Hình ảnh con cò trong ca dao Việt Nam Tiểu luận

Đây là bài kham khảo về hình ảnh con cò trong văn hóa văn học dân gian Việt Nam cụ thế là ảnh ảnh của con cò được gói gọn trong các câu ca dao, dân ca, hình ảnh mộc mạc giản dị, Ở đây sẽ làm sáng tỏ cho bạn về hình ảnh cơ bản của con cò, giải thích tại sao lại sử dụng con cò vào văn học mà không phải nhiều loài vật khác. Một số ý nghĩa chính khi kèm hình ảnh con cò. Và đặc biệt con cò có mối liên hệ như nào với người nông dân Việt Nam.

Mục lục

Mục lục 2

Lời giới thiệu 3

Khái quát sơ lược về hình ảnh Con Cò……… 4

Con cò trong một số thể loại tiêu biểu 4 Cách hiểu và nhìn nhận của một số người về hình ảnh con cò 5 Phân tích cụ thể hình ảnh con cò 6 1- Con cò trong đời sống, mang nghĩa châm biếm, phê phán xã hội xưa……….6

2- Cảnh lao động – bức tranh thiên nhiên, đất nước ……….8

3- Hình ảnh người phụ nữ - người mẹ……… 9

4- Khởi thủy của cung bậc tinh yêu ……… 13

5- Kết luận……….13+14 Nguồn và tài liệu kham khảo……… 14

Trong cuộc sống thường ngày, từ khi ta còn nhỏ đến khi ta đi học hay đi làm cũng không ít lần chúng ta đã nghe hoặc đã nhìn thấy sự xuất hiện của con cò Một loài động vật xuất hiện hầu hết trong các tác phẩm văn học dân gian từ lời ru, ca dao dân ca, đến các bài văn bài thơ… Một sự xuất hiện gần gũi nhưng hầu hết chúng

ta không hiểu hết ý nghĩa đằng sau của chúng , con cò xuất hiện trong các bài ca dao dân ca thường để ám chỉ điều gì và tại sao người xưa lại sử dụng hình ảnh con

cò mà không sử dụng hình ảnh các con động vật khác? Mối liên hệ giữa hình ảnh con cò với nhân dân như thế nào?

Để làm sáng tỏ vấn đề này hôm nay em xin trình bày bài báo cáo phân tích đánh giá hình ảnh con cò trong ca dao Việt Nam từ đó giúp chúng ta có cái nhìn khách quan hơn với hình ảnh con cò trong ca dao Việt Nam nói riêng và kho tàng văn học dân gian Việt Nam nói chung.

Người thực hiện

PHẠM TRƯỜNG HUY

LỜI MỞ ĐẦU

1 – Đặc điểm hình dáng của con cò

2 – khái quát đặc tính và tính cách loài cò

I – Khái quát sơ lược về loài cò

Con cò là loài động vật gần gũi với chúng

ta Dáng cò mảnh khảnh thân cò gầy gò

với bộ lông trắng muốt Khi nhắc tới con

cò không ít người dân Việt Nam nghi đến

con loài chim mang cho minh sự nhỏ bé

gầy gò, với chiếc mỏ dài và nhọn giúp

chúng bắt mồi dưới bùn sâu Chiếc cổ dàI

hơi rụt công lại.Khi cần nghe ngóng động

tĩnh chúng sẽ vương cổ lên cao.

Do con cò có hình dáng nhỏ nhắn lại là loài động vật hiền lành nên thường rất dễ bị các loài động vật lớn hơn đe dọa Nhưng bù lại con cò lại là một loài động vật cần cù, chịu khó, siêng năng kiếm ăn thức ăn, thức ăn của cò thường là cá tôm, tép… chứ không phải phá hoại mùa màng của nhân dân.

Con cò thường đi kiếm ăn vào ban đêm vì thế trong dân gian có câu : “Con cò mà đi ăn đêm, đậu phải canh mềm lộn cổ xuống ao”.

