Khoá luận tốt nghiệp đại học thời gian nghệ thuật trong ca dao thề nguyền người việt

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN =====o0o===== PHÙNG THỊ HIÊN THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CA DAO THỀ NGUYỀN NGƯỜI VIỆT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành Văn học Việt Nam HÀ NỘI, 201[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=====o0o=====

PHÙNG THỊ HIÊN

THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG

CA DAO THỀ NGUYỀN NGƯỜI VIỆT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI, 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=====o0o=====

PHÙNG THỊ HIÊN

THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG

CA DAO THỀ NGUYỀN NGƯỜI VIỆT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ NGỌC LAN

HÀ NỘI, 2017

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của

TS Nguyễn Thị Ngọc Lan, cùng các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành khóa

luận tốt nghiệp này

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Sinh viên

Phùng Thị Hiên

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận: Thời gian nghệ thuật trong ca dao thề

nguyền người Việt là kết quả nghiên cứu của riêng tôi Khóa luận không sao

chép từ một tài liệu, công trình nghiên cứu nào đã công bố Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Sinh viên

Phùng Thị Hiên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc của khóa luận 7

NỘI DUNG 8

Chương 1 GIỚI THUYẾT VỀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CA DAO THỀ NGUYỀN 8

1.1 Khái niệm thời gian và thời gian nghệ thuật 8

1.2 Biểu hiện của thời gian nghệ thuật trong ca dao thề nguyền 14

1.2.1 Công thức miêu tả thời gian 15

1.2.2 Từ ngữ biểu thị thời gian 22

Chương 2 CÁC SẮC THÁI BIỂU ĐẠT CỦA THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CA DAO THỀ NGUYỀN NGƯỜI VIỆT 30

2.1 Thời gian biểu đạt sự gắn kết tình yêu 30

2.2 Thời gian biểu đạt tình yêu vĩnh hằng, bất diệt 33

2.3 Thời gian biểu đạt khát vọng tình yêu chung thủy 39

KẾT LUẬN 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ca dao Việt Nam được xem là tấm gương phản ánh trung thực hình ảnh thiên nhiên, đất nước, con người Việt Nam Đó là kho tài liệu phong phú về phong tục, tập quán trong đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân lao động Trong đó, những câu hát thề nguyền trong hệ thống ca dao giao duyên chiếm vị trí quan trọng trong kho tàng ca dao của dân tộc Tìm hiểu ca dao thề nguyền, ta sẽ thấy những biểu hiện độc đáo và sâu sắc của đời sống tâm hồn con người Việt Nam qua bao thế hệ Thời gian được diễn tả trong những câu hát thề nguyền là thời gian nghệ thuật Mỗi thể loại văn học đều mang nét đặc thù riêng về thời gian nghệ thuật Nếu như trong sử thi là thời gian “khuyết sử”, mang đậm chất thần thoại; thời gian trong cổ tích là thời gian của quá khứ không xác định, mang tính hoang đường thì thời gian nghệ thuật trong ca dao là thời gian hiện tại, thời gian diễn xướng có nghĩa là “thời gian của tác giả và thời gian của người đọc (người thưởng thức) hòa lẫn với thời gian của người diễn xướng” Cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt nào về yếu tố thời gian trong ca dao thề nguyền Vì vậy, chúng tôi lựa chọn:

Thời gian nghệ thuật trong ca dao thề nguyền người Việt làm đề tài nghiên

cứu của khóa luận tốt nghiệp

Xuất phát từ thực tế, chúng tôi nhận thấy ca dao chiếm một số lượng khá lớn so với các thể loại văn học dân gian khác trong chương trình Ngữ văn ở nhà trường phổ thông Lựa chọn đề tài này, người viết bước đầu được làm quen với các thao tác tư duy trong nghiên cứu khoa học, mặt khác đây chính

là cơ hội tốt để trau dồi kiến thức về văn học dân gian, phục vụ tốt cho công tác giảng dạy sau này

