HOẠT ĐỘNG 4 TÌM HIỂU CÁC ĐIỀU KIỆN, ĐỘNG LỰC VÀ QUY LUẬT CỦA SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÍ TRẺ EM LỨA TUỔI HỌC SINH TIỂU HỌC

HOẠT ĐỘNG 4 TÌM HIỂU CÁC ĐIỀU KIỆN, ĐỘNG LỰC VÀ QUY LUẬT CỦA SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÍ TRẺ EM LỨA TUỔI HỌC SINH TIỂU HỌC THÔNG TIN CHO HOẠT ĐỘNG Điều kiện phát triển tâm lí Điều kiện thể

178

– Tóm lược phát triển tâm lí là gì?

– Tổng hợp các chỉ số đánh giá sự phát triển tâm lí của trẻ em

NHIỆM VỤ 2

Phân tích quan điểm duy vật biện chứng về sự phát triển tâm lí trẻ em:

– Đọc, tiếp nhận các thông tin của quan điểm duy vật biện chứng về phát triển tâm lí

– Tóm lược các nội dung cơ bản của quan điểm duy vật biện chứng về sự phát triển tâm lí – Chỉ ra ý nghĩa của quan điểm duy vật biện chứng về sự phát triển tâm lí

ĐÁNH GIÁ HOẠT ĐỘNG

Câu hỏi: Nêu vắn tắt quan điểm của duy vật biện chứng về sự phát triển tâm lí trẻ em

HOẠT ĐỘNG 4 TÌM HIỂU CÁC ĐIỀU KIỆN, ĐỘNG LỰC VÀ QUY LUẬT CỦA SỰ PHÁT

TRIỂN TÂM LÍ TRẺ EM LỨA TUỔI HỌC SINH TIỂU HỌC

THÔNG TIN CHO HOẠT ĐỘNG

Điều kiện phát triển tâm lí

Điều kiện thể chất

– Đó là đặc điểm cơ thể, đặc điểm của các giác quan của hệ thần kinh – được coi là tiền đề vật chất, điều kiện thuận lợi hoặc gây khó khăn cho việc hình thành một loại hoạt động nào

đó Song các đặc điểm thể chất của con người không phải là nhân tố quyết định, không phải

là động lực của sự phát triển tâm lí

Các điều kiện sống

Các điều kiện sống có ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lí của con người, nhưng chúng không quyết định trực tiếp đến sự phát triển tâm lí mà chúng tác động thông qua mối quan hệ qua lại giữa con người với hoàn cảnh Các ảnh hưởng bên ngoài tác động gián tiếp đến sự phát triển tâm lí cá nhân thông qua những điều kiện bên trong của con người, trong đó có kinh nghiệm riêng và vai trò chủ thể của cá nhân

Trong các nhân tố của cuộc sống, trước hết phải nói tới vai trò của vốn kinh nghiệm xã hội, nền văn hoá xã hội, các mối quan hệ xã hội Các Mác đã chỉ rõ: "… Bản chất của con người là

sự tổng hoà các mối quan hệ xã hội" Điều đó có nghĩa những đặc điểm tâm lí của cá nhân được quyết định bởi đặc điểm của các mối quan hệ xã hội mà cá nhân con người gia nhập vào

đó với tư cách là thành viên của xã hội Quá trình phát triển tâm lí là quá trình con người lĩnh

hội nền văn hoá xã hội, vốn kinh nghiệm xã hội, quá trình con người tiếp nhận nền văn hoá theo con đường tự phát và tự giác Con đường tự giác được thể hiện qua giáo dục, đó là sự tác động có mục đích, có kế hoạch, có phương pháp nhằm hình thành ở con người những phẩm chất nhân cách, đáp ứng các yêu cầu của xã hội Vì thế, giáo dục là nhân tố chủ đạo, quyết định sự phát triển tâm lí của con người, trong đó, dạy học có ý nghĩa đặc biệt

Tính tích cực của con người

Tính tích cực của con người là nhân tố quyết định trực tiếp sự phát triển tâm lí Quá trình tác động qua lại giữa con người và môi trường thông qua hoạt động của con người trong môi trường đó Hoạt động của con người có tính mục đích, tính xã hội được xem là điều kiện quyết định sự phát triển tâm lí

