Khoá luận tốt nghiệp đại học thơ nguyễn khoa điềm trong trường trung học từ góc nhìn văn hóa

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN ====== NGUYỄN THỊ YẾN TH NGUYỄN KHOA ĐIỀM TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC T G C NH N VĂN H A KH A LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành Văn học Việt Nam Người hướ[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=== ===

NGUYỄN THỊ YẾN

TH NGUYỄN KHOA ĐIỀM TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC

T G C NH N VĂN H A

KH A LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS LA NGUYỆT ANH

HÀ NỘI, 2016

LỜI CẢM N

Trong quá trình triển khai khóa luận, tôi xin chân thành cảm ơn Tiến sĩ La Nguyệt Anh cùng toàn thể các thầy, cô giáo trong Tổ Bộ môn Văn học Việt Nam đã hướng dẫn và giúp đỡ nhiệt tình để tôi hoàn thành khóa luận này Do thời gian có hạn, năng lực nghiên cứu của bản thân còn hạn chế, chắc chắn không tránh khỏi sự thiếu sót, tôi mong tiếp tục nhận được sự giúp đỡ của thầy

cô cùng toàn thể bạn bè để tôi có thể hoàn thiện t t hơn h a luận của mình

Hà nội, tháng 05 năm 2016

Tác giả

Nguyễn Thị Yến

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

Đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, có tham khảo ý kiến của những người đi trước dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ La Nguyệt Anh

Các s liệu và kết quả nghiên cứu được ghi trong khóa luận là hoàn toàn trung thực

Hà nội, tháng 05 năm 2016

Tác giả

Nguyễn Thị Yến

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đ i tượng, phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Mục đích, ý nghĩa, đ ng g p của khóa luận 4

6 Cấu trúc của khóa luận 4

NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 5

1.1 Những tiền đề khoa học 5

1.1.1 Khái niệm văn h a, văn học 5

1.1.1.1 Khái niệm văn h a 5

1.1.1.2 Khái niệm văn học 6

1.2 Nguyễn Khoa Điềm và quá trình sáng tác 10

1.2.1 Tác giả Nguyễn Khoa Điềm 10

1.2.2 Quá trình sáng tác của Nguyễn Khoa Điềm 12

1.3 Khảo sát sáng tác của Nguyễn Khoa Điềm trong chương trình Ngữ văn THCS và PTTH 16

Chương 2 KHÚC HÁT RU NHỮNG EM BÉ LỚN TRÊN LƯNG MẸ C NGU N KHO ĐIỀM T G C NH N V N H 18

2.1 Hát ru từ cội nguồn văn h a 18

2.1.1 Hát ru trong truyền th ng văn h a dân tộc 18

2.1.2 Hát ru trong văn h a Tà-ôi 23

2.2 Những yếu t văn h a trong Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ của Nguyễn Khoa Điềm 28

2.2.1 Cội nguồn văn h a - nguồn nuôi dưỡng tâm hồn con người 28

2.2.1.1 Cội nguồn của tình mẫu tử 28

2.2.1.2 Cội nguồn của tình yêu nước 30

2.2.2 Bức tượng đài bất tử về mẹ 32

2.2.2.1 Bà mẹ chan chứa tình thương, tình yêu với con 32

2.2.2.2 Bà mẹ yêu lao động, tảo tần sớm hôm 34

2.2.2.3 Bà mẹ giàu lòng yêu nước, khát vọng tự do 37

Chương 3: ĐẤT NƯỚC C A NGUY N KHO ĐIỀM T G C NH N V N H 41

3.1 Đất Nước nhìn từ cội nguồn văn h a dân gian 41

3.1.1 Đất Nước nhìn từ văn h a phong tục 41

3.1.2 Đất Nước được thức nhận từ chất liệu văn học dân gian 43

3.2 Đất Nước nhìn từ hông gian văn h a 46

3.2.1 Đất Nước nhìn từ hông gian địa văn h a 46

3.2.2 Đất Nước nhìn từ hông gian văn h a đời thường 47

3.3 Đất Nước trong chiều dài lịch sử dân tộc 48

3.3.1 Từ lịch sử b n ngàn năm dựng xây và đấu tranh ch ng ngoại xâm 48

3.3.2 Sự tiếp n i của thế hệ tr hôm nay 50

KẾT LUẬN 52 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nguyễn Khoa Điềm là một trong những gương mặt thơ tiêu biểu của thế hệ thơ tr trong những năm chiến tranh ch ng Mỹ Sau hơn b n mươi năm vừa đảm nhiệm những chức vụ quan trọng vừa cầm bút, Nguyễn Khoa Điềm