II – Tóm tắt sơ lược về hình ảnh con cò trong

một số thể loại tiêu biểu

Hình ảnh con cò xuất hiện hầu hết các thể loại văn học dân gian Việt Nam Đã góp phần không nhỏ cho kho tàng văn học nước nhà Tiêu biểu trong số đó chăc là bài “Con Cò” của tác giả Chế Lan Viên sáng tác năm 1962, in trong tập “Hoa ngày thường- Chim báo bão” Hình ảnh con cò trong tác phẩm cùng tên mang ý nghĩa biểu tượng về lòng mẹ, về sự bao dung, chở che, dìu dắc, nâng đỡ Cánh Cò và tuổi thơ, cánh cò và tình mẹ, canh Cò và cuộc đời cứ hòa quyện trong lời hát ru Cánh Cò gắn liền với từng bước chân, từng bước đường khôn để trưởng thành

Ca Dao là thể thơ ca dân gian truyền thống kết hợp với lời và nhạc diễn tả nội tâm của con người Ca Dao là lời thơ của dân ca, có chức năng diễn tả nội tâm, bộc lộ tâm tư, tinh cảm của người lao động Vì thế ca dao có giá trị biểu cảm cao và phù hợp với nhiều lứa tuổi chính vì vậy cách hiểu và cách nhìn nhận của mỗi cá nhân sẽ khác nhau đối với hình ảnh con cò thì không ngoại lệ Con cò là niềm cảm hứng bất tận của người nông dân, có rất nhiều bài văn, thơ, ca dao trong dân gian ngoài ra còn có nhiều bản biến tấu, thay đổi một số từ ngữ để phù hợp với một số địa phương và vùng miền

Hình ảnh con cò chắc không còn xa lạ với mỗi người chúng ta, từ khi còn nhỏ hay được ông

bà bố mẹ hay những buổi chiều ra ngoài canh đồng từng đàng cò sải canh bay lượn trên bầu

Như những lơì tha thiết trong ca dao xưa :

“con cò lặn lội bờ sông,

Gánh gạo nuôi chồng tiếng khóc nỉ non”

Hình ảnh những người vợ hay những người phụ nữ bao giờ cũng tần tảo, chịu thương, chịu khó Hi sinh tất cả cho gia đình

Hay dạo gần đây chúng ta hay bắt gặp một câu ca dao được một bà cụ đọc và được lan truyền rộng rãi, tuy những câu từ mộc mạc nhưng lại chắc chứa bao nhiêu cảm xúc Cùng với chất giọng của cụ

bà đã làm không ít người thông qua màn ảnh đã phải khóc, khóc những giọt nước mắt cảm động, khóc cho những gì người mẹ đã làm vì chúng ta Khóc cho sự quên ơn của cò, những điều tốt đẹp

mà mẹ đã dành cho cò đến khi cò lớn thì cò lại quên đi điều đó:

“Con cò lặn lội bờ ao

Cò ơi sao lại quên công mẹ già

Hỏi rằng ai đẻ cò ra

Mà cò lại bỏ mẹ già không nuôi

….

Nhìn chung hình ảnh con cò trong một số thể loại văn bản ca dao, văn thơ thường tập chung vào hình ảnh người vợ, nguời mẹ, người phụ nữ Ngoài ra, con cò còn mang nhiều ý nghĩa, đối tượng khác nữa ta sẽ làm rõ trong các phần tiếp theo.

III – Cách hiểu và nhìn nhận, và đánh giá của mọi người về hình ảnh con cò trong Ca Dao

Việt Nam

trời, hình ảnh con cò với chiếc mỏ dài cuối đầu xuống để kiếm thức ăn Cũng từ đó chúng ta có cách nhìn nhận về hình ảnh con cò như sau : “ Con cò là biểu tượng đánh giá cho nhân dân lao động, thể hiện các đức tinh quý báo của nhân dân ta cần mẫn, lam lũ, chịu khó, hiền lành, chất phác… hình ảnh người phụ nữ thủy chung, son sắc, tần tảo sớm hôm, chịu thương, chịu khó, tận tụy suốt đời vì chồng, vì con… ” Từ đó tạo ra cái nhìn thiện cảm đối với hình ảnh con cò trong tìm thức của những người dân Việt Nam từ xưa đến nay Nhưng các nhìn nhận này cũng

có ý đúng nhưng chưa cụ thể, đây chỉ là những hình ảnh phổ biến chúng ta dễ dàng tiếp cận và nhận thức dễ dàng tuy nhiên còn những mặc khác của hình ảnh con cò mà sự lột tả lên còn chưa đầy đủ

