Khoá luận tốt nghiệp đại học hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tiểu thuyết của nguyễn trí huân

TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN *************** TRẦN THỊ HƢƠNG HIỆN THỰC CHIẾN TRANH VÀ SỐ PHẬN CON NGƢỜI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN TRÍ HUÂN KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành V[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

***************

TRẦN THỊ HƯƠNG

HIỆN THỰC CHIẾN TRANH

VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN TRÍ HUÂN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ TUYẾT MINH

HÀ NỘI - 2017

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới cô giáo, TS Nguyễn Thị Tuyết Minh - người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện khóa luận Xin cảm ơn các thầy, cô giáo trong khoa Ngữ văn, đặc biệt là các thầy, cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam đã giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận Mặc dù có nhiều cố gắng song với trình độ và kiến thức còn hạn chế của người viết, khóa luận chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự góp ý chân thành của thầy cô và các bạn sinh viên để khóa luận được hoàn thiện hơn

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Sinh viên

TRẦN THỊ HƯƠNG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

Bản khóa luận này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi

Kết quả này không trùng với bất cứ công trình nghiên cứu nào Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Sinh viên

TRẦN THỊ HƯƠNG

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

3.1 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Dự kiến đóng góp của khóa luận 7

7 Bố cục khóa luận 7

CHƯƠNG 1 8

TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN TRÍ HUÂN 8

TRONG ĐỜI SỐNG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975 8

1.1 Thể loại tiểu thuyết sau 1975 8

1.2 Tác giả Nguyễn Trí Huân và thể loại tiểu thuyết 13

1.2.1 Đôi nét về tiểu sử 13

1.2.2 Sự nghiệp sáng tác 15

CHƯƠNG 2: HIỆN THỰC CHIẾN TRANH VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI 19 TRONG TIỂU THUYẾT CUẢ NGUYỄN TRÍ HUÂN - NHÌN TỪ NỘI DUNG PHẢN ÁNH 19

2.1 Bức tranh hiện thực 19

2.1.1 Hiện thực chiến trường 19

2.1.2 Hiện thực đời thường 24

2.2 Số phận con người 28

2.2.1 Số phận người lính 28

2.2.2 Số phận người phụ nữ 34

2.2.3 Số phận trẻ em 37 CHƯƠNG 3: HIỆN THỰC CHIẾN TRANH VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI

TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN TRÍ HUÂN -NHÌN TỪ HÌNH

THỨC NGHỆ THUẬT 41

3.1 Nghệ thuật kể chuyện 41

3.2 Ngôn ngữ 44

3.3 Giọng điệu 49

KẾT LUẬN 53 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Chiến tranh - cho đến nay vẫn là một đề tài lớn mang tầm vóc nhân loại

Nó từng có bề dài và bề dày trong tiến trình của lịch sử văn học thế giới

Chiến tranh âm vang trong bản trường ca Iliat và Ôđixê của Homerơ, trong bộ tiểu thuyết đồ sộ Chiến tranh và hòa bình của Tolstoi… và gần hơn, trong

Chuông nguyện hồn ai của Hemingway, trong Cái trống thiếc của Gunter

Grass và vô số tác phẩm khác Ở Việt Nam, chiến tranh vẫn là đề tài có tính thời sự vì nó gắn liền với số phận đau thương của dân tộc Chiến tranh như một ám ảnh, một vết thương rỉ máu khó lành Nó trở thành món nợ dài của các nhà văn mặc áo lính

Sau đại thắng mùa xuân năm 1975, giang sơn thu về một mối, đất nước Việt Nam bước vào thời kì hòa bình Nhờ đó, văn học Việt Nam nói chung và thể loại tiểu thuyết nói riêng có điều kiện chuyển mình sang một giai đoạn mới Đặc biệt là từ Đại hội VI của Đảng, văn học gắn bó với hiện thực nhưng không chỉ phản ánh hiện thực mà còn suy ngẫm về hiện thực Đối tượng nghiên cứu và khám phá của văn học không chỉ là xã hội mà còn là con người với tất cả sự phức tạp và bí ẩn của nó Thế nhưng, dẫu chiến tranh qua đi, văn học phát triển trong điều kiện xã hội mới, trong môi trường ý thức cá nhân có nhiều chuyển biến song sự khốc liệt của chiến tranh và số phận con người luôn là cảm hứng sáng tác của nhiều nhà văn Tuy không chiếm vị trí số một như giai đoạn trước, nhưng đề tài chiến tranh và số phận con người vẫn in đậm trong sáng tác của nhiều cây bút như: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Trọng Oánh, Nam Hà, Thái Bá Lợi, Bảo Ninh, Nguyễn Trí Huân… và phản ánh rõ nét quá trình chuyển biến ý thức văn học, nhất là khi đất nước bước vào thời kì đổi mới

