Khoá luận tốt nghiệp đại học thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết bỉ vỏ của nguyên hồng

TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN NGUYỄN THỊ LINH THẾ GIỚI NGHỆ THẬT TRONG TIỂU THUYẾT BỈ VỎ CỦA NGUYÊN HỒNG KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành Văn học Việt Nam Ngƣời hƣớng dẫn khoa[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN -

NGUYỄN THỊ LINH

THẾ GIỚI NGHỆ THẬT

TRONG TIỂU THUYẾT BỈ VỎ

CỦA NGUYÊN HỒNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học ThS NGUYỄN PHƯƠNG HÀ

HÀ NỘI – 2016

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện khóa luận này, tôi đã được sự giúp đỡ của các thầy cô giáo trong tổ bộ môn Văn học Việt Nam, khoa Ngữ Văn trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với các thầy cô

tổ văn học Việt Nam, đặc biệt là tới ThS Nguyễn Phương Hà người đã tạo điều kiện tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Khóa luận được hoàn thành song không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Vì vậy tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ các thầy cô giáo và các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn

Hà Nội, tháng 5 năm 2016

Sinh viên

Nguyễn Thị Linh

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận tốt nghiệp này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của cô giáo ThS Nguyên Phương Hà Tôi xin cam đoan:

Đây là kết quả nghiên cứu của riêng tôi

Đề tài không trùng với kết quả có sẵn của bất kì tác giả nào khác

Hà Nội, tháng 5 năm 2016

Sinh viên

Nguyễn Thị Linh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

4 Mục đích nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Cấu trúc của bài khóa luận 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật 6

1.2 Tác giả Nguyên Hồng và tiểu thuyết Bỉ vỏ 8

1.2.1 Tác giả Nguyên Hồng 8

1.2.2 Tiểu thuyết Bỉ vỏ 11

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT VÀ NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT BỈ VỎ CỦA NGUYÊN HỒNG 14

2.1 Thế giới nhân vật 14

2.1.1 Khái niệm nhân vật 14

2.1.2 Nhân vật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ 16

2.2 Nghệ thuật thể hiện nhân vật 28

2.2.1 Miêu tả nhân vật qua ngoại hình 28

2.2.2 Miêu tả nhân vật qua hành động 32

2.2.3 Ngôn ngữ 34

CHƯƠNG 3 THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT BỈ VỎ CỦA NGUYÊN HỒNG 39

3.1 Không gian nghệ thuật 39

3.1.1 Không gian xã hội 39

3.1.2 Không gian thiên nhiên 44

3.1.3 Không gian tâm tưởng 45

3.2 Thời gian nghệ thuật 49

3.2.1 Thời gian trần thuật 50

3.2.2 Thời gian hồi tưởng 53

KẾT LUẬN 57 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nguyên Hồng là nhà văn có vị trí quan trọng trong lịch sử văn học nước nhà Ông được đánh giá là một trong những đại diện xuất sắc nhất của nền văn học hiện thực tiến bộ Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám Suốt cuộc đời cầm bút gần nửa thế kỉ, Nguyên Hồng đã viết những sự thật đau đớn và mãnh liệt của cuộc đời ông cũng như cuộc đời của những người lao động nghèo khổ

Bỉ Vỏ là cuốn tiểu thuyết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp

sáng tác văn chương của Nguyên Hồng Đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu của trào lưu văn học hiện thực phê phán trước Cách mạng tháng Tám Tác phẩm đã khắc họa rõ nét cuộc sống lầm than của tầng lớp nhân dân lao đông, những người dưới đáy xã hội và từ đó cho thấy bản chất xấu xa, thối nát của xã hội thực dân phong kiến

Ngay sau khi ra đời, tiểu thuyết Bỉ vỏ đã gây được tiếng vang lớn, tạo

ấn tượng mạnh mẽ trong lòng bạn đọc bởi thế giới nghệ thuật rất đặc sắc mà

cụ thể là thế giới nhân vật độc đáo và khác biệt Nếu các nhà văn cùng thời như: Nam Cao, Ngô Tất Tố… tìm đến người nông dân nghèo khổ để bênh vực họ thì Nguyên Hồng lại hướng ngòi bút của mình đến một đối tượng khác Đó là lớp người lưu manh, tha hóa sống dưới đáy xã hội Nguyên Hồng không trực tiếp bênh vực hay ca ngợi họ mà ông đã chỉ rõ bản chất lưu manh, liều lĩnh…để từ đó lên án xã hội đương thời ẩn chứa đầy rẫy những cạm bẫy xấu xa đồng thời thể hiện tư tưởng nhân văn, nhân đạo của tác giả Vì vậy,

việc tìm hiểu thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết Bỉ vỏ là điều rất cần thiết