đã đ ng g p cho nền thơ ca nước nhà một s thành tựu đáng ể Những tác

phẩm: Đất ngoại ô, Mặt đường khát vọng và Ngôi nhà có ngọn lửa ấm của

ông đã nhận được Giải thưởng Nhà nước về Văn học và Nghệ thuật Các sáng tác của ông chính là lời tự bạch trước những vấn đề của thời cuộc, nhân sinh

để c cái nhìn rộng rãi hơn, sâu sắc hơn, hái quát hơn hình như là ý tưởng đeo đuổi su t cuộc đời Nguyễn Khoa Điềm trong quá hứ cũng như hiện tại Cùng với những tác phẩm tiêu biểu, những tác phẩm của ông được đưa vào trong chương trình giảng dạy của nhà trường đã thu hút được sự quan tâm của giới nghiên cứu cũng như các bạn yêu văn học trong những năm trở lại đây 1.2 Sáng tạo văn học là một hoạt động văn h a Vì vậy, khi nghiên cứu văn học từ g c độ quan hệ văn hóa - văn học sẽ thấy được vai trò sáng tạo văn hóa của văn học qua những hình tượng nghệ thuật, qua xây dựng những mô hình nhân cách văn h a đẹp cho xã hội, cho dân tộc Đồng thời, nghiên cứu văn học từ g c độ quan hệ văn h a – văn học sẽ góp phần khẳng định vai trò vừa lưu giữ, chuyển tải vừa thẩm định và lựa chọn văn h a của văn học Thiết nghĩ, việc tìm hiểu một nhà thơ đã từng được biết đến từ rất sớm và đã c những đ ng g p nhất định nền văn học dân tộc n i chung và thơ ca hiện đại

n i riêng như Nguyễn Khoa Điềm trong tình hình hiện nay là công việc cần thiết Việc làm này về mặt khoa học không chỉ cho phép chúng ta có cái nhìn bao quát, toàn diện hơn về thế giới thơ Nguyễn Khoa Điềm mà còn giúp chúng ta nhận diện ra được đặc trưng phong cách riêng của nhà thơ

2

Trong nhà trường phổ thông hiện nay, việc hám phá đánh giá tác phẩm, nhìn nhận thành công của nhà thơ từ phương diện văn h a còn mới m Từ nhiều năm nay, thơ Nguyễn Khoa Điềm được đưa vào giảng dạy trong hệ

th ng nhà trường Trung học song vấn đề tiếp cận những tác phẩm đ từ góc

độ văn h a chưa được chú ý nhiều

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Thơ Nguyễn Khoa Điềm

trong trường Trung học từ góc nhìn văn hóa” làm đề tài nghiên cứu của khóa

luận

2 Lịch sử vấn đề

Về Nguyễn Khoa Điềm, các bài viết, công trình nghiên cứu về ông không nhiều nhưng đều có những đánh giá há nhất quán về phong cách thơ

ông Tác giả Nguyễn Xuân Nam trong Thơ tìm hiểu và thưởng thức (1985)

cũng nhấn mạnh đến sức mạnh của trường liên tưởng và chiều sâu văn h a

quá khứ trong thơ của Nguyễn Khoa Điềm: “Thơ Nguyễn Khoa Điềm không

đặc sắc về tạo hình, về màu sắc nhưng anh có sức liên tưởng mạnh Anh thường dẫn người đọc đi từ quá khứ đến tương lai, từ khổ đau đến hạnh phúc,

từ sách vở đến đời sống” [6] Trong luận văn thạc sỹ Phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm của Nguyễn Thị Nhung, tác giả đã dẫn ra những ý kiến của các

nhà nghiên cứu và đưa ra nhận định thông qua nhận xét của Tôn Phương Lan:

“Năm 1976 Tôn Phương Lan đã khẳng định tiềm năng của nhà thơ trẻ qua bài giới thiệu Nguyễn Khoa Điềm nhà thơ trẻ có nhiều triển vọng Bài viết có cái nhìn khái quát bao trùm cả Đất ngoại ô và Mặt đường khát vọng để nhận

ra cái riêng của Nguyễn Khoa Điềm giữa các gương mặt khác” [8] Trên

trang Văn nghệ Quân đội có bài viết Những gía trị văn hóa truyền thống

trong thơ Nguyễn Khoa Điềm đã nêu ra nhận xét: “Thơ ca Nguyễn Khoa Điềm chứa đựng nhiều chất hiện thực và văn hóa dân gian Câu thơ dù ở thể thơ truyền thống hay thể tự do bao giờ cũng phảng phất phong vị của ca dao,

tục ngữ Chất hiền minh của trí tuệ dân gian thấm đẫm trong từng từ” [15]