Nguyễn Trí Huân là một trong những nhà văn thời hậu chiến có tác

phẩm viết về chiến tranh Ông xuất hiện sau năm 1975 với tiểu thuyết Năm

1975, họ đã sống như thế và nhanh chóng được bạn đọc chú ý Dẫu sáng tác

không nhiều, song với đủ thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, kí sự, Nguyễn Trí Huân đã góp phần làm phong phú thêm cho diện mạo văn học thời kì hậu chiến Điểm qua các sáng tác trong sự nghiệp của nhà văn, tiểu thuyết được

xem là thể loại thành công hơn cả với hai cuốn Năm 1975, họ đã sống như thế

và Chim én bay Sự nghiệp sáng tác của nhà văn được đánh dấu bằng hai giải

thưởng lớn: giải thưởng Văn học Bộ Quốc phòng 1985-1989 và giải thưởng

Hội Nhà văn Việt Nam năm 1990 với tác phẩm Chim én bay Đồng thời, năm

2007, ông cũng đạt giải Nhà nước về Văn học nghệ thuật

Tiếp nối mạch nguồn của dòng tiểu thuyết hậu chiến về đề tài chiến tranh cách mạng, tiểu thuyết Nguyễn Trí Huân luôn được nhắc đến cùng với Chu Lai, Nguyễn Minh Châu, Khuất Quang Thụy, Thái Bá Lợi, Bảo Ninh… như một thế hệ nhà văn mặc áo lính tiêu biểu nhất cho thể loại tiểu thuyết viết

về chiến tranh nói riêng và văn học sau năm 1975 nói chung Dẫu không sở

hữu một khối lượng tác phẩm đồ sộ như Chu Lai với Phố, Nắng đồng bằng,

Ăn mày dĩ vãng, Vòng tròn bội bạc, Ba lần và một lần, Cuộc đời dài lắm, Khúc bi tráng cuối cùng…; cũng chưa có một tác phẩm gây tiếng vang lớn

như Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh nhưng cả hai tiểu thuyết Năm 1975,

họ đã sống như thế và Chim én bay của Nguyễn Trí Huân luôn xuất hiện

trong các bài báo, bài phê bình hay nghiên cứu về tiểu thuyết giai đoạn này Chúng được đánh giá như những tiểu thuyết xuất sắc viết về cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước anh hùng của toàn dân tộc Với hai tiểu thuyết này,

Nguyễn Trí Huân đã nói “bao điều bão tố ở bên trong” mà một thời ông chưa

kịp nói Cùng với độ lùi của thời gian, nhà văn đã viết về chiến tranh với sự thấu đáo và từng trải hơn Chiến tranh và số phận con người được nhà văn

“tái bút” trên nhiều bình diện và cấp độ Đó là những trăn trở, những chiêm

nghiệm đầy suy tư về hiện thực và con người Hiện thực chiến tranh tàn khốc cùng sự giằng xé trong cuộc sống thời bình và số phận con người với những nỗi đau, thương tổn về nhân tính và hạnh phúc… tất cả đã hằn in và ám ảnh trong tâm khảm bạn đọc bao thế hệ Đó chính là lí do, động lực khiến chúng

tôi lựa chọn đề tài: Hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tiểu

thuyết của Nguyễn Trí Huân

Tác giả khóa luận hy vọng đề tài này sẽ đem lại những đóng góp nhất

định đối với công tác nghiên cứu và giảng dạy văn xuôi Việt Nam giai đoạn sau 1975 Đồng thời, mong muốn góp thêm một tiếng nói khẳng định vị trí, vai trò của Nguyễn Trí Huân trong dòng tiểu thuyết viết về chiến tranh đặt trong bối cảnh thời hậu chiến

2 Lịch sử nghiên cứu

Nguyễn Trí Huân không thuộc số nhà văn viết khỏe, vì thế trong sự nghiệp sáng tác của mình, số lượng tiêu tiểu thuyết không nhiều Tuy nhiên,

so với những cây bút cùng thế hệ, tiểu thuyết của ông lại có nét riêng, độc

đáo Ngay từ tiểu thuyết Năm 1975, họ đã sống như thế đến tiếu thuyết cuối cùng Chim én bay, Nguyễn Trí Huân đã được nhiều bạn đọc yêu mến và

nhiều nhà báo, nhà nghiên cứu, phê bình chú ý Có thể kể đến một số công trình và bài viết sau đây:

Trước hết là các bài viết, bài phỏng vấn hay trò chuyện của nhà văn xoay

quanh nghề văn - nghề báo Báo Công an nhân dân số ra ngày 22/7/2008 có đăng bài viết Nhà văn Nguyễn Trí Huân - Người luôn tự biết mình của tác giả

Phạm Khải Bài báo thể hiện cảm nhận của người viết về con người Nguyễn

Trí Huân trên cương vị là Tổng biên tập tuần báo Văn nghệ, người đã từng 15 năm “cầm trịch” tờ Văn nghệ quân đội: “Nguyễn Trí Huân là người có cái

nhìn cuộc sống ôn hòa Trong mỗi con người, bên cạnh những mặt chưa hoàn

thiện, ông luôn nhìn ra và tìm ra những nét đẹp tiềm ẩn của họ” [18]. Về sự nghiệp sáng tác, tác giả bài viết cho rằng, so với nhiều nhà văn cùng trang lứa, Nguyễn Trí Huân thuộc diện viết ít, số sách của ông có thể đếm trên đầu ngón tay Lý giải về điều này, trong một lần trả lời phỏng vấn của phóng viên, nhà

văn đã thành thực bộc lộ ông có một “thói quen xấu” là phải “bứt ra một thời

gian dài đi đâu hẳn, thoát ra mọi sự vụ thì mới có thể viết được” Vậy nhưng,

sau khi từ chiến trường trở về, học xong khóa I trường viết văn Nguyễn Du, ông liên tục vướng bận vào công việc, nên thời gian dành cho văn chương trở nên eo hẹp dần

Trên báo điện tử Tổ quốc, tác giả Đức Đan có bài viết Nguyễn Trí Huân:

làm báo phải có bản lĩnh Trong bài viết này, nhà văn đã thể hiện quan điểm

của mình về phẩm chất quan trọng của nhà báo nói riêng và người viết nói

chung, đó là bản lĩnh: “Để có một bài báo hay thì nhà báo, nhà văn phải sống

trong sự thật mà mình viết, phải trải Nếu chỉ nghe kể thôi để lấy tư liệu viết lại thì không thể hay được” [8]

Thứ đến là những bài phê bình, đánh giá về các sáng tác của Nguyễn Trí

Huân, trong đó tập trung chủ yếu vào tiểu thuyết Với tiểu thuyết Năm 1975,

họ đã sống như thế, tác giả Hoài Anh có bài viết Tiểu thuyết Nguyễn Trí Huân

- Một cách nhìn chiến tranh xác thực trên website http://trieuxuan.info Tác

giả đánh giá tiểu thuyết này “không chỉ dự báo những cuộc chiến tranh xảy ra

trong tương lai” mà “còn dự báo về sự lan rộng của những hiện tượng tiêu cực ở Miền Bắc” Bên cạnh đó, bài viết còn tổng kết một số thành tựu nghệ

thuật đặc sắc của tác phẩm như lối kể chuyện chính xác, sinh động, nghệ thuật xây dựng, miêu tả tâm lí nhân vật chân thực

Sau khi đoạt giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1988-1989,

tiểu thuyết Chim én bay đã nhận được sự chú ý của đông đảo dư luận cũng như giới nghiên cứu, phê bình Tiêu biểu trong số đó là hai bài viết Chim én

bay - Một cách nhìn về chiến tranh của tác giả Phạm Hoa đăng trên báo Văn nghệ năm 1989 và Đồng hiện - Một thủ pháp nghệ thuật có hiệu quả trong tiểu thuyết Chim én bay của Ngô Vĩnh Bình đăng trên báo Văn nghệ năm 1990

Tác giả Phạm Hoa cho rằng Nguyễn Trí Huân đã thể hiện nhận thức về

hiện thực tàn khốc của chiến tranh bằng “một lối viết bộc lộ tính người”,

“giọng văn chứa đầy trăn trở, nghĩ suy nặng nề tâm trạng” Trong khi đó, tác

giả Ngô Vĩnh Bình lại đi sâu khai thác một thủ pháp nghệ thuật được coi là

đắc địa của Chim én bay đó là thủ pháp đồng hiện: “Đọc Chim én bay người

đọc vừa như thấy lại những năm tháng chiến tranh xưa với tất cả sự khốc liệt của nó ( ), lại vừa như đứng trước những vấn đề thời sự của cuộc sống hôm nay như: Vấn đề đổi mới cách nghĩ, cách sống, vấn đề nhân đạo cũng như việc giải tỏa thù hận, ngăn chặn nọc độc của một cuộc chiến tranh mới” [4]

