TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT KHOA SƯ PHẠM ***** TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN KỸ NĂNG NGHIỆP VỤ CÔNG TÁC THANH THIẾU NIÊN Đề tài TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VẤN ĐỀ GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA TRUYỀN T[.]
Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu lý luận về tư tưởng Hồ Chí Minh nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc để bảo vệ giá trị cốt lõi của dân tộc Hiện nay, công tác bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống đang gặp nhiều thách thức do ảnh hưởng của toàn cầu hóa và sự phát triển của xã hội hiện đại Để nâng cao ý thức cộng đồng về việc giữ gìn bản sắc văn hóa, cần đề xuất các giải pháp như tăng cường giáo dục truyền thống, thúc đẩy các hoạt động văn hóa cộng đồng và nâng cao nhận thức về giá trị của di sản văn hóa dân tộc Việc này không chỉ góp phần bảo tồn tinh thần dân tộc mà còn nâng cao vị thế của văn hóa Việt Nam trong cộng đồng quốc tế.
Nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Cơ sở lý luận về vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc
3.2 Phân tích thực trạng về việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc
Để nâng cao ý thức về việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc trong thế hệ trẻ hiện nay, cần thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ Trong đó, việc tăng cường giáo dục về giá trị văn hóa truyền thống trong các trường học là rất quan trọng, giúp thanh niên hiểu rõ tầm quan trọng của truyền thống đối với bản sắc dân tộc Ngoài ra, tổ chức các hoạt động văn hóa, lễ hội truyền thống giúp thanh niên trải nghiệm và gắn kết với các giá trị văn hóa của dân tộc Đồng thời, truyền thông và mạng xã hội cần phát huy vai trò trong việc lan tỏa những giá trị văn hóa tốt đẹp, nâng cao nhận thức của giới trẻ Thúc đẩy sự tham gia của thanh niên vào các hoạt động bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa sẽ góp phần hình thành nên ý thức tự hào dân tộc trong giới trẻ hiện nay.
Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Dựa trên nền tảng lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng và Nhà nước ta xác định rõ vai trò của văn hóa trong sự nghiệp phát triển đất nước Chính sách và pháp luật của Nhà nước tập trung vào việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc, góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Đây là nền tảng quan trọng để thúc đẩy sự phát triển bền vững của văn hóa Việt Nam trong tình hình mới.
Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
5.2.1 Phương pháp phân tích tổng kết kinh nghiệm
Phương pháp nghiên cứu lịch sử nhằm xem xét lại những thành tựu thực tiễn trong quá khứ, giúp rút ra những bài học quý báu, tăng cường hiểu biết cho các ứng dụng trong thực tiễn và phát triển khoa học ngày càng hiệu quả.
Sử dụng phương pháp này thông qua quan sát quá trình dạy học, quá trình giáo dục, các hoạt động giáo dục diễn ra trong nhà trường.
Cấu trúc tiểu luận
Chương 1: Cơ sở lý luận về vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc
Chương 2: Phân tích thực trạng về vấn đề giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc hiện nay
Chương 3: Đề xuất biện pháp nâng cao ý thức giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC
Tổng quan về một số công trình nghiên cứu về vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc
Các biến đổi mạnh mẽ của nền kinh tế hiện nay tác động lớn đến đời sống tinh thần của con người Vì vậy, việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trở thành yêu cầu thiết yếu trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Từ lâu, Việt Nam đã quan tâm đến việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, tuy nhiên chỉ từ cuối những năm 1980 trở lại đây, vấn đề này mới nhận được sự chú ý lớn về cả số lượng và chất lượng Nghiên cứu về chủ đề này có thể kể đến một số công trình cơ bản đã góp phần nâng cao nhận thức và thúc đẩy các hoạt động bảo tồn văn hóa dân tộc.
Phạm Minh Hạc trong tác phẩm “Phát triển văn hóa giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc kết hợp tinh hoa của văn hóa nhân loại” xuất bản bởi Nxb Khoa học Xã hội năm 1996 nhấn mạnh vai trò quan trọng của văn hóa trong sự phát triển Ông khái quát căn bản về các yếu tố của văn hóa và vai trò của nó trong việc giữ gìn bản sắc dân tộc đồng thời tiếp thu tinh hoa của văn hóa nhân loại Nội dung đạt giá trị cốt lõi đề cao việc phát triển văn hóa đúng hướng để xây dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển đất nước.