Thật vậy, điều này chúng ta có thể dễ dàng nhận ra trong các tác phẩm của

Nguyễn Khoa Điềm Cùng với đ , Mai Bá Ấn đã cho r ng: “Chính những

người dân quê ấy, chứ không phải ai khác, theo Nguyễn Khoa Điềm họ đã làm nên Đất Nước Đất Nước hình thành qua những sinh hoạt mang đậm nét văn hóa làng (xã) truyền thống Việt Nam” [15] Khi nói về một trong những

tác phẩm thành công nhất trong Đất ngoại ô chính là bài Khúc hát ru những

em bé lớn trên lưng mẹ, trong chuyên mục Nhân vật và sự kiện thứ sáu ngày

12/08/2011 của trường Đại học Sư phạm Hà Nội có nhận xét: “Hình

ảnh "Lưng núi thì to mà lưng mẹ thì nhỏ" và ''Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi/ Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng" là những hình ảnh hết sức bình

dị mà vô cùng sâu sắc Nhà thơ chia sẻ với nỗi vất vả của những người mẹ miền núi A Lưới và tình thương, ước mơ của mẹ dành cho cu Tai Cả bài thơ toát lên tinh thần yêu nước của những người dân lao động trong cuộc kháng chiến chống Mỹ” [16] Chính những cảm xúc trong bài thơ và các nhận xét

của các nhà nghiên cứu đã hơi nguồn cảm hứng để tôi chọn đề tài: “Thơ

Nguyễn Khoa Điềm trong trường Trung học từ góc nhìn văn hóa”

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Trên cơ sở tìm hiểu khái niệm văn hoá, các thành t văn hoá và m i quan hệ giữa văn hoá và văn học, khóa luận đi sâu vào nghiên cứu thơ Nguyễn Khoa Điềm từ g c nhìn văn hoá Do huôn hổ của khóa luận có hạn, chúng tôi chỉ tập trung tiến hành khảo sát thơ Nguyễn Khoa Điềm được đưa vào giảng dạy chính trong nhà trường Trung học

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp;

- Phương pháp so sánh, th ng kê;

- Phương pháp liên ngành: dưới g c độ văn hoá, văn học soi chiếu tương tác

4

5 Mục đích, ý nghĩa, đóng góp của khóa luận

- Khóa luận là công trình khảo sát về thơ Nguyễn Khoa Điềm trong nhà trường Trung học từ g c nhìn văn hoá Nghiên cứu văn học dưới g c nhìn văn hoá

là một cách tiếp cận m giúp ta hiểu thêm về những giá trị nghệ thuật của tác phẩm

- Kết quả nghiên cứu của khóa luận hy vọng sẽ đem lại một cái nhìn khái quát, đầy đủ hơn về thơ Nguyễn Khoa Điềm, từ đ thấy được những tìm tòi, đổi mới, vận động và phát triển của thơ Nguyễn Khoa Điềm Kết quả nghiên cứu của khóa luận góp phần khẳng định một hướng nghiên cứu văn học mới nhiều triển vọng đ là từ g c độ văn hoá - văn học, sự giao lưu, giao thoa và ảnh hưởng qua lại để nhìn cho thấu đáo từ nhiều chiều ích, phương diện

6 Cấu trúc của khóa luận

Chương 1 Những vấn đề chung

Chương 2 Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ của Nguyễn Khoa

Điềm từ g c nhìn văn h a

Chương 3 Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm từ g c nhìn văn h a

NỘI DUNG CHƯ NG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Những tiền đề khoa học

1.1.1 Khái niệm văn hóa, văn học

1.1.1.1 Khái niệm văn hóa

Từ văn hóa c rất nhiều nghĩa Trong tiếng Việt, văn h a được dùng theo

nghĩa thông dụng để chỉ học thức (trình độ văn h a), l i s ng (nếp s ng văn

h a); theo nghĩa chuyên biệt để chỉ trình độ phát triển của một giai đoạn (văn

h a Đông Sơn) Trong hi theo nghĩa rộng thì văn h a bao gồm tất cả, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại cho đến tín ngưỡng, phong tục, l i s ng, lao động Chính với cách hiểu rộng này, văn hoá mới là đ i tượng đích thực của văn h a học Tuy nhiên, ngay cả với cách hiểu rộng này trên thế giới cũng c hàng trăm định nghĩa hác nhau nhưng tựu chung lại, ta c thể nêu ra một định nghĩa văn hoá như sau:

Văn hóa là một hệ th ng hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con

người sáng tạo và tích luỹ qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội Phan Ngọc đã th ng kê được gần 400 định nghĩa hác nhau về văn h a Nhà nghiên cứu Trần Ngọc

Thêm đã định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống các giá trị vật chất và tinh

thần do con người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động thực tiễn thông qua các mối quan hệ với tự nhiên và xã hội” [12, tr25] Theo Unesco: “Văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội, văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục

và những tín ngưỡng” [14, tr23,24]