Động lực của sự phát triển tâm lí

Sự phát triển là sự đấu tranh giữa các mặt đối lập, giữa các mâu thuẫn bên trong Vì thế, động lực của sự phát triển là sự nảy sinh các mâu thuẫn và việc giải quyết các mâu thuẫn đó Trong

sự phát triển tâm lí của trẻ em thì đó là các mâu thuẫn biện chứng giữa cái mới và cái cũ – những cái đang được nảy sinh, đang được khắc phục trong quá trình dạy học và giáo dục; mâu thuẫn giữa nhu cầu mới nảy sinh do hoạt động và khả năng thoả mãn chúng; mâu thuẫn giữa khả năng của trẻ đang được phát triển với những hình thức cũ của các mối quan hệ đã được hình thành và các hình thức hoạt động cũ; giữa những yêu cầu ngày càng tăng của xã hội, của tập thể, của người lớn với trình độ phát triển tâm lí hiện tại của trẻ v.v…

Việc nảy sinh các mâu thuẫn và việc trẻ em tích cực giải quyết các mâu thuẫn đó dưới sự hướng dẫn của người lớn làm cho tâm lí của trẻ được hình thành và phát triển Tất nhiên, sự phát triển tâm lí của trẻ không phẳng lặng mà đầy biến động, trong đó có những cuộc "khủng hoảng" và "đột biến" tạo ra sự nhảy vọt về chất trong sự phát triển tâm lí của trẻ (khủng hoảng

ở lứa tuổi lên ba, ở lứa tuổi thiếu niên 14 – 15 tuổi v.v…)

Quy luật chung của sự phát triển tâm lí trẻ em

Các nhà tâm lí học đã nêu lên một số quy luật chung của sự phát triển tâm lí, đó là:

+ Tính không đều của sự phát triển tâm lí

+ Tính toàn vẹn của tâm lí

+ Tính thuần nhất, thống nhất, ổn định và bền vững (quy luật nhất thể hoá)

+ Tính mềm dẻo và khả năng bù trừ

Đó là một số quy luật cơ bản của sự phát triển tâm lí trẻ em nói lên xu thế phát triển tâm

lí của trẻ, các quy luật đó không mang tính sinh vật mà tuân theo các quy luật xã hội Nắm được các quy luật nói trên, người lớn, nhà giáo dục tạo điều kiện tốt cho sự phát triển tâm lí của trẻ

180

CÁC NHIỆM VỤ

NHIỆM VỤ 1

Phân tích điều kiện, động lực của sự phát triển tâm lí trẻ em:

– Đọc, tiếp nhận các thông tin về điều kiện, động lực của sự phát triển tâm lí trẻ em

– Nêu, giải thích và lấy ví dụ minh hoạ về các điều kiện của sự phát triển tâm lí trẻ em

– Chỉ ra và lí giải mối quan hệ giữa dạy học và sự phát triển

– Nêu, giải thích và lấy ví dụ minh hoạ về động lực của sự phát triển tâm lí trẻ em

– Việc hiểu biết các điều kiện và động lực của sự phát triển tâm lí trẻ em có ý nghĩa gì trong việc nghiên cứu sự hình thành, phát triển tâm lí học sinh tiểu học

NHIỆM VỤ 2

Phân tích các quy luật cơ bản về sự phát triển tâm lí trẻ em:

– Đọc, tiếp nhận các thông tin về các quy luật phát triển tâm lí trẻ em

– Phân tích nội dung, ý nghĩa của từng quy luật phát triển tâm lí trẻ em

– Từ các quy luật phát triển tâm lí trẻ em, rút ra các kết luận sư phạm trong nghiên cứu, dạy học giáo dục học sinh tiểu học