Đồng thời khi tìm hiểu nhóm ca dao thề nguyền, ta có thể nhận ra vẻ đẹp tâm hồn của người bình dân xưa Lời ca giản dị nhưng chứa đựng những

2

tình cảm rất đời, rất người, mang giá trị nhân bản, nhân văn sâu sắc, hơn thế,

nó còn nói lên được những quy luật có tính phổ quát muôn đời của lòng người Chính các yếu tố đó đã tạo niềm say mê muốn khám phá, tìm hiểu của chúng tôi

2 Lịch sử vấn đề

Qua việc khảo sát, chúng tôi nhận thấy ca dao có chủ đề “thề nguyền” từ lâu đã được đề cập đến trong một số công trình nghiên cứu

Năm 1973 trong giáo trình Văn học dân gian Việt Nam Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên, khi viết về mảng ca dao tình yêu đã khái quát: “Ca dao - dân

ca trữ tình về tình yêu nam nữ có nội dung phản ánh được mọi biểu hiện của tình yêu trong tất cả các chặng đường của nó: giai đoạn gặp gỡ ướm hỏi, giai đoạn gắn bó trao đổi những lời thề nguyền, những tặng vật cho nhau, giai đoạn hạnh phúc với những niềm ước mơ…” [8] Đây là những ý kiến chính

xác, song còn dừng lại ở những thông tin sơ lược

Năm 1978 trong cuốn Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam (tái bản lần thứ 8) Vũ Ngọc Phan khi nói về tình yêu lứa đôi cũng đã khẳng định:“Có thể nói

ca dao đã ghi lại tất cả các chặng đường của tình yêu, các khía cạnh của tình yêu, các trạng thái tình cảm của nam nữ thanh niên với những trắc trở khó khăn do đời sống và chế độ phong kiến gây nên… trong cảnh lầm than, tình yêu của nhân dân lao động Việt Nam vẫn thắm thiết, có khi còn gắn bó bằng lời keo sơn, cho nên trong sinh hoạt khó khăn và gian khổ, họ vẫn hăng hái và bền bỉ Những câu biểu hiện ý chí sắt đá của những người bạn tình có rất nhiều trong ca dao Việt Nam” [14] Trong cuốn sách này, nhà nghiên cứu Vũ

Ngọc Phan mới chỉ dừng lại ở việc giới thiệu mang tính chất dẫn dắt, khơi gợi

mà chưa đặt ra vấn đề nghiên cứu, xem xét nội dung biểu hiện của câu hát thề nguyền trong ca dao tình yêu một cách cụ thể

Năm 1991, trong giáo trình Văn học dân gian Việt Nam, tập 2, tác giả

Hoàng Tiến Tựu căn cứ vào chủ đề đã chia ca dao tình yêu thành bốn bộ phận

chính: ca dao tỏ tình, ca dao tương tư, ca dao thề nguyền và ca dao hận tình

[18] Ở đây tác giả chỉ dừng lại ở việc phân loại mà chưa đi vào phân tích các phương diện biểu hiện của ca dao thề nguyền

Năm 1992, với chuyên luận Thi pháp ca dao, Nguyễn Xuân Kính đã có

những phân tích chuyên sâu về các vấn đề ngôn ngữ, hình tượng, kết cấu, thể thơ, thời gian và không gian nghệ thuật của ca dao truyền thống Theo tác giả:

“Thời gian và không gian là những mặt của hiện thực khách quan được phản ánh trong tác phẩm tạo thành thế giới nghệ thuật của tác phẩm Thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật một mặt thuộc phương diện đề tài, mặt khác thể hiện nguyên tắc cơ bản của việc tổ chức tác phẩm của từng tác giả, từng thể loại, từng hệ thống nghệ thuật” [9;28].