6

1.1.1.2 Khái niệm văn học

“Văn học là loại hình nghệ thuật sáng tạo b ng ngôn từ” 4,129], nh m

sáng tác, tái hiện những vấn đề của đời s ng xã hội và con người Phương thức sáng tạo của văn học được thông qua sự hư cấu, cách thể hiện nội dung các đề tài được biểu hiện qua ngôn ngữ Khái niệm văn học đôi hi c nghĩa tương tự như hái niệm văn chương và thường bị dùng lẫn lộn Tuy nhiên, về mặt tổng quát, khái niệm văn học thường c nghĩa rộng hơn hái niệm văn chương, văn chương thường chỉ nhấn mạnh vào tính thẩm mĩ, sự sáng tạo của văn học về phương diện ngôn ngữ, nghệ thuật ngôn từ Văn chương dùng ngôn từ làm chất liệu để xây dựng hình tượng, phản ánh và biểu hiện đời

s ng Văn học có các thể loại hác nhau như: tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, kịch bản, lí luận phê bình Văn học có lịch sử phát triển từ lâu đời, là sự phát triển của văn học dân gian (hay văn học truyền miệng) và văn học viết

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn hóa – văn học

Hiểu theo nghĩa rộng, văn h a là tổng thể những thành tựu, những giá trị vật chất và tinh thần do các cộng đồng dân tộc sáng tạo ra trong quá trình cải tạo tự nhiên và phát triển xã hội, nh m đảm bảo nhu cầu cuộc s ng con người Dân tộc học chia văn h a ra làm ba loại: văn h a vật chất (bao gồm công cụ sản xuất, phương tiện đi lại, làng mạc, nhà cửa, quần áo, giày dép, đồ trang sức, các thức ăn, thức u ng…); văn h a xã hội (bao gồm các thiết chế xã hội, gia đình, dòng họ, làng bản và m i quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng); văn h a tinh thần ( bao gồm các tri thức khoa học, phong tục tập quán, tôn giáo, xã hội, văn học, nghệ thuật, dân gian…) Chính từ đặc trưng của văn hóa, các thuộc tính của văn h a, văn học, có thể xem xét m i quan hệ giữa chúng ảnh hưởng và tác động qua lại với nhau như thế nào Văn học là một bộ phận của văn h a, n m trong văn h a, vì thế chịu sự chi ph i của văn h a Những nhân t như: ngôn ngữ, hoạt động kinh tế, lao động sản xuất, ăn, mặc,

ở, đi lại, sự phát triển của khoa học ĩ thuật… đều là điều kiện quan trọng trong môi trường nảy sinh, hình thành những tác phẩm văn học

Thực ra, bất kì một công trình nghiên cứu văn học nào cũng đều ít nhiều,

xa gần viện dẫn tri thức văn h a hoặc đề cập đến vấn đề văn h a trong việc bình luận, giải thích tác phẩm Ở Việt Nam, nghiên cứu, phê bình văn học từ

văn h a, cũng xuất hiện đã lâu Với tác phẩm Truyện Kiều đã được Trần

Trọng Kim nghiên cứu từ quan điểm Phật giáo, Thơ Mới được Hoài Thanh

trong Thi nhân Việt Nam phần Một thời đại thi ca khảo sát từ luồng gió mới

của văn h a phương Tây Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu trên chỉ vận dụng một s kiến thức văn h a mà họ cho là cần thiết để đọc văn học chứ chưa c ý thức xây dựng một hệ th ng vấn đề mang tính chất lí thuyết cho việc đọc tác phẩm văn học b ng văn h a

Gần đây, nhờ Unesco phát động những thập kỉ phát triển văn h a, người

ta bắt đầu nhận thức được văn h a là động lực của phát triển, thì nghiên cứu, phê bình văn học từ văn h a càng được chú ý nhiều hơn Đặc biệt, khi bộ môn văn h a học và nhân học văn h a xuất hiện ở Việt Nam thì văn h a bắt đầu được coi như là một nhân t chi ph i văn học

Những thành tựu của văn h a học ngày nay cho phép chúng ta nhìn nhận văn h a như một tổng thể, một hệ th ng bao gồm các yếu t như ngôn ngữ, phong tục tập quán, luật pháp, tôn giáo tín ngưỡng, nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật biểu diễn, văn học… Trong hệ th ng văn h a, nhất là văn h a Việt Nam, yếu t chủ đạo thường là văn học Yếu t này không phải là bất biến mà nó thường xuyên thay đổi qua những thời đại văn h a, tức một hệ th ng văn h a

Là một yếu t mạnh, văn học luôn biết tiếp thu những gì ngoài hệ th ng để phát triển Tiếp thu những cái ngoài hệ th ng đến một mức độ nào đ , yếu t văn học sẽ không còn phù hợp với hệ th ng văn h a nữa, nó ch ng lại hệ

th ng, làm cho hệ th ng phải thay đổi cùng với nó Ví dụ, văn học trung đại,