Đây là một trong những cách tiếp cận tác phẩm văn học nghệ thuật nói chung

và tác phẩm của Nguyên Hồng nói riêng

2

Hiện nay, nhà văn Nguyên Hồng là tác giả được giảng dạy ở nhiều cấp bậc học trong nhà trường như: THCS, CĐ, ĐH Việc nắm bắt tác phẩm của Nguyên Hồng như một chỉnh thể có quy luật vận động nội tại là rất cần thiết

để từ đó có thể học tập và giảng dạy tốt các tác phẩm của ông

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng với vọng để tài nghiên cứu

góp phần hữu ích trong việc tìm hiểu, khám phá tác phẩm của Nguyên Hồng

2 Lịch sử vấn đề

Cho đến nay có rất nhiều công trình nghiên cứu về trào lưu văn học hiện thực 1930 – 1945 trên cả hai phương diện về nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật Bên cạnh các tác giả như Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Nam Cao… thì Nguyên Hồng và các tác phẩm của ông cũng là một trong những đối tượng nghiên cứu hấp dẫn của văn học Nguyên Hồng là một trong số ít những nhà văn mà ngay ở những tác phẩm đầu tay đã có được vị trí vững chắc trên diễn đàn văn nghệ và trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều nhà nghiên cứu,

những người yêu thích thơ văn Đặc biệt, với sự ra đời của tiểu thuyết Bỉ vỏ đã

tạo lên một tiếng vang lớn, đánh dấu sự trưởng thành của ông và ngay sau khi

nó thu hút được sự quan tâm đông đảo của nhiều nhà nghiên cứu

Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh trong bài Thương tiếc nhà văn Nguyên Hồng nhận định: Nguyên Hồng không chỉ là nhà văn của những người cùng

khổ, những người “dưới đáy” của xã hội Ông chính là người cùng khổ nhất , chính là hạng người dưới đáy cùng của của xã hội thời Pháp thuộc Ông không chỉ viết về người dân lao động mà bản thân ông chính là một người dân lao động với đầy đủ ý nghĩa của khái niệm ấy Nhưng văn Nguyên Hồng bao giờ cũng lấp lánh sự sống Những dòng chữ đầy chi tiết cứ cựa quậy, phập phồng Một thứ văn bám riết lấy cuộc đời, quấn quýt lấy con người

Trong Hội thảo "Nhà văn Nguyên Hồng - cuộc đời và sự nghiệp văn chương" nhân kỷ niệm 95 năm ngày sinh của ông (1918-2013) TS Lê Thị

Bích Hồng với bài viết: Nguyên Hồng – nhà văn của những người cùng khổ,

tác giả nhấn mạnh: Từng trang văn của ông là từng trang đời thấm đẫm nước mắt số phận con người những năm tháng trước Cách mạng - những người sống dưới đáy xã hội, những người nghèo, những thân phận bất hạnh, cô đơn, những con người yếu thế nhưng bao giờ cũng cố vươn lên đấu tranh để bảo vệ nhân phẩm của mình

Qua những lời định ngắn gọn của G.S Nguyễn Đăng Mạnh và T.S Lê Thị Bích Hồng ta có thể thấy: Nguyên Hồng là nhà văn của những người cùng khổ, ông sống và gắn bó rất chặt với họ Chính vì thế, ông có vốn sống vô cùng phong phú, mà điểu này được ông truyền tải tất thảy trong các tác phẩm văn chương của mình

Nhận định về Nguyên Hồng, GS Phan Cự Đệ trong lời giới thiệu Tuyển tập Nguyên Hồng đã khái quát quá trình phát triển tư tưởng của nhà văn qua

các chặng đường sáng tác Tác giả cho rằng: “Nguyên Hồng đã khám phá, nâng niu từng tia sáng nhân đọa trong mỗi kẻ lưu manh dưới đáy”[1,1]

Ngoài ra, nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyên Hồng, có thể kể đến các tác giả như: Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Vũ Ngọc Phan… Đặc

biệt trong cuốn Nguyên Hồng về tác giả và tác phẩm do Hà Minh Đức giới

thiệu, Hữu Nhuận tuyển chọn, NXB Giáo dục, tái bản lần thứ nhất năm 2003

có tập hợp nhiều bài viết của các nhà văn, các nhà nghiên cứu về Nguyên Hồng và tác phẩm của ông