- “Vấn đề văn hóa và phát triển” của GS.VS Hoàng Trinh, Nxb Chính trị Quốc gia,
Trong bài viết, Hà Nội năm 1996 nhấn mạnh vai trò quan trọng của văn hóa trong quá trình phát triển đất nước, đặc biệt là trong quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa Tác giả cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của yếu tố truyền thống trong sự phát triển bền vững, góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc giữa thời kỳ hiện đại hóa đang ngày càng diễn ra mạnh mẽ.
Bài viết "Tìm hiểu giá trị văn hóa truyền thống trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa" của nhóm tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn – Phạm Văn Đức – Hồ Sỹ Quý nhấn mạnh tầm quan trọng của các giá trị truyền thống trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa Các tác giả đã phân tích tác động của quá trình này đến các giá trị văn hóa truyền thống ở Việt Nam hiện nay Họ nhận định rằng, việc bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống là yếu tố then chốt để duy trì bản sắc văn hóa giữa sự toàn cầu hóa ngày càng mạnh mẽ Đồng thời, tác giả cũng chỉ rõ những thách thức và cơ hội mà quá trình công nghiệp hóa mang lại đối với các giá trị truyền thống của nước ta.
Kỷ yếu hội thảo khoa học “Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hoá” tổ chức tại Hà Nội vào tháng 5 năm 2001 đã tập trung làm rõ thực chất của toàn cầu hoá và những thách thức cũng như cơ hội mà nó mang lại Các bài tham luận đề cập đến việc giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá ngày càng sâu rộng Hội thảo cũng đưa ra các đề xuất nhằm bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống trong thời kỳ đổi mới toàn cầu.
Các nghiên cứu đã đi vào khai thác, nhưng vẫn chưa rõ ràng và toàn diện về các đặc điểm chung của bản sắc văn hóa, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, cũng như sự biến đổi và các giải pháp nhằm giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường hiện nay Kế thừa các thành tựu nghiên cứu trước cùng với những phân tích mới, luận văn này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống Việt Nam, đề xuất các giải pháp cụ thể để giữ gìn giá trị văn hóa dân tộc phù hợp với thực tiễn phát triển của đất nước.
Các khái niệm cơ bản
1.2.1 Khái niệm về giữ gìn:
Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc không chỉ đơn thuần là bảo tồn những giá trị truyền thống mà còn phải kế thừa, tiếp thu tinh hoa văn hóa bên ngoài để làm giàu và phát triển bản sắc dân tộc phù hợp với điều kiện thực tế Trong giai đoạn nước ta đang trong quá trình chuyển đổi lên chủ nghĩa xã hội, việc bảo vệ nền văn hóa gặp nhiều thách thức do sự đan xen giữa các yếu tố tích cực và tiêu cực; do đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các lĩnh vực để đảm bảo sự cân đối giữa truyền thống và hiện đại Việc kế thừa và phát triển nền văn hóa dân tộc cần gắn với quốc tế, hướng tới xây dựng một nền văn hóa tiến tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là nền tảng để xác định nội dung và hình thức phù hợp nhằm bảo tồn giá trị truyền thống Hiểu đúng về vai trò của bản sắc văn hóa giúp đưa ra các phương pháp hiệu quả trong việc gìn giữ nét đặc trưng của văn hóa Việt Nam Các nội dung cơ bản về bảo tồn văn hóa dân tộc Việt Nam bao gồm giữ gìn ngôn ngữ, phong tục tập quán, lễ hội truyền thống và các giá trị truyền thống khác của cộng đồng Việc nhận thức rõ ràng về ý nghĩa của bản sắc văn hóa là chìa khóa để phát huy giá trị văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Bảo vệ, giữ vững, bổ sung và phát triển lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường và tinh thần đoàn kết là những giá trị cốt lõi của bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam Trong điều kiện hiện nay, việc giữ gìn và phát huy những phẩm chất này là vô cùng quan trọng để xây dựng đất nước ngày càng phát triển bền vững.
Bảo vệ, giữ vững và phát triển lòng nhân ái, khoan dung, đạo lý và ứng xử tinh tế, giản dị trong lối sống truyền thống của dân tộc là điều kiện quan trọng để củng cố tình đoàn kết và gắn bó cộng đồng Những giá trị này đóng vai trò then chốt giúp dân tộc Việt Nam vượt qua mọi khó khăn, thách thức, giữ vững sự thống nhất và phát triển bền vững.
