Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục dạy học theo dự án nội dung tổ hợp xác suất cho học sinh trung học phổ thông

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM –––––––––––––––––––––– NGUYỄN THỊ THƯƠNG DẠY HỌC THEO DỰ ÁN NỘI DUNG TỔ HỢP XÁC SUẤT CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO HỌC THÁI[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––––

NGUYỄN THỊ THƯƠNG

DẠY HỌC THEO DỰ ÁN NỘI DUNG TỔ HỢP - XÁC SUẤT CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO HỌC

THÁI NGUYÊN - 2017

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––––

NGUYỄN THỊ THƯƠNG

DẠY HỌC THEO DỰ ÁN NỘI DUNG TỔ HỢP - XÁC SUẤT CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Toán

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Việt Cường

THÁI NGUYÊN - 2017

i

LỜI CAM ĐOAN Tên tôi là Nguyễn Thị Thương, học viên cao học chuyên ngành: Lý luận và

phương pháp dạy học bộ môn Toán, Trường Đại học sư phạm - Đại học Thái Nguyên, khóa học 2015 - 2017 Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của

PGS.TS Trần Việt Cường

Các số liệu có nguồn gốc rõ ràng, tuân thủ đúng nguyên tắc và kết quả trình bày trong luận văn được thu thập trong quá trình nghiên cứu là trung thực, chưa từng được ai công bố trước đây

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thương

ii

LỜI CẢM ƠN

Đề tài "Dạy học theo dự án nội dung Tổ hợp - Xác suất cho học sinh

Trung học phổ thông" là một nội dung nhỏ trong lĩnh vực khoa học tự nhiên,

nhưng là kết quả của một quá trình nghiên cứu của bản thân tác giả sau một thời gian học tập và nghiên cứu chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học

bộ môn Toán Để có được kết quả này, ngoài sự nỗ lực, cố gắng của bản thân, trong quá trình tiến hành nghiên cứu hoàn thiện đề tài, tôi đã nhận được sự động viên, giúp đỡ, hướng dẫn của sự tận tình của các thầy cô giáo trong Khoa Toán, Phòng Sau đại học Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên và các thầy cô đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ cho tôi trong quá trình học tập và

nghiên cứu tại Trường

Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Trần Việt Cường - Thầy giáo đã trực tiếp giúp đỡ, hướng dẫn cho tôi trong suốt quá trình

nghiên cứu và hoàn thiện bản luận văn này

Dù đã cố gắng nhiều, song vì những lý do khách quan và chủ quan, luận văn không thể tránh khỏi những thiếu xót Rất mong nhận được sự góp ý, chỉ dẫn và giúp đỡ của quý thầy cô giáo, và các bạn đồng nghiệp

Xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2017

Tác giả

Nguyễn Thị Thương

iii

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng iv

Danh mục các biểu đồ v

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Giả thuyết khoa học 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Cấu trúc của luận văn 4

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 5

1.1 Tổng quan về Dạy học theo dự án 5

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản 5

1.1.2 Đặc điểm của dạy học theo dự án 7

1.1.3 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học theo dự án 10

1.1.4 So sánh hình thức dạy học dự án với dạy học truyền thống 10

1.1.5 Ưu điểm và hạn chế của dạy học theo dự án 12

1.1.6 Phân loại dự án học tập 14

1.1.7 Các hoạt động cơ bản trong dạy học theo dự án 15

1.2 Thực trạng dạy học Tổ hợp - Xác suất ở trường phổ thông 19

1.2.1 Nội dung Tổ hợp - Xác suất lớp 11 ở trường phổ thông 19

1.2.2 Mục đích, yêu cầu khi dạy học nội dung Tổ hợp - Xác suất ở trường phổ thông 24

1.2.3 Thực trạng dạy học Tổ hợp - Xác suất ở trường phổ thông 25

iv

1.3 Kết luận chương 1 28

Chương 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO DỰ ÁN NỘI DUNG TỔ HỢP - XÁC SUẤT CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 30

2.1 Định hướng tổ chức dạy học theo dự án nội dung Tổ hợp - Xác suất cho học sinh Trung học phổ thông……… 30