Qua khảo sát chúng tôi nhận thấy, các công trình nghiên cứu đều ít nhiều có bàn tới tiểu thuyết Bỉ vỏ nhưng phạm trù thế giới nghệ thuật trong tác phẩm này chưa được đề cập tới một cách cụ thể, ngay cả một số nhà nghiên cứu được coi là có nhiều công sức trong việc tìm hiểu về Nguyên

4

Hồng như Nguyễn Đăng Mạnh, Phan Cự Đệ Ngoài các công trình nghiên cứu trên còn có những bài luận án, khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu về tiểu thuyết

Bỉ vỏ, bài nghiên cứu về tiểu thuyết Bỉ vỏ gần đây nhất đó là:

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Thị Thơ trường ĐHSP Hà Nội

2 với đề tài: Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng

Bài viết đã đi sâu nghiên cứu không gian nghệ thuật, từ đó đã làm nổi bật lên

số phận tăm tối của hệ thống nhân vật bi kịch, lưu manh trong tiểu thuyết này

Tuy nhiên, ở các bài viết này chỉ đi vào khai thác những khía cạnh nhỏ

như: thi pháp hoàn cảnh, không gian nghệ thuật của tiểu thuyết Bỉ vỏ mà chưa

đi khai thác một cách toàn diện về tác phẩm

Tiếp thu phần nào kết quả của các nhà nghiên cứu, khóa luận của chúng

tôi đi vào khai thác: Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng, nhằm làm rõ hơn nữa giá trị nội dung, tư tưởng của tác phẩm này

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của

Nguyên Hồng

- Phạm vi nghiên cứu: Tiểu thuyết Bỉ vỏ - Nguyên Hồng, NXB Văn học

2003

4 Mục đích nghiên cứu

- Tìm hiểu về Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ

- Thấy được vị trí, tài năng của nhà văn Nguyên Hồng trong trào lưu Văn học hiện thực phê phán

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp tổng hợp, khái quát

- Phương pháp phân tích tác phẩm

6 Đóng góp của khóa luận

- Góp phần khẳng định vị trí và tài năng của Nguyên Hồng đối với nền Văn học hiện thực phê phán

- Đóng góp thiết thực cho công việc giảng dạy, học tập tác phẩm của Nguyên Hồng sau này

7 Cấu trúc của bài khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo nội dung chính của khóa luận gồm ba phần:

Chương 1: Những vấn đề chung Chương 2: Thế giới nhân vật và nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng

Chương 3: Thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ

của Nguyên Hồng

6

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật

Nhà văn Sedrin đã nói rằng: Tác phẩm văn học là một vũ trụ thu nhỏ, mỗi sản phẩm nghệ thuật là một thế giới khép kín trong bản thân nó Như vậy, một tác phẩm toàn vẹn phải xuất hiện như một thế giới nghệ thuật Belinxki cũng đã từng nhận xét: Mọi sản phẩm nghệ thuật đều là một thế giới riêng mà khi vào đó thì ta buộc phải sống theo các quy luật của nó, hít thở không khí của nó

Như vậy, thế giới nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ Nó là kiểu tồn tại đặc thù vừa trong chất liệu, vừa trong cảm nhận của thưởng thức, vừa là sự thống nhất giữa nội dung và hình thức trong chỉnh thể thẩm mĩ của tác phẩm

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ Văn học của tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình

Sử, Nguyễn Khắc Phi cho rằng: “Thế giới nghệ thuật là khái niệm chỉ tính chỉnh thể của các sáng tác nghệ thuật ( một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được sáng tạo ra theo nguyên tắc tư tưởng, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con người, mặc dù nó phản ánh các thế giới ấy” [3,302]

Có thể thấy, thế giới nghệ thuật đã khẳng định phương thức phản ánh

vũ trụ-con người theo cách riêng của văn học, nghệ sĩ muốn khẳng định cá tính riêng và đem lại cho người đọc nhận thức phong phú thì phải tạo được cho mình thế giới nghệ thuật riêng, tức là mọi tư duy trong tác phẩm được

nhận biết theo cách của nhà văn Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lí riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng… chỉ xuất hiện một cách có ước lệ trong sáng tác nghệ thuật