ĐÁNH GIÁ HOẠT ĐỘNG

Câu hỏi: Trình bày mối quan hệ giữa dạy học và sự phát triển

HOẠT ĐỘNG 5 TÌM HIỂU CÁC CÁCH PHÂN CHIA CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN TÂM LÍ

THÔNG TIN CHO HOẠT ĐỘNG

Kiến thức cần sử dụng: Các kiến thức đã học về tâm, sinh lí học sinh tiểu học

Sự phân chia các giai đoạn phát triển tâm lí

Quan niệm về sự phân chia các giai đoạn phát triển tâm lí

Sự phân chia các giai đoạn lứa tuổi là một trong những vấn đề quan trọng của Tâm lí học lứa tuổi Trong thực tế, khi xem xét sự phát triển của con người dưới khía cạnh nguồn gốc phát sinh cá thể, các nhà tâm lí học phát triển cho rằng: sự nảy sinh hình thành những mầm mống tâm lí con người có từ trong thời kì bào thai, từ đó nảy sinh vấn đề "thai giáo", tiếp cận thai nhi từ trong bụng mẹ Tuy nhiên, việc nghiên cứu vấn đề này còn nhiều tranh luận, do vậy chưa có thể khái

quát những đặc điểm phát triển tâm lí thai nhi Vì thế, ở giáo trình này chúng tôi chủ yếu bàn về

sự phân chia các giai đoạn phát triển tâm lí từ khi con người sinh ra cho đến tuổi già

+ Tuân theo nguyên lí chung của mọi sự phát triển, sự phát triển tâm lí của con người từ lúc sinh ra đến khi qua đời, trải qua nhiều giai đoạn (gọi là những giai đoạn lứa tuổi) Việc xác định chính xác các giai đoạn phát triển tâm lí, tìm ra các quy luật đặc thù của sự phát triển tâm lí trong từng giai đoạn cũng như quy luật và cơ chế chuyển từ giai đoạn lứa tuổi này sang giai đoạn lứa tuổi khác có ý nghĩa to lớn về mặt lí luận và thực tiễn Sự phát triển tâm

lí con người về phương diện cá thể là một quá trình chuyển đổi liên tục từ cấp độ, mức độ này sang cấp độ, mức độ khác Ở mỗi cấp độ lứa tuổi, sự phát triển tâm lí đạt tới chất lượng mới và diễn ra theo các quy luật đặc thù

+ Xung quanh việc phân chia giai đoạn phát triển tâm lí có nhiều quan điểm khác nhau:

– Quan điểm sinh vật hoá coi sự phát triển tâm lí tuân theo các quy luật tự nhiên của sinh vật, mang tính bất biến và được chia ra một cách tuyệt đối về các giai đoạn lứa tuổi

– Chủ nghĩa hành vi không thừa nhận khái niệm lứa tuổi, họ coi sự phát triển tâm lí chỉ là sự tính kĩ xảo hành vi, vì thế không có sự phân chia phát triển tâm lí theo giai đoạn lứa tuổi – Trái lại các nhà tâm lí học mácxít có quan niệm đúng đắn về lứa tuổi và sự phát triển tâm lí theo các giai đoạn lứa tuổi

– L X Vưgôtxki coi lứa tuổi như một thời kì, một mức độ phát triển nhất định, có ý nghĩa đối với sự phát triển chung của con nưgời Vưgôtxki căn cứ vào những thời điểm mà sự phát triển tâm lí có những đột biến để xác định thời kì phát triển tâm lí theo quan điểm xã hội lịch sử Đặc điểm tâm lí ở mỗi giai đoạn lứa tuổi được quyết định bởi một tổ hợp nhiều yếu tố: các đặc điểm của hoàn cảnh sống, các đặc điểm cơ thể, đặc điểm của các yêu cầu đề

ra cho đứa trẻ ở giai đoạn đó, mối quan hệ của đứa trẻ với thế giới xung quanh, trình độ tâm

lí mà trẻ đã đạt được ở các giai đoạn trước đó v.v…

Các nhà tâm lí học mácxít cũng chỉ rõ: mối liên hệ giữa trình độ phát triển của quan hệ với thế giới xung quanh, trình độ phát triển của các tri thức, các phương thức, các năng lực quyết định thời kì lứa tuổi

Sự biến đổi các điều kiện sống của trẻ em, sự biến đổi các hình thức dạy học và giáo dục là

nhân tố cơ bản quyết định đặc điểm của lứa tuổi

– A N Lêônchiev chỉ ra rằng: sự phát triển tâm lí của con người gắn liền với sự phát triển

hoạt động, trong đó hoạt động chủ đạo ở mỗi giai đoạn lứa tuổi có tính quyết định