Như chúng ta đã biết con cò là loài động vật hiền lành nhỏ bé, thường xuyên bị các loài động vật lớn hơn ức hiếp “Cái cò cái vạc cái nông, Ba cái cùng béo vặt lông con nào, vặt lông con vạc cho tao, *mắm muối bỏ vào xào rán rồi thuôn!” Trong bài ca dao trên khi nghẫm lại ta sẽ hiểu nó có một ý nghĩa sâu sắc cò, vạc, nông điều đại diện cho người nông dân lam lũ hiền hòa trên đồng ruộng và họ cũng bị ví như những miếng mòi ngon béo bỡ cho bọn cầm quyền, có quyền thế trong xã hội Hay nói cách khác người nông dân chính là đối tượng bị những người có quyền thế trong xã hội xưa ức hiếp Cả ba con điều là miếng mòi béo bỡ khiến cho người ta cảm thấy bâng khuân không biết chọn con nào trước Cuối cùng con vạc được chọn là kẻ đi trước cho cò và nông Lần này là vạc lần sau không biết sẽ đến cò hay nông cũng như tâm thế của người nông dân không biết khi nào minh sẽ là đối tượng bị nhắm đến tiếp theo trước sự quyền hành và quyền quyết định của những người có quyền thế Ngoài ra, nét

IV – Phân tích cụ thể từng hình

ảnh con cò trong ca dao Việt

Nam

1 – Trong đời sống thường ngày, sự

bất công trong cuộc sống của nhân

dân , lời phê phán của người xa qua

hình ảnh con cò

đặc sắc của thể loại này còn nằm ở nét đặc sắc nghệ thuật liệt kê, điệp từ, nhân hóa, ẩn dụ

“Cái cò, cái vạc, cái nông – tao nấu, tao nướng, tao xào, tao ăn” có tác dụng làm nổi bật ý chính, diễn tả chân thực sự vật, hiện tượng như đang diễn ra trước mắt

Cái Cò, Cái Vạc,Cái Nông

Sao mày dẫm lúa nhà ông hỡi cò?

Không không tôi đứng trên bờ

Mẹ con nhà diệt đỗ ngờ cho tôi!

Chẳng tin ông đứng mà coi

Mẹ con nhà nó còn ngồi đằng kia

Đôi khi cái họa không tìm mà nó tự tới con cò là đối tượng nhỏ bé, đối tượng ức hiếp là đối tượng bị nhắm đến đầu tiên, cũng là đại điện cho người nông dân lao động xưa, nhưng không vì vậy mà họ chịu nhúng nhường e sợ Những người nông dân của chúng ta hiền lành chất phác khi bị hỏi tội, hiểu nhầm thì thẳng thắn chỉ ra đối tượng đã đổ thừa cho mình cũng như thể hiện sự ngay thẳng không làm việc xấu của mình Người nông dân tuy nghèo nhưng không bao giờ có thói ăn của người khác Đó chính là thông điệp mà câu ca dao muốn nói lên cho chúng ta biết.

Theo nhiều nguồn thông tin cho rằng việc sử dụng hình ảnh con cò trong ca dao dùng để

ẩn dụ đời sống của người nông dân thường không được sử dụng phổ biến, thay vào đó là

sự xuất hiện của con cò trong văn chương Phần lớn được trích nhỏ từ một số bài văn, thơ

và được lưu truyền và thay đổi bản gốc Thể loại phổ biến khi nói về số phận người nông dân và cuộc sống hằng ngày thường là các bài văn, bài thơ, các bài đồng dao hơn là thể loại

ca dao này đây

* có bản ghi là “tao nấu, tao nướng, tao xào, tao ăn” nguồn Cadao.me

Từ xưa đã rất gần gũi và gắn bó với con cò Họ đã từng xem cò là người bạn Không phải ngẫu nhiên mà nhân dân lao động lại hay nhắc đến con cò như vậy Như Vũ Ngọc Phan từng nhận định trong Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam: Trong các loài kiếm ăn ở đồng

ruộng, chỉ có con cò thường gần nhiều người nông dân hơn cả Những lúc cày cuốc, cấy hái, người nông dân Việt Nam thường thấy trên đồng lúa bát ngát, con cò đứng trên bờ ruộng rỉa lông rỉa cánh, ngắm nghía người nông dân làm lụng

Cái cò bay lả bay la Bay từ của phủ bay ra cánh đồng

Hay

Cái cò bay bổng bay cao Bay qua cửa phủ, bay vào Đồng Đăng

Đó là hình ảnh con cò bay trên những cánh đồng rông lớn, thẳng cánh cò bay Hình ảnh