Bảo vệ và giữ vững đức tính cần cù, lao động sáng tạo là nền tảng thúc đẩy sự phát triển bền vững của mỗi cá nhân và cộng đồng Đồng thời, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc góp phần tạo nên một thể thống nhất, kết hợp giữa bảo vệ các giá trị cốt lõi và thích nghi phù hợp với điều kiện lịch sử hiện tại Việc này giúp bảo tồn di sản văn hóa, đồng thời thúc đẩy sự đổi mới và phát triển phù hợp với thời đại.
1.2.2 Khái niệm về văn hóa:
Văn hóa là một khái niệm đa nghĩa, được sử dụng rộng rãi trên toàn thế giới Tuy nhiên, việc giải thích chính xác về văn hóa lại rất phức tạp, vì mỗi dân tộc đều có những quan niệm riêng phản ánh qua nếp sống hàng ngày Các khái niệm về văn hóa thường gần gũi nhau và thể hiện rõ nét qua các đặc trưng về lối sống, tập quán và truyền thống của các cộng đồng dân tộc.
Văn hóa từ nguồn gốc đã mang ý nghĩa khai phá, thể hiện cái đẹp mang tính giáo hóa con người, là hình thức tổ chức xã hội và giá trị vật chất lẫn tinh thần do con người tạo ra để phản ánh trình độ phát triển của xã hội Theo UNESCO năm 1994, văn hóa là tổng thể các đặc điểm tinh thần và vật chất, trí tuệ, xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hoặc nhóm người, bao gồm nghệ thuật, văn chương, lối sống, quyền con người, hệ thống giá trị, tập tục và tín ngưỡng Văn hóa giúp con người có khả năng tự suy xét về bản thân, làm cho chúng ta trở thành những sinh vật nhân bản, lí tính, có óc phê phán và đạo đức, đồng thời là phương tiện để con người thể hiện bản thân, ý thức về chính mình, tìm kiếm ý nghĩa mới và sáng tạo những công trình vượt trội dựa trên các thành tựu của văn hóa.
Trong tiếng Việt, từ "văn hóa" được sử dụng phổ biến để chỉ học thức, trình độ văn hóa, lối sống và nếp sống văn hóa của con người Theo nghĩa chuyên biệt, văn hóa đề cập đến trình độ phát triển của một giai đoạn nhất định, còn theo nghĩa rộng, nó bao gồm tất cả các sản phẩm tinh vi, hiện đại, tín ngưỡng, phong tục, lối sống và lao động Chính cách hiểu rộng này đã giúp văn hóa trở thành đối tượng chính của lĩnh vực văn hóa học, nghiên cứu và phân tích toàn diện về các yếu tố tạo nên đời sống tinh thần và vật chất của cộng đồng.
Có rất nhiều định nghĩa về văn hóa:
Văn hóa là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử của dân tộc, góp phần tạo nên sức sống mãnh liệt giúp người Việt vượt qua mọi thử thách và khó khăn Nhờ vào giá trị văn hóa, dân tộc Việt Nam không ngừng phát triển, lớn mạnh và giữ vững bản sắc riêng qua từng thời kỳ Văn hóa là nguồn sức mạnh thúc đẩy sự bền vững và sự phục hồi của cộng đồng dân tộc trong những giai đoạn khó khăn nhất của lịch sử.
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
1.2.3 Khái niệm bản sắc văn hóa:
Bản sắc văn hóa ban đầu được hiểu là “bản của một sự vật”, tức là cốt lõi, gốc rễ và phần căn bản nhất của bản chất văn hóa Trong khi đó, “sắc của một sự vật” đề cập đến những biểu hiện bên ngoài, hình thức thể hiện của văn hóa đó ra bên ngoài Hiểu rõ sự khác biệt này giúp nhận diện rõ nét nét đặc trưng và bản chất thực sự của một nền văn hóa.
Bản sắc của một sự vật là những đặc điểm riêng biệt chỉ có ở chính nó, phản ánh đặc điểm độc đáo giúp phân biệt với các sự vật khác Mỗi sự vật có nhiều thuộc tính, gồm cả thuộc tính chung và riêng, trong đó các thuộc tính cơ bản giữ vai trò cốt lõi trong việc xác định bản sắc Đặc điểm riêng của sự vật gắn bó chặt chẽ với các đặc điểm chung, tạo nên sự thống nhất trong tính chất của nó Những tính chất cơ bản chính là yếu tố quyết định giúp phân biệt và nhận diện sự vật, qua đó thể hiện rõ nét bản sắc riêng biệt của từng đối tượng.