Năm 1992, tác giả Hoàng Tiến Tựu trong cuốn Bình giảng ca dao [19]

có những phát hiện chính xác, độc đáo về nội dung biểu hiện câu hát thề nguyền trong ca dao tình yêu thông qua một đơn vị cụ thể:

Rủ nhau lên núi đốt than Anh đi Tam Điệp, em mang nón Trình Củi than nhem nhuốc với tình

Ghi lời vàng đá xin mình chớ quên

Đó là lời nhắn nhủ giữ vững tình yêu thủy chung Tác giả đã cụ thể hóa

nội dung này qua việc phân tích câu chữ “rủ nhau”, “chớ quên”, “nhem

nhuốc”, “lời vàng đá” Tuy nhiên đây cũng chỉ mới là bài viết được trình bày

dưới dạng cảm nhận chứ chưa thực sự là công trình nghiên cứu chuyên biệt

Năm 1994, Nguyễn Thị Quỳnh Liên trong luận văn thạc sĩ Sự thể hiện

của trạng thái nghệ thuật trong ca dao trữ tình [10] qua việc tìm hiểu các

cụm từ cố định, đã nhận diện được một số công thức thường được sử dụng

trong câu hát thề nguyền như: Dẫu cũng chờ, Dù cũng thương Đây là

4

công thức điều kiện giả thiết Công thức này nêu lên một điều kiện không thuận lợi, bất thường nhằm khẳng định, nhấn mạnh rằng điều kiện được nói đến (chờ đợi, thương) vẫn xảy ra, vẫn đúng ngay cả trong điều kiện đó Trong quan hệ với trạng thái nghệ thuật, công thức biểu đạt một lời thề chung thủy

Đấy mà xử ngãi vuông tròn Dẫu ngàn năm li biệt đây vẫn còn đợi trông

Hay một công thức khác: duyên đợi chờ cũng biểu đạt lời thề, lời

khẳng định lòng chung thủy:

Trăm năm tượng rách còn thờ

Lỡ duyên chịu lỡ cũng chờ đợi anh

Đó là những kết quả nghiên cứu bước đầu, mang lại những gợi ý quan trọng cho chúng tôi trong việc triển khai đề tài

Năm 1998, trong Những thế giới nghệ thuật ca dao, tác giả Phạm Thu

Yến đề cập vấn đề “Thời gian và không gian nghệ thuật trong ca dao” Viết về vấn đề này tác giả khẳng định mỗi thể loại văn học mang nét đặc thù về thời gian nghệ thuật, trong đó thời gian trong ca dao là phương tiện biểu đạt trạng thái tâm hồn của con người Khi khảo sát thời gian nghệ thuật, tác giả nhận

định thời gian nghệ thuật trong ca dao có thể phân thành hai mảng: thời gian

sự kiện và thời gian tâm lý Đồng thời, đưa ra một số công thức miêu tả thời

gian: công thức chỉ thời điểm, thời gian để chỉ các trạng thái tình cảm thay

đổi thường được miêu tả đối lập quá khứ và hiện tại, thời gian là phương tiện biểu hiện lời thể nguyền, ước hẹn hoặc ước mơ cháy bỏng của tình yêu hoặc lời đùa vui đố hỏi [23]

Năm 1998 trong cuốn Văn học dân gian Việt Nam (sách Cao đẳng sư

phạm) tác giả Hoàng Tiến Tựu căn cứ vào đề tài và chủ đề chia ca dao tình

yêu thành bốn bộ phận chính: ca dao tỏ tình, ca dao tương tư, ca dao thề

nguyền và ca dao hận tình [20] Nếu như ở cuốn dành cho đại học sư phạm

chỉ dừng lại ở việc phân loại thì cuốn dành cho cao đẳng sư phạm tác giả nói

rõ hơn về ca dao thề nguyền với nội dung chủ yếu: “Khác với ca dao tỏ tình

và tương tư, ở bộ phận ca dao thề nguyền lại toát lên sức mạnh phi thường của nghị lực và ý chí Ở đây các chàng trai, cô gái thể hiện rõ sự tỉnh táo, sáng suốt, dám nhìn thẳng vào thực tế khó khăn, chấp nhận mọi thử thách vượt qua mọi trở lực để thực hiện tình yêu” Sau khi đưa ra nhận định, tác giả

