Khoá luận tốt nghiệp đại học biểu tượng cây cầu – từ đời sống văn hóa đến ca dao trữ tình người việt

TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN ====== NGUYỄN THỊ THU HƢƠNG BIỂU TƢỢNG CÂY CẦU – TỪ ĐỜI SỐNG VĂN HÓA ĐẾN CA DAO TRỮ TÌNH NGƢỜI VIỆT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành Văn học Vi[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

NGUYỄN THỊ THU HƯƠNG

BIỂU TƯỢNG CÂY CẦU – TỪ ĐỜI SỐNG VĂN HÓA ĐẾN CA DAO TRỮ TÌNH

NGƯỜI VIỆT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI - 2017

LỜI CẢM ƠN

Em xin trân trọng gửi lời cảm ơn đến cô giáo hướng dẫn - TS Nguyễn Thị Ngọc Lan, các thầy giáo, cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam cùng toàn thể các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 trong thời gian qua đã tận tình dạy bảo giúp đỡ em hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Hà Nội, tháng 05 năm 2017

Tác giả khóa luận

Nguyễn Thị Thu Hương

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận: Biểu tượng cây cầu – Từ đời sống văn hóa đến ca dao trữ

tình người Việt được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của cô Nguyễn

Thị Ngọc Lan Tôi xin cam đoan:

-Đây là kết quả nghiên cứu của riêng tôi

-Kết quả này không trùng với kết quả của bất cứ tác giả nào đã được công bố Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 05 năm 2017

Tác giả khóa luận

Nguyễn Thị Thu Hương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

5 Lịch sử vấn đề 2

6 Cấu trúc của khóa luận 5

NỘI DUNG 7

Chương 1 BIỂU TƯỢNG CÂY CẦU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA NGƯỜI VIỆT 7

1.1 Cây cầu trong đời sống tâm linh 7

1.2 Cây cầu với bản sắc văn hóa vùng miền 12

1.2.1 Cây cầu đá Bắc bộ 12

1.2.2 Cây cầu ngóiTrung Bộ 19

1.2.3 Cây cầu khỉ Nam Bộ 26

Chương 2 TÍN HIỆU BIỂU ĐẠT CỦA BIỂU TƯỢNG CÂY CẦU TRONG CA DAO TRỮ TÌNH NGƯỜI VIỆT 33

2.1 Cây cầu - nơi hò hẹn, gặp gỡ 33

2.2 Cây cầu - khát vọng giao hòa tình cảm 36

2.3 Cây cầu - sự trắc trở trong tình yêu 42

KẾT LUẬN 47 TÀI LIỆU THAM KHẢO

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Làng quê Việt Nam ở đâu cũng vậy, ẩn chứa trong nó bao điều mộc mạc, giản dị Mỗi miền quê đều có những câu hò, điệu hát rất chung mà lại rất riêng, mang âm hưởng của từng vùng, miền Tất cả cùng hòa vào nhau để tạo nên một dòng chảy ca dao Việt Nam đa dạng mà vẫn vô cùng tinh tế

Thuộc phương thức trữ tình và mang bản chất trữ tình, ca dao là thể loại chứa đựng trong nó những giá trị to lớn ở cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật Chính vì thế, ca dao trở thành đối tượng khám phá từ nhiều góc độ khác nhau Đặc biệt, tiếp cận ca dao từ góc độ thi pháp học, nhiều vấn đề như nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ, thể thơ, các thủ pháp trong biểu hiện và miêu tả… đã được các nhà nghiên cứu làm sáng tỏ Trong đó vấn đề biểu tượng cũng thu hút được sự chú ý của các nhà nghiên cứu

Có thể thấy, hệ thống biểu tượng ca dao hết sức phong phú và chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa Nói một cách cụ thể, “biểu tượng mang tính kí hiệu, tình quy ước, nghĩa là chỉ cần nêu hình ảnh biểu tượng lên là người đọc đã hiểu được cái mà nó biểu trưng, không cần có yếu tố giải mã bởi nó đã được

ăn sâu trong tư tưởng thẩm mĩ của dân gian” [14, 86] Ta có thể bắt gặp trong

ca dao trữ tình người Việt những hình ảnh có tính biểu tượng cao, chẳng hạn

biểu thị cho thân phận con người có hình ảnh con cò, cái bống… hay biểu thị cho sự gắn kết lứa đôi có hình ảnh trúc – mai, rồng – mây, loan – phượng…