"Bản sắc" là khái niệm bắt nguồn từ Hán-Việt, trong đó “bản” nghĩa là gốc, còn “sắc” nghĩa là màu sắc hoặc sắc thái, tạo thành khái niệm “bản sắc văn hóa” – sắc thái gốc của một nền văn hóa Tương đồng với từ “identité” của Pháp, “bản sắc” thể hiện đặc trưng riêng biệt, dấu ấn ghi lại từ cội nguồn văn hóa dân tộc, phản ánh tính chủ thể của cộng đồng hoặc cá nhân Bản sắc chính là hình thức thể hiện đa dạng các sắc thái biểu đạt của cộng đồng, đồng thời là yếu tố giúp phân biệt các cộng đồng văn hóa khác nhau Không phải tất cả yếu tố văn hóa đều được coi là bản sắc; chỉ những yếu tố giúp phân biệt cộng đồng này với cộng đồng khác mới được xem là bản sắc Theo tác giả Phạm Thái Việt, bản sắc có hai mối quan hệ cơ bản: thứ nhất, là dấu hiệu phân biệt các cộng đồng (quan hệ bên ngoài), thứ hai, là tính đồng nhất của cá nhân trong cộng đồng đó (quan hệ bên trong).
Nội hàm khái niệm bản sắc bao hàm một số biểu hiện cơ bản sau:
- Bản sắc luôn gắn với quá trình hình thành, vận động và phát triển của đối tượng
- Bản sắc được thể hiện thông qua sự đồng nhất, lặp lại ở hàng loạt đối tượng, sự vật, hiện tượng cùng hệ thống
- Bản sắc bao chứa trong nó những nét riêng biệt làm nên cái đặc trưng của bản thân hệ thống
- Bản sắc là một thuộc tính, dấu hiệu có xu hướng đồng nhất hóa, do vậy mà muốn tìm hiểu, tiếp cận bản sắc thì phải khái quát hóa
- Bản sắc được hiểu thiên về nét đặc trưng tốt, tích cực của đối tượng
Quan điểm của Hồ Chí Minh về văn hóa
1.3.1 Định nghĩa văn hóa của Hồ Chí Minh:
Vì mục đích sinh tồn và cuộc sống, loài người đã sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, cùng các công cụ hàng ngày về ăn mặc và sinh hoạt Những sáng tạo này tạo thành văn hóa, là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt và biểu hiện của nó nhằm thích ứng với nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn Theo Hồ Chí Minh, văn hóa chính là kết quả của những sáng tạo và phát minh của loài người nhằm đáp ứng nhu cầu tồn tại trong cuộc sống.
Cùng với định nghĩa về văn hóa, Hồ Chí Minh còn nêu ra 5 điểm lớn định hướng cho việc xây dựng nền văn hóa dân tộc:
“ 1 Xây dựng tâm lý: tinh thần độc lập tự cường
2 Xây dựng luân lý: biết hi sinh, làm lợi cho quần chúng
3 Xây dựng xã hội: mọi sự nghiệp liên quan đến phúc lợi của nhân dân trong xã hội,
4 Xây dựng chính trị: dân quyền
(Hồ Chí Minh toàn tập, t.3) 1.3.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về các vấn đề chung của văn hóa:
1.3.2.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về vị trí và vai trò của văn hóa trong đời sống xã hội: a) Văn hóa là đời sống tinh thần của xã hội, thuộc kiến trúc thượng tầng:
Văn hóa là yếu tố quan trọng hàng ngang với chính trị, kinh tế và xã hội, tạo thành bốn vấn đề chủ đạo của đời sống xã hội Các vấn đề này có mối liên hệ mật thiết với nhau và đều được coi trọng như nhau trong quá trình phát triển của xã hội.
Trong mối quan hệ chính trị - xã hội, việc giải phóng chính trị và xã hội đóng vai trò then chốt để thúc đẩy sự phát triển của văn hóa Chính trị mở đường và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của văn hóa, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của cộng đồng Khi chính trị và xã hội được tự do, văn hóa sẽ có cơ hội phát triển mạnh mẽ và đa dạng hơn, phản ánh chân thực bản sắc và giá trị của xã hội đó.