ấy gắn với biết bao nhiêu kỉ niệm tuổi thơ của mỗi người khi sinh ra và lớn lên trên những miền đồng bằng lúa nước ấy Chẳng còn lạ lẫm gì hình ảnh cánh cò trắng phau đang vỗ từng phách nhịp nhàng trên nền trời xanh Nó như làm cho cuộc sống và không khí chốn làng quê vốn dĩ thanh bình nay lại càng thanh bình hơn Thật là một sự bình yên đến lạ kì Đã biết bao nhiêu bức tranh vẽ lên những hình ảnh cánh cò với cánh đồng lúa tuyệt đẹp ấy Có thể nói cánh có ấy không chỉ là cuộc sống bình thường của con cò mà nó là cả một ý nghĩa biểu tượng cho sự thanh bình, yên ổn Hơn nữa nó còn là những tác phẩm nghệ thuật khi cho đến nay không biết bao nhiêu bức tranh vẽ hình cánh cò và đồng lúa Cũng bởi nó xuất hiên

từ rất lâu rồi nên nó cũng xuất hiện trong thơ, ca dao để rồi thành những bài hát ru của bà của mẹ, cuối cùng xây dựng trong trí óc ta một cách vô thức về hình ảnh con cò Hình ảnh con cò là nét rất riêng, rất duyên dáng, là nét đặc trưng cho làng quê Việt Nam

Việt Nam là đất nước giàu truyền thống lao động và sản xuất, hình ảnh những người nông dân lam lũ trong cuộc sống đã khắc họa sâu sắc trong hình ảnh con cò nói về sự vất vả

đó , những người lao động tần tảo quanh năm chỉ mong có miếng ăn cũng dần được ẩn hiện thông qua những hình ảnh con cò kiếm ăn như : “ trời mưa quả dưa vẹo vọ, con ốc nằm co, con tôm đánh đố, con cò kiếm ăn.” Những lúc mưa to, gió lớn cây quả cong queo thu hình, con ốc nằm co nghỉ ngơi, con tôm vui đùa vùng vẫy đánh đáo trong vũng nước bùn thì lại là lúc cò phải dầm mưa đi kiếm ăn vì những lúc mưa to gió lớn cá tôm mới vào

bờ kiếm thức ăn từ mặt đất trôi xuống và vì những lúc này nhờ nước đục, cò thấy cá tôm

mà cá tôm lại không thấy cò, cho nên những lúc trời mưa to gió lạnh là lúc cò mới dễ kiếm

2 – Cảnh lao động của người nông dân và bức tranh đất nước được tái hiện qua hình ảnh của những đàn cò trắng, “cánh cò bay khắp tổ quốc”

3 – Hình ảnh người phụ nữ, người mẹ thông qua hình ảnh con cò

“Con cò lặn lội bờ sông Gánh gạo nuôi chồng tiếng khóc nỉ non

Nàng về nuôi cái cùng con

Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng”

mở đầu với hình ảnh "cái cò" nói về hình tượng người phụ nữ nông dân xưa Người phụ nữ khi ấy phải gánh gạo trên đôi vai mình để tiễn đưa chồng ra trận trong khoảng thời gian chiến tranh phong kiến Người vợ tiễn chồng trong sự nhớ nhung, buồn tủi vì xa cách

Nhưng rồi họ vẫn cam chịu, vẫn phải chấp nhận sự hi sinh Một thân một mình vất vả nuôi con cho chồng ra chiến trận Người chồng đi tới tận Cao Bằng, xa gia đình, xa vợ con vạn dặm Chính vì vậy nên "chân đi nhưng dạ dùng dằng" từ láy "dùng dằng" được sử dụng ở đây sự quyến luyến không rời của đôi vợ chồng ấy Người chồng vừa thương vợ, vừa nhớ con, vừa lo lắng không biết rằng mình đi ra trận lần này liệu sống hay chết Chồng khuyên

vợ "Nàng về nuôi cái cùng con" ý chỉ rằng muốn nhắc vợ nên đi về nhà, chăm sóc các con khôn lớn, khỏe mạnh Từ "trẩy" ở cuối bài ca dao là một khẩu ngữ thường dùng của nhân dân, muốn nói rằng người chồng ra đi vì nghĩa lớn, bảo vệ đất nước làm rạng danh dòng tộc Không phải ngẫu nhiên mà hình ảnh con cò là một hóa thân sâu sắc về người phụ nữ

Ca dao hay nói “lặn lội thân cò” Cách nói này đã tô đậm một nét đẹp trong phẩm chất người phụ nữ Họ phải tảo tần sớm hôm không ngại khó ngại khổ để nuôi sống gia đinh, bản thân Trên con đường ấy là bao lo toan vất vả của việc kiếm ra miếng ân, cái mặc Thế

nhưng họ không hề than vãn Sự hi sinh thầm lặng ẩn hiện ở những hình ảnh thân cò lặn lội chính là một đức tính vô cùng cao đẹp, có tính truyền thống của người phụ nữ Vì vậy, có