Nói đến hệ thống biểu tượng trong ca dao, không thể không nhắc đến biểu tượng cây cầu Qua khảo sát chúng tôi thấy rằng biểu tượng “cây cầu” mang nhiều tầng ý nghĩa có liên quan đến đời sống con người Việt Nam Ý nghĩa biểu tượng này hòa quyện với lòng yêu mến dòng ca dao truyền thống của dân tộc đã tạo nên chất men say nồng hấp dẫn Vì vậy chúng tôi đã lựa

2

chọn Biểu tượng cây cầu – từ đời sống văn hóa đến ca dao trữ tình người Việt

làm đề tài nghiên cứu, với mong muốn góp phần tìm hiểu một biểu tượng văn hóa, văn học dân gian đặc sắc

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

+ Mục đích: Bổ sung và nâng cao kiến thức về biểu tượng văn hóa, văn học thông qua việc tiếp cận một biểu tượng độc đáo – biểu tượng cây cầu Đây là một trong những biểu tượng có ý nghĩa quan trọng trong đời sống của người Việt nói chung, cư dân sông nước nói riêng

+ Nhiệm vụ: Làm rõ sự hiện diện và dấu ấn đặc trưng của biểu tượng cây cầu trong đời sống văn hóa của người Việt ở các vùng miền; Thấy được sự biến đổi tín hiệu biểu đạt của biểu tượng này, từ đời sống văn hóa đến ca dao

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

+ Đối tượng nghiên cứu: Biểu tượng cây cầu trong văn hóa, văn học dân gian, cụ thể là ca dao trữ tình người Việt với những nét nghĩa biểu đạt của nó + Phạm vi nghiên cứu

- Về tư liệu: chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu trong ca dao người

Việt, chủ yếu qua các công trình sưu tầm, tuyển chọn như : Tục ngữ ca dao

Việt Nam [7]; Kho tàng ca dao người Việt tập 1,2,3,4 [4],

- Về nội dung: Tìm hiểu biểu tượng cây cầu trong đời sống người Việt với dấu ấn vùng miền; Sự biến đổi tín hiệu biểu đạt của biểu tượng cây cầu từ đời sống văn hóa đến ca dao trữ tình người Việt

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tiếp cận hệ thống

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

5 Lịch sử vấn đề

Thực tế cho thấy, vấn đề biểu tượng trong ca dao đã được các nhà nghiên

3

cứu đề cập từ khá sớm Có thể kể tới một số bài viết trên tạp chí chuyên

ngành hay các công trình sưu tầm, tuyển chọn ca dao như: Những yếu tố trùng

lặp trong ca dao trữ tình (Đặng Văn Lung); Tục ngữ ca dao, dân ca Việt Nam

(Vũ Ngọc Phan); Về nghiên cứu thi pháp văn học dân gian (Chu Xuân

Diên)…

Khá nhiều bài viết, công trình chuyên luận coi biểu tượng ca dao là đối

tượng nghiên cứu chuyên biệt như: Biểu tượng trăng trong thơ ca dân gian

(1988) của Hà Công Tài Tác giả đã có những phát hiện mới về vai trò, đặc điểm của biểu tượng trong thơ ca dân gian và “Biếu tượng trong thơ ca dân gian thì cực kì phong phú Chỉ riêng biếu tượng thiên nhiên như trăng sao, núi đồi, cây cỏ, sông nước đã có thể tới mức bách khoa về địa lý - phong tục Việt Nam trong đại ngàn thời gian và không gian lịch sử Nhưng hơn hết chúng ta từ đó mà có thế tìm hiếu về mĩ học dân tộc, về đặc điếm tư duy thơ

ca dân tộc, đồng thời góp thêm một hướng tiếp cận thơ” Ngoài ra còn có

công trình Giá trị biểu trưng nghệ thuật của một số vật thể nhân tạo trong ca

dao cổ truyền Việt Nam (1991) của tác giả Trương Thị Nhàn, Thi pháp ca dao

(1992) của Nguyễn Xuân Kính, Biểu tượng nghệ thuật trong ca dao truyền

thống (2002) của Nguyễn Thị Ngọc Điệp… Nhìn chung, các công trình đã

giới thuyết và phân tích khá cặn kẽ về các vấn đề: khái niệm biểu tượng, nguồn gốc, phân loại biểu tượng và chức năng của biểu tượng nghệ thuật trong ca dao trữ tình