2.2 Tiêu chí lựa chọn nội dung để tổ chức dạy học theo dự án cho học sinh Trung học phổ thông 33

2.3 Tổ chức dạy học theo dự án nội dung Tổ hợp - Xác suất cho học sinh Trung học phổ thông 38

2.4 Kết luận chương 2 65

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 66

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 66

3.2 Đối tượng thực nghiệm 66

3.3 Nội dung và hình thức thực nghiệm sư phạm 67

3.3.1 Nội dung thực nghiệm sư phạm 67

3.3.2 Hình thức thực nghiệm 67

3.4 Đánh giá thực nghiệm sư phạm 68

3.4.1 Phân tích định lượng 68

3.4.2 Phân tích định tính 75

3.5 Kết luận chương 3 76

KẾT LUẬN CHUNG 77

TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

iv

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Tần số - tần suất xuất hiện 2 con bài khác loại (bảng nhóm) 43

Bảng 2.2 Tần số - tần suất xuất hiện 2 con bài khác loại (bảng tổng hợp) 43

Bảng 2.3 Thống kê số người vi phạm giao thông tại chốt… 57

Bảng 3.1 Kết quả kiểm tra khảo sát chất lượng môn Toán đầu năm học 67

Bảng 3.2 Bảng phân bố tần số kết quả kiểm tra 45 phút của học sinh 73

v

DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ

Hình 1.1 Đặc điểm của dạy học theo dự án 9 Biểu đồ 1.1 Tỉ lệ vận dụng dạy học theo dự án của giáo viên 25 Biểu đồ 1.2 Thái độ của học sinh khi học nội dung Tổ hợp - Xác suất 27 Biểu đồ 1.3 Thái độ học tập của học sinh với hình thức dạy học theo dự án 27

Sơ đồ 2.1 Quy trình tổ chức dạy học theo dự án cho học sinh 38

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ luôn được Đảng và Nhà nước đưa lên quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới hiện nay sẽ tạo ra nhiều cơ hội, đồng thời cũng đặt ra những thách thức không nhỏ đối với sự nghiệp giáo dục

Nghị quyết Trung ương 2 khoá VIII của Ban Chấp hành Trung ương

Đảng cộng sản Việt Nam đã khẳng định [1]: “Phải đổi mới phương pháp giáo

dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của học sinh Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh ” Định hướng này đã được pháp chế hóa

theo mục 2 điều 28, Luật Giáo dục Việt Nam năm 2005 [12]:“Phương pháp

giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học; khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm đem lại niềm vui hứng thú học tập của học sinh.”

Nghị quyết số 29/NQ-TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng cộng

sản Việt Nam khóa XI cũng nhấn mạnh [2]: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ

phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tích cực, chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học”

2

1.2 Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học luôn có ý nghĩa quan trọng trong mục tiêu giáo dục rèn luyện kiến thức, kĩ năng thực hành thành thạo; khả năng làm việc độc lập, sáng tạo cho học sinh Từ đó, định hướng đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay là: Dạy học cần hướng vào việc

tổ chức cho học sinh học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực và sáng tạo Theo đó đã có nhiều phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại đươc nghiên cứu lựa chọn và áp dụng, trong đó dạy học theo dự án đang được nhiều nước trên thế giới quan tâm

1.3 Dạy học theo dự án có nhiều ưu điểm, theo phương pháp dạy học này người học có cơ hội thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp có sự gắn kết giữa lý thuyết và thực hành và đòi hỏi sự kết hợp kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm ở nhiều lĩnh vực khác nhau Khi đó người học phải tự lập kế hoạch, thực hiện, đánh giá kết quả, cuối cùng tạo ra được những sản phẩm phù hợp với

mục đích và yêu cầu đã đề ra Dạy học theo dự án mang đến cơ hội để học sinh

mở rộng kiến thức không chỉ trong toán mà còn trong các lĩnh vực khoa học khác đồng thời phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề, hợp tác, giao tiếp, nghiên cứu và tự học Đây là những kiến thức và kỹ năng cần thiết để người học thích ứng với những thay đổi diễn ra hàng ngày trong thời buổi bùng nổ thông tin để đáp ứng nhiệm vụ học tập và lao động sau này Do đó, dạy học theo dự án là tiếp cận dạy học cần được phổ biến trong các trường phổ thông để hình thành

và phát triển năng lực toán học cho người học nhằm đáp ứng định hướng đổi mới giáo dục theo hướng phát triển năng lực của người học