Trong quan hệ với kinh tế, văn hóa được xem như là nền tảng của cơ sở hạ tầng và là điều kiện cần thiết để xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hóa Việc đầu tư vào xây dựng kinh tế và cơ sở hạ tầng sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của văn hóa Đồng thời, văn hóa không thể tách rời khỏi kinh tế và chính trị, mà phải phục vụ nhiệm vụ chính trị và thúc đẩy sự phát triển kinh tế Văn hóa có tính tích cực và chủ động, đóng vai trò như một động lực quan trọng, thúc đẩy sự phát triển của cả kinh tế và chính trị.
Văn hóa phải ở trong kinh tế và chính trị, nghĩa là:
Văn hóa cần tham gia tích cực vào thực hiện các nhiệm vụ chính trị nhằm thúc đẩy xây dựng và phát triển kinh tế, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước Quan điểm này định hướng cho việc xây dựng một nền văn hóa mới ở Việt Nam, tạo nền tảng vững chắc cho mọi hoạt động văn hóa và thúc đẩy sự hội nhập quốc tế Thực hiện các nhiệm vụ chính trị trong lĩnh vực văn hóa đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao giá trị văn hóa dân tộc, góp phần xây dựng một xã hội phát triển toàn diện.
Văn hóa đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế và chính trị Đảng ta chủ trương vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh, gắn kết văn hóa với phát triển kinh tế và chính trị, nhằm đưa các giá trị văn hóa sâu sắc vào các lĩnh vực này Văn hóa không chỉ là mục tiêu của quá trình xây dựng đất nước mà còn là động lực thúc đẩy sự phát triển bền vững, góp phần tạo nên nền kinh tế và chính trị vững mạnh dựa trên các giá trị truyền thống và bản sắc dân tộc.
1.3.2.2 Quan điểm về tính chất của nền văn hóa:
Tính chất dân tộc: Cốt cách dân tộc, tinh túy bên trong, đặc trưng của văn học
Tính khoa học trong tư duy hiện đại nhấn mạnh việc hướng theo trào lưu tiến hóa của các giá trị như hòa bình, độc lập, dân chủ và tiến bộ xã hội Nó đấu tranh mạnh mẽ chống lại những tư tưởng phản khoa học, duy tâm, thần bí và mê tín dị đoan, đồng thời biết gạn đục khơi trong để giữ gìn truyền thống tốt đẹp của dân tộc Đồng thời, việc tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của tư duy tiến bộ, góp phần xây dựng xã hội tiến bộ và văn minh hơn.
Tính chất đại chúng: phục vụ nhân dân, hợp với nguyện vọng, đâm đà tính nhân văn, là nền văn hóa do quần chúng xây dựng
1.3.2.3 Quan điểm về chức năng của văn hóa:
Lý tưởng lớn của dân tộc là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, góp phần xây dựng đất nước phát triển bền vững Đào tạo tư tưởng đúng đắn giúp mỗi người dân hiểu rõ giá trị của độc lập và chủ nghĩa xã hội, từ đó nâng cao nhận thức về trách nhiệm cộng đồng Tình cảm cao đẹp, như yêu nước thương dân và yêu con người, là nền tảng thúc đẩy mọi nỗ lực xây dựng quê hương giàu mạnh và nhân văn hơn.
Việc mở rộng hiểu biết và nâng cao dân trí bắt đầu từ việc dạy nhân dân biết đọc biết viết Khi có khả năng đọc hiểu, họ có thể tham gia vào các lĩnh vực khác của đời sống xã hội một cách chủ động Điều này giúp nhân dân không chỉ tiếp cận thông tin mà còn tham gia sáng tạo và hưởng thụ các hoạt động văn hóa, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển cộng đồng.
Bồi dưỡng những phẩm chất, phong cách và lối sống tốt đẹp, lành mạnh giúp con người hướng tới chân, thiện, mỹ nhằm hoàn thiện bản thân và xây dựng một xã hội văn minh Văn hóa cần thấm sâu vào tâm lý của quốc dân để sửa đổi những tiêu cực như tham nhũng, lười biếng, phù hoa và xa xỉ, góp phần hình thành tư duy tích cực và ý thức trách nhiệm xã hội Văn hóa phải trở thành kim chỉ nam, dẫn dắt toàn dân đi đúng hướng, thúc đẩy sự tiến bộ và phát triển bền vững của đất nước.