Đề cập trực tiếp đến biểu tượng cây cầu trong ca dao, có thể kể đến bài

viết Mô típ nghệ thuật dân gian: Cái cầu trong ca dao in trên Tạp chí văn học

số 2/1994 của tác giả Nguyễn Xuân Lạc Theo đó,“Ca dao có nhiều mô típ nghệ thuật Cái cầu là một trong những mô típ nghệ thuật quen thuộc và đặc sắc của ca dao Từ mô típ nghệ thuật này, ta hiểu được đời sống tình cảm phong phú, mãnh liệt nhưng cũng hết sức tế nhị, duyên dáng của người bình

4

dân Việt Nam ” Ở đây, nhà nghiên cứu qua khảo sát, đã nhận diện hình ảnh cây cẩu như một mô típ nghệ thuật chứ chưa đi sâu phân tích ý nghĩa biểu tượng của nó

Biểu tượng cây cầu với đặc trưng văn hóa vùng miền, cũng được phân

tích khá cụ thể trong bài viết: Cây cầu trong văn hóa Nam Bộ của Nguyễn Thị

Phương Duyên Tác giả cho rằng: “Nói đến vùng sông nước Nam Bộ là nói đến xứ sở của những cây cầu khỉ "Khó đi" và "lắt lẻo" trong cuộc sống hàng ngày đến mức khi đi vào tâm thức của người Nam Bộ, cây cầu của vùng đất này cũng vẹn nguyên tính đặc trưng ấy Hình ảnh cây cầu trong tâm thức người Nam Bộ gần với những khó khăn, trắc trở của đường đời hơn là vẻ thơ mộng, đáng yêu của hình ảnh những cây cầu ở Bắc Bộ Mỗi cây cầu dù ít hay nhiều đều liên quan đến đời người bởi cây cầu, trước hết, là không gian quê hương, đất nước, là cảnh vật quen thuộc nơi làng xã, thôn xóm Không gian này đã tác động trực tiếp đến con người, được con người phản ánh vào trong đời sống của mình thông qua nhiều phương diện sinh hoạt tinh thần như thần thoại, ca dao - dân ca

Trong cuốn Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới của hai tác giả Jean Chevalier và Alain Gheerbrant năm 2014 cũng đã đề cập đến biểu tượng cây

cầu: “Ý nghĩa tượng trưng của cái cầu: nó là lối đi qua và là nơi thử thách Thế nhưng ở đây cái cầu chỉ có một chiều kích đạo lý, nghi lễ và tôn giáo Khi đi sâu theo hướng phân tâm này, ta có thể nói là cây cầu tượng trưng cho bước quá độ giữa hai trạng thái nội tâm, giữa hai điều ước muốn mâu thuẫn nhau: cây cầu có thể chỉ ra lối thoát từ một tình huống xung đột Phải qua cầu, lẩn tránh qua cầu không giải quyết được gì hết.”[5]

Trong khóa luận tốt nghiệp, 2015 với đề tài: Biểu tượng dòng sông trong

ca dao trữ tình người Việt, Bùi Thị Tình cũng có những khám phá về hình

ảnh cây cầu trong sự sóng đôi với biểu tượng dòng sông: “Như một quy luật

5

tất yếu của cuộc sống, yêu là nhớ, xa là mong chờ, hình tượng “sông” - “cầu”

đã phần nào nói lên những ước vọng của con người về một tình yêu trong sáng, nên thơ, sắc son, bền chặt Với những lý do trên “sông” - “cầu” đã trở thành biểu tượng tiêu biểu cho tình yêu, nó trường tồn trong trái tim mọi người như sự bất tử của ca dao Việt”

Điểm qua tình hình nghiên cứu, có thể thấy biểu tượng cây cầu trong đời sống văn hóa và trong ca dao trữ tình của người Việt chưa thực sự được nghiên cứu một cách cụ thể và kĩ lưỡng Vì vậy với đề tài nghiên cứu này, người viết hi vọng sẽ góp thêm một cái nhìn về một biểu tượng độc đáo trong văn hóa, văn học dân gian

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài các phần: Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung của khóa luận bao gồm hai chương :