Và cuối cùng là những bài viết về đề tài chiến tranh thời hậu chiến, trong

đó các tác giả có nhắc đến tiểu thuyết Nguyễn Trí Huân như là một phần

không thể thiếu của mảng đề tài này Tạp chí Văn học số 5/1980 với bài Tiểu

thuyết về đề tài chiến tranh sau năm 1975 và những thành tựu nghệ thuật bị

bỏ lỡ (Nguyễn Phượng), Ý thức cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

(Nguyễn Bích Thu) Trên website báo Văn nghệ quân đội có một số bài viết như: Nhân vật của tiểu thuyết hậu chiến (Đinh Thị Huyền), Cái nhìn mới về

người lính và sự thay đổi về đề tài của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

(Nguyễn Tiến Đức) và rất nhiều bài viết riêng lẻ khác

Có thể nói, nghiên cứu về nhà văn Nguyễn Trí Huân và tiểu thuyết của ông chưa thực sự nhiều và tập trung Gần đây nhất mới chỉ có một số luận văn

thạc sĩ: Đặc điểm tiểu thuyết Nguyễn Trí Huân (Phạm Thị Trang - do PGS TS Tôn Phương Lan dướng dẫn, trường ĐHKHXH và NV); Nghệ thuật tự sự

trong tiểu thuyết Nguyễn Trí Huân (Vũ Thị Thanh - do PGS TS Đoàn Đức

Phương hướng dẫn, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2); Thế giới nghệ thuật

tiểu thuyết Nguyễn Trí Huân (Đặng Thị Hà - do PGS TS Lý Hoài Thu hướng

dẫn, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2)

Nhìn chung, các bài nghiên cứu, bài phê bình, bài báo ở trên quan tâm đến nhiều khía cạnh khác nhau trong tiểu thuyết Nguyễn Trí Huân Chưa có một đề tài nào đề cập đến hiện thực chiến tranh và số phận con người Vì thế, tiếp thu gợi ý của những nhà nghiên cứu đi trước, đề tài chúng tôi sẽ đi sâu

tìm hiểu: Hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tiểu thuyết của

Nguyễn Trí Huân

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3.1 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài Hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tiểu

thuyết của Nguyễn Trí Huân, tác giả khóa luận mong muốn làm rõ những

đóng góp mới mẻ của Nguyễn Trí Huân về hiện thực chiến tranh và con người

trong tiểu thuyết Năm 1975, họ đã sống như thế và Chim én bay Từ đó càng

nhận thức rõ hơn vị trí văn học sử của nhà văn trong đời sống văn học Việt Nam sau 1975

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu những vấn đề lý thuyết của thể loại tiểu thuyết sau năm 1975 với những đổi mới trong quan niệm về hiện thực và con người

Tìm hiểu về tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của nhà văn Nguyễn Trí Huân Làm rõ hiện thực chiến trường và hiện thực đời thường, lý giải số phận

người lính, người phụ nữ và trẻ em trong hai tiểu thuyết Năm 1975, họ đã

sống như thế và Chim én bay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu khóa luận là Hiện thực chiến tranh và số phận

con người trong tiểu thuyết của Nguyễn Trí Huân

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Triển khai đề tài Hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tiểu

thuyết của Nguyễn Trí Huân, khóa luận tập trung tìm hiểu hai tiểu thuyết: Năm 1975, họ đã sống như thế (1979) và Chim én bay (1988) Và trong một

chừng mực nhất định có thể có sự so sánh, đối chiếu với những tác phẩm khác

để làm rõ đối tượng nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong khóa luân này, chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp:

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích tổng hợp

6 Dự kiến đóng góp của khóa luận

Với đề tài này, khóa luận làm rõ hơn về hiện thực chiến tranh và số phận

con người trong hai tiểu thuyết Năm 1975, họ đã sống như thế và Chim én

bay Đồng thời, khẳng định những đóng góp của Nguyễn Trí Huân trong dòng

tiểu thuyết viết về chiến tranh trong bối cảnh hậu chiến

7 Bố cục khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, khóa luận được triển khai trong 3 chương sau:

Chương 1: Tiểu thuyết Nguyễn Trí Huân trong đời sống văn xuôi Việt Nam sau 1975

Chương 2: Hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tiểu thuyết của Nguyễn Trí Huân – Nhìn từ nội dung phản ánh

Chương 3: Hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tiểu thuyết của Nguyễn Trí Huân – Nhìn từ hình thức nghệ thuật