đưa ra các dẫn chứng để làm rõ vấn đề này:

- Yêu nhau tam tứ núi cũng trèo Ngũ lục sông cũng lội, thất bát cửu thập đèo cũng qua

- Đôi ta đã quyết thi hành

Đã đốn thì vác cả cành lẫn cây

Năm 2003, trong báo cáo khoa học Một số phương thức nghệ thuật biểu

đạt nội dung thề nguyền trong ca dao trữ tình người Việt [7], tác giả Phùng

Thị Thanh Huyền tiến hành khảo sát một số phương thức nghệ thuật biểu đạt như: thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật, một số biện pháp như ẩn dụ,

biểu tượng, kết cấu, ngôn ngữ… Theo tác giả “Vẻ đẹp của mỗi bài ca dao kết

tinh ở nghệ thuật và nội dung, chính nghệ thuật là phương tiện hữu hiệu nhất

để chuyển tải nội dung và ta có thể khẳng định rằng nội dung đầy giá trị nhân văn, nhân bản của ca dao thề nguyền đã được truyền tải qua những hình thức thật đẹp, thật độc đáo, hấp dẫn” Qua đó, tác giả đánh giá cao giá trị của ca

dao thề nguyền trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật Đây là một trong những gợi ý quan trọng để chúng tôi giải quyết các vấn đề của đề tài đang nghiên cứu

Năm 2006, trong kỷ yếu Hội nghị khoa học sinh viên tác giả Vũ Thị Nga

có báo cáo Câu hát thề nguyền trong ca dao về tình yêu đôi lứa [13] Với

dung lượng của một bài báo cáo, tác giả mới chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu một

số bài ca dao thề nguyền tiêu biểu để từ đó khẳng định giá trị của ca dao thề

6

Năm 2008, khóa luận tốt nghiệp với đề tài Câu hát thề nguyền trong ca

dao tình yêu người Việt [12] của sinh viên Phạm Thu Minh khoa Ngữ văn

trường ĐHSP Hà Nội 2 đã có sự nghiên cứu khá hệ thống về câu hát thề nguyền Tác giả chủ yếu khảo sát câu hát thề nguyền trong hệ thống ca dao tình yêu và nội dung biểu hiện của nó Ở chương 3 của khóa luận, tác giả đã chỉ ra một số phương thức nghệ thuật nổi bật trong việc biểu đạt nội dung “thề nguyền” như: ẩn dụ, biểu tượng, yếu tố không gian và thời gian nghệ thuật… Tuy nhiên tác giả mới chỉ dừng lại ở việc phát hiện, chưa đi sâu vào việc phân tích, lí giải Song đó vẫn là những gợi ý quan trọng để chúng tôi mở rộng vấn

đề nghiên cứu trong khóa luận của mình

Qua việc khảo sát các công trình nghiên cứu trên, ta thấy các bài viết, giáo trình cũng đã có sự quan tâm tới yếu tố thời gian trong ca dao trữ tình song chưa đi vào khảo sát yếu tố này trong một nhóm bài ca dao cụ thể - ca dao thề nguyền Vì vậy, đây là một vấn đề có ý nghĩa khoa học, cần được nghiên cứu một cách cụ thể, kỹ lưỡng hơn nữa

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

+ Mục đích: Làm rõ biểu hiện của các dạng thời gian, lớp từ ngữ chỉ thời

gian và nội dung biểu đạt của nó trong ca dao thề nguyền

+ Nhiệm vụ: Khảo sát yếu tố thời gian nghệ thuật trong ca dao thề nguyền và phân tích các biểu hiện của nó thông qua các công thức, từ ngữ chỉ thời gian; thấy được các nội dung biểu đạt của thời gian nghệ thuật trong việc diễn tả các sắc thái tình cảm của con người