1.4 Ở Việt Nam gần đây, đã có một số tác giả nghiên cứu về dạy học theo

dự án như luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Diệu Thảo (2007) về đề tài “Dạy học

theo dự án và vận dụng trong đào tạo giáo viên môn Công nghệ (phần Kinh tế gia đình)”, Luận án tiến sĩ của Trần Việt Cường (2012) về đề tài “Tổ chức dạy học theo dự án học phần Phương pháp dạy học môn Toán góp phần rèn luyện năng lực sư phạm cho sinh viên khoa Toán”, Luận án tiến sĩ của Trần Hoàng

3

Yến (2012) về đề tài “Vận dụng dạy học theo dự án trong môn Xác suất và

thống kê ở trường Đại học (chuyên ngành kinh tế và kỹ thuật)”, Luận văn thạc sĩ

của Nguyễn Phúc Bình về đề tài “Tổ chức dạy học theo dự án một số nội dung

Đại số lớp 10 cho học sinh Trung học phổ thông”, Luận văn thạc sĩ của Nguyễn

Đắc Thắng về đề tài “Vận dụng dạy học theo dự án trong dạy học môn toán cho

học sinh lớp 10-11 Trung học phổ thông (ban cơ bản)” Tuy nhiên, việc tổ

chức dạy học theo dự án trong dạy học môn Toán ở trường Trung học phổ thông vẫn còn chưa được quan tâm nhiều

Nội dung Tổ hơp - Xác suất trong chương trình Đại số và Giải tích 11 là một trong những nội dung chứa đựng các kiến thức toán học có mối liên hệ với thực tiễn, nội dung này phù hợp để có thể tổ chức dạy học theo dự án Do đó, việc nghiên cứu và vận dụng dạy học theo dự án vào giảng dạy nội dung này có

ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “Dạy học

theo dự án nội dung Tổ hợp - Xác suất cho học sinh Trung học phổ thông”

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về dạy học theo dự án, tổ chức dạy học theo dự án nội dung Tổ hợp - Xác suất nhằm giúp học sinh không những nắm vững được các kiến thức cần thiết của nội dung này mà còn phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, phát triển kỹ năng tư duy, rèn luyện khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn cho học sinh Trung học phổ thông

3 Giả thuyết khoa học

Dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học theo dự án nếu giáo viên

tổ chức dạy học theo dự án nội dung Tổ hợp – Xác suất một cách phù hợp thì sẽ góp phần giúp học sinh nắm vững kiến thức nội dung này, phát triển được các

kỹ năng cần thiết cho bản thân, nâng cao hiệu quả dạy học môn Toán ở trường Trung học phổ thông

4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu, nghiên cứu tổng quan về dạy học theo dự án

- Tìm hiểu, nghiên cứu về thực trạng dạy học nội dung Tổ hợp - Xác suất

ở trường phổ thông nói chung và dạy học theo dự án nói riêng

- Nghiên cứu việc tổ chức dạy học theo dự án nội dung Tổ hợp - Xác suất cho học sinh Trung học phổ thông

- Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm định tính khả thi và hiệu quả của việc dạy học theo dự án trong dạy học nội dung Tổ hợp - Xác suất ở trường Trung học phổ thông

5 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu một số tài liệu về lý luận dạy học,

phương pháp dạy học môn Toán, các tài liệu về dạy học theo dự án nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận của việc tổ chức dạy học theo dự án trong dạy học môn Toán ở trường Trung học phổ thông

- Điều tra, quan sát: Dự giờ, quan sát những biểu hiện của giáo viên và

học sinh (về nhận thức, thái độ, hành vi) để đánh giá thực trạng tổ chức dạy học theo dự án trong hoạt động dạy và học

- Thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng

tính khả thi và hiệu quả của đề tài

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần “Mở đầu”, “Kết luận” và “Danh mục tài liệu tham khảo”, nội dung chính của luận văn được trình bày trong ba chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2 Tổ chức dạy học theo dự án nội dung Tổ hợp - Xác suất cho học sinh trung học phổ thông