Tranh vẽ người nông dân lao động trên cánh đồng – nguồn sưu tầm

ăn, như ta thấy qua câu “đục nước béo cò”.Cũng cần biết thêm là cò chỉ là loài chim sống ở

bờ nước, không bơi lội dưới nước, nên không có chất dầu nhờn làm cho lông không bị ướt như loài vịt “Nước đồ đầu vịt” không ướt nhưng mưa trút xuống đầu cò, thân cò thì cò bị ướt sũng và trở thành “cò bợ mắc mưa” Vì thế trong cảnh mưa to gió lớn, người ướt sũng nước mưa mà cò cũng phải đi kiếm ăn chẳng khác gì người nông dân làm ruộng trong mưa gió, vì miếng ăn vẫn phải cố gắn làm việc trong thời tiết khắc nghiệt Hay câu :

Cái cò lặn lội bờ sông

Cổ dài mỏ cứng cánh cong lưng gù Bãi xa sông rộng sóng to

Vì lo cái bụng đi mò cái ăn

“Cái cò” hay con cò là một trong những hình ảnh vô cùng quen thuộc trong ca dao Việt Nam Hình ảnh con cò như nói về những người nông dân ngày đêm lặn lội kiếm ăn trong hoàn cảnh khó khăn, gian khổ Cho dù hoàn cảnh ấy có cực khổ biết bao, sóng gió cuộc đời

có to, có Xô đẩy họ tới đâu đi nữa thì họ vấn trụ vững vì cuộc sống của bản thân và của chính gia đình mình Câu kết “Vì lo cái bụng đi mò cái ăn” thể hiện nỗi lo lắng về sự đói no, sống chết nay mai của họ hay của chính những người thân yêu ấy Việc sử dụng biện pháp

tu từ so sánh, ẩn dụ “cổ dài mỏ cứng lưng gù ” nhằm miêu hình ảnh người nông dân “bán mặt cho đất bán lưng cho trời” để làm lụng sống qua ngày Từ láy lặn lội dùng để miêu tả sự khổ cực kiếm từng miếng cơm manh áo của con cò để sống qua ngày qua đó thể hiện được cách sống mộc mạc giản dị và đầy tính cần cù chất phát của những người nông dân chân lấm tay bùn lo từng miếng ăn giấc ngủ tạo nên một hình ảnh đẹp cho bài ca dao

9

“Con cò lặn lội bờ sông Gánh gạo nuôi chồng tiếng khóc nỉ non

Nàng về nuôi cái cùng con

Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng”

mở đầu với hình ảnh "cái cò" nói về hình tượng người phụ nữ nông dân xưa Người phụ nữ khi ấy phải gánh gạo trên đôi vai mình để tiễn đưa chồng ra trận trong khoảng thời gian chiến tranh phong kiến Người vợ tiễn chồng trong sự nhớ nhung, buồn tủi vì xa cách

Nhưng rồi họ vẫn cam chịu, vẫn phải chấp nhận sự hi sinh Một thân một mình vất vả nuôi con cho chồng ra chiến trận Người chồng đi tới tận Cao Bằng, xa gia đình, xa vợ con vạn dặm Chính vì vậy nên "chân đi nhưng dạ dùng dằng" từ láy "dùng dằng" được sử dụng ở đây sự quyến luyến không rời của đôi vợ chồng ấy Người chồng vừa thương vợ, vừa nhớ con, vừa lo lắng không biết rằng mình đi ra trận lần này liệu sống hay chết Chồng khuyên

vợ "Nàng về nuôi cái cùng con" ý chỉ rằng muốn nhắc vợ nên đi về nhà, chăm sóc các con khôn lớn, khỏe mạnh Từ "trẩy" ở cuối bài ca dao là một khẩu ngữ thường dùng của nhân dân, muốn nói rằng người chồng ra đi vì nghĩa lớn, bảo vệ đất nước làm rạng danh dòng tộc Không phải ngẫu nhiên mà hình ảnh con cò là một hóa thân sâu sắc về người phụ nữ

Ca dao hay nói “lặn lội thân cò” Cách nói này đã tô đậm một nét đẹp trong phẩm chất người phụ nữ Họ phải tảo tần sớm hôm không ngại khó ngại khổ để nuôi sống gia đinh, bản thân Trên con đường ấy là bao lo toan vất vả của việc kiếm ra miếng ân, cái mặc Thế

nhưng họ không hề than vãn Sự hi sinh thầm lặng ẩn hiện ở những hình ảnh thân cò lặn lội chính là một đức tính vô cùng cao đẹp, có tính truyền thống của người phụ nữ Vì vậy, có thể nói ràng niềm sung sướng, hạnh phúc của họ không phải là cho bản thân, cho riêng