1.3.3 Quan điểm của Hồ Chí Minh về một số lĩnh vực chính của văn hóa:
Nền văn hóa phong kiến bị phê phán vì mang đặc điểm tầm chương, kinh viện, xa rời thực tế, bất bình đẳng, trọng nam khinh nữ, góp phần làm hạn chế sự phát triển và tiến bộ của xã hội Bên cạnh đó, nền văn hóa thực dân cũng bị lên án vì mang đặc điểm ngu muội, đồi bại, xảo trá, gây ảnh hưởng tiêu cực đến tinh thần, truyền thống và giá trị văn hóa dân tộc.
Mục tiêu: Thực hiện 3 chức năng của văn hóa thông qua việc dạy và học
Trong bối cảnh phù hợp với thực tiễn Việt Nam, giáo dục toàn diện bao gồm các lĩnh vực văn hóa, chính trị, khoa học - kỹ thuật, nghề nghiệp và lao động, nhằm phát triển toàn diện nhân cách và năng lực người học Phương châm giáo dục nhấn mạnh việc "Học đi đôi với hành", khuyến khích học ở mọi nơi, mọi thời điểm và từ mọi người, đồng thời đề cao việc tự học, tự đào tạo và đào tạo lại để đáp ứng yêu cầu của thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế.
Phương pháp: Phù hợp với trình độ, mục tiêu,…
Về đội ngũ giáo viên: quan tâm xây dựng, bồi dưỡng có đức, có tài, yêu nghề
Văn hóa – văn nghệ là mặt trận đấu tranh cách mạng, nơi nghệ sĩ đóng vai trò là chiến sĩ, sử dụng tác phẩm văn nghệ như vũ khí sắc bén để xây dựng xã hội mới và con người mới Văn nghệ gắn liền chặt chẽ với thực tiễn đời sống nhân dân, góp phần phản ánh và nâng cao đời sống tinh thần của cộng đồng.
Phải có những tác phẩm văn nghệ xứng đáng với thời đại mới của đất nước và dân tộc
1.3.3.3 Văn hóa đời sống: Đạo đức mới: Thực hành “cần, kiệm, liêm, chính” Hồ Chí Minh nhiều lần khẳng định: “Nếu không giữ đúng Cần, Kiệm, Liêm, Chính thì dễ trở nên hủ bại, biến thành sâu mọt của dân”, “Nêu cao và thực hành Cần, Kiệm, Liêm, Chính tức là nhen lửa cho đời sống mới” (Hồ Chí Minh toàn tập, t.5)
Tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc
1.4.1 Khái niệm về bản sắc văn hóa dân tộc:
Bản sắc văn hóa dân tộc là hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần do dân tộc sáng tạo ra trong lịch sử, tạo nên những nét độc đáo riêng biệt của dân tộc này so với các dân tộc khác, góp phần khẳng định nét đặc trưng và bản lĩnh của cộng đồng.
1.4.2 Tầm quan trọng của việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc: 1.4.2.1 Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là giữ gìn cốt cách dân tộc trong quá trình phát triển của dân tộc
Cốt cách của một dân tộc không chỉ thể hiện qua những nét đặc sắc và đậm đà trong tính cách mà còn phản ánh toàn bộ đời sống vật chất và tinh thần của dân tộc Nó là một đặc điểm khá ổn định, bền vững được hình thành, tạo dựng và khẳng định qua quá trình lịch sử phát triển của dân tộc Giữ vững cốt cách dân tộc giúp cộng đồng thích ứng linh hoạt với những đổi thay mới, từ đó "dân tộc hóa" các yếu tố sáng tạo để biến thành tài sản văn hóa có hồn, mang đậm nét đặc trưng riêng biệt.
Sự thiếu thốn và mất mát về bản sắc văn hóa dân tộc còn đáng sợ hơn cả nghèo đói vật chất, vì nó làm mất đi cốt cách và ý nghĩa tồn tại của một dân tộc Trong khi phát triển kinh tế có thể mang lại sự giàu có về vật chất và tiện nghi, nó lại không đảm bảo sự phồn vinh thực sự nếu thiếu vắng những giá trị văn hóa truyền thống Bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc là yếu tố then chốt để duy trì bản chất và sức sống của dân tộc trong quá trình hội nhập và phát triển.