Chương 1: Biểu tượng cây cầu trong đời sống văn hóa người Việt

Chương 2: Tín hiệu biểu đạt của biểu tượng cây cầu trong ca dao trữ tình người Việt

NỘI DUNG Chương 1 BIỂU TƯỢNG CÂY CẦU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA NGƯỜI VIỆT

Sông nước hiện diện khắp nơi trên mảnh đất Việt Nam và ai cũng mang trong mình hình ảnh một con sông quê hương Sông tưới tắm cho một nền văn hóa nông nghiệp trù phú, đồng thời nó cũng biểu hiện cho sự ngăn cách tự nhiên Chính vì thế mà hình ảnh những cây cầu nối liền đôi bờ đã trở thành một biểu tượng đi sâu vào tiềm thức của mỗi con người, nó không chỉ là phương tiện đi lại không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt mà nó còn có mặt trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân Việt, góp phần làm tăng thêm nét đẹp dịu dàng, nên thơ trữ tình cho những con sông quê

1.1 Cây cầu trong đời sống tâm linh

Trong lịch sử chinh phục tự nhiên và xây dựng xã hội con người, những cây cầu xuất hiện khá sớm với nhiều kiểu hình, nhiều mục đích khác nhau Hình ảnh những cây cầu ngày càng hiện đại và mang nhiều giá trị biểu tượng khác nhau, tùy theo những mong muốn và cảm nhận trong đời sống của con người

Đất nước ta có mạng lưới sông ngòi chằng chịt, vì thế văn hóa sông nước in đậm trong tư duy và sản phẩm nghệ thuật của người bình dân Cây cầu là hình ảnh quen thuộc, gắn bó trong đời sống sinh hoạt và tình cảm của

họ Nơi nào có nước nơi đó có cầu Cây cầu bắc qua các con mương, cái lạch, dòng sông, nối liền đôi bờ, thành nơi gặp gỡ, hò hẹn, đón đưa Bên cạnh cây cầu đời thường đó còn có cây cầu trừu tượng nối những tấm lòng, những trái tim Hình ảnh cây cầu trong suy nghĩ con người vốn đã hàm chứa nhiều ý nghĩa Đó là sự kết nối, “nhịp cầu nối hai bờ vui”, là sự gặp gỡ giữa hai vùng đất, là sự thiết lập những quan hệ mới giữa đất với đất, giữa người với người

Bên cạnh đó, hình ảnh cây cầu còn là sự vượt qua khó khăn, là sự chế ngự thiên nhiên để phát triển, để vươn tầm ảnh hưởng đến những vùng lân cận Vì vậy trong bản thân cây cầu đã luôn mang ý nghĩa ước lệ cho sự tăng cường những mối quan hệ xã hội và vận động chuyển mình

Những cây cầu tre, cầu khỉ ở mỗi làng quê cũng đã chất chứa trong nó những mối liên hệ cộng đồng, làng xóm, chất phác và bền chặt Những hình ảnh giao duyên “qua cầu gió bay”, “cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi” đã hình thành rất lâu trong dân ca, ca dao thôn quê và được lưu giữ trong tâm hồn Việt, để rồi hồi sinh khi những cây cầu ra đời đã phác họa lại được những vẻ đẹp văn hóa truyền thống

Cầu Trường Tiền sáu vài mười hai nhịp

Em theo không kịp Tội lắm anh ơi!

Bấy lâu mang tiếng chịu lời Anh có xa em đi nữa

Cũng tại ông Trời nên xa

[21]

Từ cây cầu tre lắc lẻo tới những cây cầu ván đóng đanh, cầu xi măng, cầu sắt… đã từ lâu, cây cầu không chỉ trong đời sống sinh hoạt vật chất, gắn liền với việc đi lại, từ nơi này sang nơi khác, cây cầu còn có mặt trong đời sống tinh thần của người bình dân, mà còn là sợi dây tình cảm xóa sự xa cách giữa “nhà bậu” và “nhà qua”, giữa “mình” và “ta” Cây cầu là nơi hò hẹn của đôi ta, nối những nhịp vui đôi bờ

Anh về xẻ ván cho dày, Bắc cầu sông Cái cho thầy mẹ Thầy mẹ sang em cũng theo

Đò dọc quan cấm, đò ngang không chèo

[18]

Trong lời đối đáp, cô gái sắc sảo mượn hình ảnh cây cầu mồng tơi tỏ thật tình cảnh với người thương:

Mồng tơi bắc chả nên cầu Chàng về xẻ gỗ bắc cầu em sang Chỉ xanh, chỉ đỏ, chỉ vàng

Một trăm thứ chỉ bắc ngang đầu cầu Nào em đã có chồng đâu

Mà chàng đón trước rào sau làm gì

[19]

Cây cầu không những là minh chứng cho những câu chuyện tình yêu ngọt ngào, say đắm mà nó còn chứng kiến sự tan vỡ chia lìa trong tình duyên :

Qua cầu một trăm cái nhịp

Em không theo kịp kêu bớ hỡi chàng Cái điệu tào khang sao chàng vội dứt Đêm nằm nghỉ tức, giọt lệ tuôn rơi Nhón chân lên kêu: Bớ hỡi trời!

Ai bày mưu cho bạn, bạn dứt nơi ân tình"

[19]

Những cây cầu mang giá trị tâm linh trong đời sống nhân dân Hình ảnh cây cầu đi sâu vào đời sống của người dân lao động, trong lời ăn tiếng nói hàng ngày, người dân miệt đồng còn sử dụng những hình ảnh về các cây cầu vốn không có thực trong thực tế Nó tồn tại trong điển tích, tôn giáo, có điều

nó đã được các văn gia thi sĩ sử dụng vào các tác phẩm nổi tiếng Từ góc độ văn hóa, xét trong chiều ảnh hưởng, tiếp biến, có thể kể đến một số cầu như vậy! Đầu tiên là cầu Ô (Ô Thước) Ca dao có câu:

Khi xa ai biết ai đâu

Vì chim Ô Thước bắc cầu sông Ngân

Cầu Ô thì không hẳn là cầu, nó có nguồn gốc từ câu chuyện cổ tích Ngưu Lang Chức Nữ Có hai phiên bản, một của Việt Nam và một của Trung Quốc Truyện cổ tích này có liên quan đến các sao Chức Nữ và sao Ngưu Lang cùng với hiện tương mưa Ngâu diễn ra vào đầu tháng Bảy âm lịch ở Việt Nam Người Việt kể rằng: Ngưu Lang là vị thần chăn trâu của Ngọc Đế,

vì say mê một tiên nữ phụ trách việc dệt vải tên là Chức Nữ nên bỏ bê công việc được giao Chức Nữ cũng vì mê tiếng tiêu của Ngưu Lang nên trễ nải việc dệt vải Ngọc Hoàng nổi giận, bắt cả hai phải ở cách xa nhau, người đầu,

kẻ ở cuối Ngân Hà Sau đó, Ngọc Hoàng thương tình nên ban ơn cho hai người mỗi năm được gặp nhau một lần vào đêm mùng bảy tháng bảy Trời truyền cho loài quạ đến tháng bảy là phải họp nhau lại lên trời đội đá, bắc cầu

Ô, cho Ngưu – Chức gặp nhau Vì phải đội đá nên lũ quạ trọc đầu Khi tiễn biệt nhau, Ngưu Lang và Chức Nữ khóc sướt mướt Nước mắt của họ rơi xuống trần hóa thành cơn mưa, trần gian gọi là mưa ngâu Có dị bản khác cho rằng tên gọi của Ô kiều là cầu Ô Thước do chim Ô (quạ) và chim Thước (chim khách) kết cánh tạo ra Vậy là hình ảnh cây cầu “Thước kiều” trong tâm thức của người dân nó đã trở thành biểu tượng cho sự mai mối hoặc đoàn

tụ vợ chồng

Một thứ cầu khác, không có trên mặt đất mà lại ở trên trời cao, đó là cầu vồng Cầu vồng xét về mặt khoa học thì đó là hiện tượng tán sắc của các ánh sáng từ Mặt Trời khi khúc xạ và phản xạ qua các giọt nước mưa mà thành, cầu vồng tuy đẹp nhưng ngắn ngủi, nó tượng trưng cho hạnh phúc của con người, ước mơ vươn tới một cuộc sống tương lai tốt đẹp hơn Đáng quan tâm

là cầu vồng cũng xuất hiện trong ca dao:

Trên trời có cả cầu vồng

Có cái mống cụt đằng đông sờ sờ Vẫn vơ như con cá núp bóng cầu

Em chờ anh khác thể như con sao hầu đợi trăng