Lứa tuổi chỉ có ý nghĩa như là yếu tố thời gian trong quá trình phát triển của trẻ: Tuổi không quyết định trực tiếp sự phát triển nhân cách Những đặc điểm lứa tuổi là đặc điểm chung, đặc trưng, điển hình cho lứa tuổi đó, nói lên xu hướng phát triển chung Lứa tuổi không phải là phạm trù tuyệt đối, bất biến Giai đoạn lứa tuổi chỉ có ý nghĩa tương đối Tuổi có thể phù hợp với trình độ phát triển của trẻ hoặc có thể đi trước hoặc chậm hơn sự phát triển Dạy học giáo

182

dục phải hướng trẻ vào "vùng phát triển gần nhất" của trẻ, giúp trẻ đạt mức độ phát triển cao hơn

Các giai đoạn phát triển tâm lí theo lứa tuổi

Có nhiều cách phân chia giai đoạn phát triển tâm lí của con người

* Theo sự phát triển tư duy của trẻ từ lúc sinh ra đến tuổi thiếu niên, J Piaget đã nêu lên

sự phát triển của trẻ em thành bốn giai đoạn:

– Giai đoạn cảm giác vận động (giác động): từ lúc sơ sinh đến lúc 2 tuổi

– Giai đoạn tư duy tiền thao tác: từ 2 đến 7 tuổi

– Giai đoạn thao tác cụ thể: từ 7, 8 tuổi đến 11, 12 tuổi

– Giai đoạn thao tác hình thức: từ 11, 12 tuổi đến 14, 15 tuổi

* Căn cứ vào những thay đổi trong cấu trúc tâm lí của con người, sự trưởng thành về cơ thể, những thay đổi cơ bản trong điều kiện sống và hoạt động của con người có thể phân chia sự phát triển tâm lí con người theo các giai đoạn lứa tuổi sau:

– Giai đoạn sơ sinh và hài nhi từ 0 – 1 tuổi: hoạt động giao lưu cảm xúc trực tiếp với người

lớn, trước hết là mẹ chiếm vị trí hàng đầu, quyết định sự hình thành và phát triển tâm lí của trẻ, giai đoạn này gồm 2 thời kì

+ Thời kì sơ sinh: hai tháng đầu tiên sau khi sinh

+ Thời kì tuổi hài nhi: từ 2 tháng đến 1 năm

– Giai đoạn trước tuổi học từ 1 đến 6 tuổi, gồm tuổi vườn trẻ và tuổi mẫu giáo

+ Tuổi vườn trẻ (từ 1 đến 3 tuổi): hoạt động với đồ vật giữ vai trò chủ đạo, sự phát triển ngôn ngữ của trẻ em lứa tuổi này là thành tựu rất nổi bật, xuất hiện những tiền đề của sự hình thành nhân cách

+ Tuổi mẫu giáo (từ 3 đến 6 tuổi): vui chơi trở thành hoạt động chủ đạo ở lứa tuổi này, ở trẻ

có sự phát triển mạnh về trí lực, nhân cách

– Giai đoạn tuổi đi học, có thể chia thành 4 thời kì nhỏ:

+ Thời kì đầu tuổi học (từ 6 đến 11 tuổi – nhi đồng học hoặc học sinh tiểu học): Hoạt động học tập là hoạt động chủ đạo của học sinh nhỏ Thời kì này ở trẻ phát triển mạnh về nhận thức, tình cảm – ý chí – ý thức – nhân cách

+ Thời kì giữa tuổi học (thiếu niên hoặc học sinh trung học cơ sở – từ 12 đến 15 tuổi): đây

là quãng đời diễn ra những biến cố rất "đặc biệt", xuất hiện những "khủng hoảng", xu hướng vươn lên làm người lớn Ở lứa tuổi này, hoạt động chủ đạo là học tập và quan hệ giao tiếp với bầu bạn, ở lứa tuổi này trẻ phát triển mạnh về nhận thức – trí tuệ – tình cảm – ý chí và các phẩm chất nhân cách

+ Thời kì cuối tuổi học sinh (đầu tuổi thanh niên hoặc học sinh phổ thông trung học – từ 15 đến 18 tuổi): Sự phát triển thể chất đang hoàn chỉnh, có sự trưởng thành về giới tính, vai trò