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

+ Đối tượng: Thời gian nghệ thuật – một trong những yếu tố thi pháp nổi bật trong bộ phận ca dao thề nguyền người Việt

+ Phạm vi:

- Về tư liệu: Chúng tôi tiến hành khảo sát một số công trình sưu tầm,

tuyển chọn ca dao người Việt đã được xuất bản và thống kê được 241 lời ca dao có nội dung thề nguyền, trong đó 168 bài xuất hiện yếu tố thời gian

- Về nội dung: Tìm hiểu yếu tố thời gian trong bộ phận ca dao thề nguyền với các biểu hiện cụ thể: dạng thức, công thức miêu tả thời gian và nội dung, ý nghĩa biểu đạt của nó trong ca dao thề nguyền Trong quá trình triển khai các nội dung khóa luận, chúng tôi có sự so sánh với ca dao dân ca của một số dân tộc thiểu số

5 Phương pháp nghiên cứu

Do đặc điểm, yêu cầu và mục đích của đề tài chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp tiếp cận hệ thống

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung chính của khóa luận được triển khai thành hai chương

Chương 1 Giới thuyết về thời gian nghệ thuật trong ca dao thề nguyền Chương 2 Các sắc thái biểu đạt của thời gian nghệ thuật trong ca dao

thề nguyền

8

NỘI DUNG Chương 1 GIỚI THUYẾT VỀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

TRONG CA DAO THỀ NGUYỀN

Trong thế giới khách quan, mọi sự vật, hiện tượng đều được gắn với hệ tọa độ không gian - thời gian xác định, nên những cảm nhận của con người về thế giới đều bắt đầu từ sự đổi thay của không gian, thời gian Từ sự đổi thay của không gian, thời gian, con người nhận ra sự đổi thay trong chính mình Vì vậy, bên cạnh không gian, thời gian trở thành một trong những đối tượng phản ánh phổ biến của tác phẩm văn học, một phạm trù thẩm mỹ Không có hình tượng nghệ thuật nào lại không tồn tại trong không gian, thời gian của

chủ thể sáng tạo “Nếu hiểu thơ ca là sự cảm nhận thế giới và con người thì

thời gian, không gian chính là hình thức để con người cảm nhận thế giới và con người” [16] Thời gian trong nghệ thuật cũng được coi là một hiện tượng

nghệ thuật Thời gian gắn với những quan niệm về nghệ thuật, về con người,

về thế giới của chủ thể Thời gian là sản phẩm của nghệ sĩ nhằm biểu hiện về con người, về thế giới, đồng thời thể hiện quan niệm nhân sinh Thời gian còn

là một yếu tố quan trọng làm nền cho tác phẩm, góp phần bộc lộ chủ đề tác phẩm Thời gian trong nghệ thuật có mô hình và ngôn ngữ riêng của mình vì

nó thể hiện quan niệm về trật tự thế giới, về sự lựa chọn của con người

1.1 Khái niệm thời gian và thời gian nghệ thuật

Ngay từ thời xa xưa, con người đã hiểu rằng, bất kì khách thể vật chất nào cũng chiếm một vị trí trong khoảng không gian, thời gian nhất định

A.JaGurevich trong cuốn Các phạm trù văn hóa trung cổ đã chỉ ra cách lý giải của người trung cổ về khái niệm thời gian: “Thời gian và không gian có

tính chất khách quan, những phẩm chất của chúng độc lập với chất liệu được chứa trong chúng” [4] Chính vì vậy, thời gian đã trở thành đối tượng nghiên

cứu của nhiều ngành khoa học tự nhiên cũng như khoa học xã hội, trong đó có thi pháp học