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

5

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Tổng quan về Dạy học theo dự án

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản

a) Dự án

Thuật ngữ “Dự án” trong tiếng Anh là “Project” có nghĩa là “một đề

án”,“một dự thảo” hay “một kế hoạch” Khái niệm dự án ngày nay được sử

dụng phổ biến trong sản xuất, doanh nghiệp, trong nghiên cứu khoa học cũng như trong quản lý xã hội Trong quản lý, dự án là một chuỗi các hoạt động liên kết được tạo ra nhằm đạt được kết quả nhất định trong phạm vi ngân sách

và thời gian xác định hay theo tiêu chuẩn Din 69901 của cộng đồng Châu Âu

“Dự án là một kế hoạch, một dự tính, về cơ bản được đặc trưng bởi tính duy nhất của các điều kiện trong tính tổng thể của nó, ví dụ có mục đích định trước, giới hạn về thời gian, nhân lực và các điều kiện khác; phân biệt với các dự án khác; có tổ chức dự án chuyên biệt” [19]

Như vậy, dự án là một quá trình hoạt động của một hay một nhóm người

để thực hiện một kế hoạch tự đề ra nhằm tạo ra những sản phẩm theo mục đích

đề ra [theo 3]

b) Dự án học tập

Ban đầu khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong hầu hết các lĩnh vực kinh tế xã hội như trong sản xuất, doanh nghiệp, trong nghiên cứu khoa học cũng như quản lý xã hội Sau đó, khái niệm dự án đã chuyển từ lĩnh vực kinh tế, xã hội sang lĩnh vực giáo dục không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục nói chung mà còn được sử dụng như một hình thức dạy học của giáo viên

Do đó: “ Dự án học tập là một dự án trong đó người học thực hiện một

nhiệm vụ học tập phức hợp có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành; kết hợp kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm thực tiễn thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau” [4]

6

c) Quan niệm về dạy học theo dự án

Dạy học theo dự án đã xuất hiện cách đây hơn hai trăm năm nhưng đến lúc này vẫn có nhiều cách định nghĩa và cách hiểu khác nhau về dạy học theo

dự án

Theo K.Frey, nhà nghiên cứu giáo dục của nước Đức về dạy học dự án

cho rằng “Phương pháp dự án là một con đường giáo dục Đó là một hình thức

của hoạt động học tập và có tác dụng giáo dục Vấn đề quyết định là ở chỗ các nhóm xác định một chủ đề học tập, thống nhất về nội dung làm việc, tự lực lập

kế hoạch và tiến hành công việc để dẫn đến một kết thúc có ý nghĩa, làm xuất hiện một sản phẩm ”[theo 26]

Theo tác giả Nguyễn Văn Cường [6]: “Dạy học project hay dạy học theo

dự án là một hình thức dạy học, trong đó học sinh dưới sự điều khiển và giúp

đỡ của giáo viên tự lực giải quyết một nhiệm vụ họ tập mang tính phức hợp không chỉ về mặt lý thuyết mà đặc biệt về mặt thực hành, thông qua đó tạo ra các sản phẩm thực hành có thể giới thiệu công bố được”

Tác giả Nguyễn Thị Diệu Thảo (2007) cho rằng [19]: “Dạy học theo dự

án là một phương pháp dạy học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn Nhiệm vụ này được thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều khiển, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện Kết quả dự án là những sản phẩm có thể trình bày, giới thiệu”

Mặc dù các nhà nghiên cứu giáo dục có những cách định nghĩa và những cách hiểu khác nhau về dạy học theo dự án nhưng có thể thấy các tác giả này đều thống nhất ở một số điểm sau:

- Dạy học theo dự án là hình thức tổ chức dạy học hướng vào người học, lấy người học làm trung tâm

- Trong dạy học theo dự án, người học tự nghiên cứu và thực hiện một nhiệm vụ học tập do giáo viên yêu cầu hoặc giáo viên cùng với người học đưa

ra để hình thành các kiến thức và các kỹ năng cần thiết