Như vậy, mỗi thế giới nghệ thuật ứng với quan niệm riêng Ví dụ: thế giới nghệ thuật của thần thoại gắn với quan niệm về các sự vật có thể biến hóa lẫn nhau; thế giới nghệ thuật trong truyện cổ tích (đặc biệt là trong truyện cổ tích thần kì), gắn với quan niệm về thế giới không có sức cản; còn thế giới nghệ thuật của các sáng tác hiện thực chủ nghĩa gắn với quan niệm tác động tương hỗ giúp ta hình dung tính độc đáo về tư duy nghệ thuật và cá tính sáng tạo của nghệ sĩ

Chúng ta biết rằng, mỗi tác phẩm văn học đều được lấy chất liệu từ hiện thực khách quan nhưng được phản chiếu qua lăng kính tâm hồn của nghệ sĩ Mỗi nhà văn có một cách nhận thức về hiện thực riêng, chính vì vậy mỗi tác phẩm sẽ là một thế giới nghệ thuật riêng, nhiệm vụ của người tiếp nhận là phải tìm mã khóa để bước vào thế giới nghệ thuật đó

Như đã nêu trên, thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng… vì thế có thể nêu ra các yếu tố biểu hiện của thế giới nghệ thuật như: nhân vật, thời gian – không gian nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu… Trong bất cứ một tác phẩm nghệ thuật nào, việc đi tìm hiểu tác phẩm thông qua việc tìm hiểu thế giới nghệ thuật là một điều rất cần thiết Đặc biệt đối với những tác phẩm tiểu thuyết, một thể loại có dung lượng khá lớn, số lượng nhân vật cũng như tình tiết sự việc nhiều nên việc tìm hiểu tác phẩm từ góc độ thế giới nghệ thuật là rất hợp lí, nó có thể thâu tóm được giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của tác phẩm

8

1.2 Tác giả Nguyên Hồng và tiểu thuyết Bỉ vỏ

1.2.1 Tác giả Nguyên Hồng

Nhà văn Nguyên Hồng tên thật là Nguyễn Nguyên Hồng, sinh ngày 5/11/1918 tại thành phố Nam Định Ông xuất thân từ một gia đình viên chức

sa sút rồi rơi xuống tầng lớp người lao động nghèo Nguyên Hồng sống cuộc sống cơ cực, nghèo khổ và phải làm nhiều nghề để kiếm sống Cha mất sớm,

mẹ đi bước nữa, ông phải sống nhờ một bà cô cay nghiệt Tuy cuộc đời của Nguyên Hồng gặp nhiều éo le, trắc trở từ nhỏ nhưng ông vẫn thiết tha yêu cuộc sống Khi mẹ ông trở về, hai mẹ con rời quê hương đến sinh sống ở một xóm nghèo ở Hải Phòng Từ đây, ông chính thức gia nhập vào cuộc sống của những người dưới đáy xã hội thành thị… Có thể thấy, chính hoàn cảnh sống

đã tạo ra “chất lao động, chất dân nghèo”, thấm sâu vào văn chương, vào thế giới nghệ thuật của ông

Nguyên Hồng cũng sớm tiếp xúc với Cách mạng từ thời Mặt trận dân chủ Năm 1943, ông tham gia tổ chức Văn hóa cứu quốc Sau Cách mạng, ông vẫn tiếp tục hoạt động ở hội tích cực Năm 1955, ông làm ở tờ Tin Hải Phòng Năm 1956, ông lên Hà Nội làm báo văn nghệ Đến năm 1957, ông tham gia Đại hội thành lập Hội nhà văn Việt Nam, phụ trách tuần báo Văn Tháng 1 năm 1964, Nguyên Hồng giữ chức vụ chủ tịch chi hội văn học nghệ thuật ở Hải Phòng cho tới khi mất Ông mất ngày 2 tháng 5 năm 1982 ở huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang Cho đến năm 2013, Hội nhà văn Việt Nam

tổ chức Lễ kỉ niệm 95 năm sinh nhà văn Nguyên Hồng, tại đây có sự tham gia của nhiều nhà văn, nhà thơ và bạn đọc nhiều thế hệ yêu mến nhà văn vùng đất Cảng Trong buổi lễ nhà văn Nguyễn Tuân đã viết những vần thơ rất xúc động để tưởng nhớ Nguyên Hồng:

“Khi ông đến nơi đất khép nắng nghiêng trời Nước mắt thấm chiều thương nhớ