1.4.2.2 Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là cơ sở củng cố ý thức tự tôn dân tộc và là nền tảng cho sự phát triển kinh tế bền vững:
Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là việc bảo tồn những nét đặc sắc và giá trị thuộc về dân tộc đó, góp phần phát huy truyền thống văn hóa đặc trưng Việc duy trì và phát huy bản sắc văn hóa chỉ có thể thành công khi cộng đồng dân tộc có ý thức tự giác cao, từ đó củng cố ý thức tự tôn dân tộc Ý thức này không chỉ góp phần phát triển nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc mà còn đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế và toàn diện của đất nước Đây chính là sức mạnh giúp dân tộc vượt qua thử thách, khó khăn trong quá trình hội nhập và phát triển bền vững.
Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình phát triển kinh tế thời kỳ hội nhập giúp phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của nền kinh tế thị trường trong bối cảnh quốc tế hóa Điều này đảm bảo cho sự phát triển bền vững của dân tộc, giữ vững độc lập và tự chủ trên mọi phương diện Đảng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn và nâng cao giá trị văn hóa dân tộc trong điều kiện kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế Việc kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức, tập quán tốt đẹp cùng lòng tự hào dân tộc là những yếu tố then chốt để duy trì bản sắc văn hóa trong quá trình hội nhập quốc tế.
1.4.2.3 Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là tiếp tục phát huy tính sáng tạo của dân tộc trong quá trình hội nhập quốc tế
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, các nền văn hóa dân tộc có cơ hội giao lưu, hợp tác và phát triển, nhưng đồng thời cũng đối mặt với xu hướng toàn cầu hóa về ngôn ngữ, văn hóa, lối sống và giá trị Quá trình này có thể đe dọa đến bản sắc văn hóa dân tộc, làm giảm khả năng sáng tạo của các dân tộc trong quá trình phát triển.
Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là yếu tố then chốt để bảo tồn giá trị truyền thống, đồng thời phải kết hợp với việc chống lạc hậu, lỗi thời trong các phong tục, tập quán cũ Việc giữ gìn bản sắc không chỉ giúp duy trì nét đặc trưng văn hóa của dân tộc mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững của cộng đồng Tuy nhiên, cần biết lọc bỏ những yếu tố lạc hậu, không phù hợp để phù hợp với thời đại mới, hướng tới một nền văn hóa vừa truyền thống, vừa hiện đại.
- bổ sung - phát triển một cách sáng tạo, phù hợp với đời sống hiện đại
1.4.2.4 Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là kế thừa và phát huy những truyền thống tốt đẹp của dân tộc
Các dân tộc qua các thời kỳ lịch sử đã hun đúc nhiều giá trị văn hóa trở thành truyền thống tốt đẹp của dân tộc, được lưu giữ, bổ sung và phát triển phù hợp với điều kiện mới Những truyền thống này không ngừng được làm mới bằng các yếu tố, phương thức biểu hiện phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế trong thời kỳ hội nhập quốc tế Ngày nay, yêu nước không chỉ nhằm mục đích chiến thắng kẻ thù xâm lược mà còn hướng tới xây dựng một dân tộc phát triển toàn diện để sánh vai cùng các dân tộc khác trên trường quốc tế.
1.4.2.5 Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc gắn với bảo vệ mối quan hệ hòa hợp giữa con người với tự nhiên và xã hội
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và tình hình chiến tranh, khủng bố ngày càng gia tăng, cảnh báo về sự cần thiết quan tâm đến việc sống hòa hợp với tự nhiên và xã hội Việc thúc đẩy phát triển bền vững, bao gồm cả phát triển kinh tế, đòi hỏi chúng ta phải nhận thức rõ vai trò của môi trường và cộng đồng trong sự tiến bộ của nhân loại Chúng ta cần hành động có trách nhiệm để giảm thiểu tác động tiêu cực của các vấn đề toàn cầu này và hướng tới một tương lai an toàn, bền vững hơn cho tất cả.
Môi trường tự nhiên và môi trường xã hội không chỉ là nơi sinh sống mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành, tồn tại và phát triển giá trị văn hóa và bản sắc dân tộc Để bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa cũng như giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống, cần thiết phải bảo vệ môi trường tự nhiên và xã hội một cách toàn diện Việc duy trì môi trường sạch đẹp góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của văn hóa dân tộc, góp phần xây dựng nền văn hóa phong phú, đa dạng và ngày càng phát triển.
Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng việc giữ gìn, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là rất cần thiết và phải làm Tuy nhiên, quan trọng hơn là biết vận dụng và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống vào cuộc sống hàng ngày để bảo vệ và phát huy nét đẹp dân tộc Người luôn nhấn mạnh sự gắn bó chặt chẽ giữa truyền thống và hiện đại, cho rằng mọi tiến bộ đều xuất phát từ truyền thống tốt đẹp Với tầm nhìn của một nhà văn hóa lớn, Hồ Chí Minh khuyên mọi người, đặc biệt là cán bộ và đảng viên, cần trân trọng và giữ gìn vốn cổ dân tộc như một kim chỉ nam cho sự phát triển bền vững của đất nước.
“dân ta phải biết sử ta, cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”.
Đặc điểm tâm lý lứa tuổi thanh niên ảnh hưởng đến nhận thức về vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc
Trong giai đoạn này, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc đóng vai trò quan trọng, góp phần tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển toàn diện của thanh niên Đồng thời, cùng với sự tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội, các yếu tố tâm lý mới của giới trẻ được hình thành và ổn định một cách tương đối, phản ánh tính phong phú và đa dạng trong đặc điểm tâm lý của thanh niên.
Thanh niên là những người năng động, nhiệt huyết, dám chấp nhận thử thách và luôn có ước mơ cùng hoài bão lớn Họ thích khám phá cái mới, ham học hỏi và kết nối giao lưu để mở rộng kiến thức và kỹ năng Với tinh thần cống hiến và khát vọng phát triển, thanh niên mong muốn góp phần xây dựng xã hội, khẳng định bản thân và góp sức vào sự tiến bộ của đất nước.
Trong giai đoạn thanh niên, phát triển tự ý thức đóng vai trò quan trọng trong việc giúp họ hiểu biết về bản thân và có khả năng đánh giá, điều chỉnh quá trình phát triển của chính mình phù hợp với xu hướng xã hội Thanh niên bắt đầu hình thành thế giới quan để nhận thức và đánh giá các vấn đề về cuộc sống, học tập cũng như sinh hoạt hàng ngày Đồng thời, giai đoạn này thúc đẩy nhu cầu và khát vọng thành đạt khi thanh niên dần tham gia vào lực lượng lao động xã hội.
Thanh niên là những người đam mê khám phá và tìm tòi cái mới, luôn mong muốn thể hiện thế mạnh của bản thân Họ tích cực học hỏi, trau dồi kiến thức và mở rộng vốn sống để phát triển toàn diện Thanh niên dám đối mặt với thử thách để khẳng định giá trị của chính mình và không ngừng nỗ lực vươn xa trong cuộc sống.
Thanh niên ở độ tuổi này thường có tình cảm ổn định, đặc biệt là trong lĩnh vực nghề nghiệp, điều này đóng vai trò quan trọng như một động lực thúc đẩy họ học tập chăm chỉ và sáng tạo hơn Khi thực sự yêu thích và đam mê nghề nghiệp của mình, thanh niên sẽ thể hiện sự nỗ lực cao hơn, góp phần nâng cao hiệu quả học tập và phát triển bản thân Tình cảm nghề nghiệp không chỉ giúp họ xác định mục tiêu rõ ràng mà còn tạo động lực vượt qua khó khăn trong quá trình rèn luyện và trưởng thành.
Bản sắc văn hóa Việt Nam có nội hàm rộng lớn, bao gồm nhiều nhân tố như chủ nghĩa yêu nước, tinh thần nhân ái, ý thức đoàn kết cộng đồng, truyền thống hiếu học và kho tàng văn hóa dân gian Bản sắc văn hóa Việt Nam đang trải qua quá trình biến đổi mang tính tích cực và tiêu cực, đòi hỏi chúng ta phải chủ động nắm bắt cơ hội để thúc đẩy những thay đổi tích cực và hạn chế tối đa những tác động tiêu cực Để xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc nhưng vẫn phù hợp với yếu tố hiện đại, cần có những giải pháp phù hợp nhằm phát huy giá trị truyền thống và thích nghi với thời đại mới.
PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG VỀ VẤN ĐỀ GIỮ GÌN VÀ PHÁT
Thực trạng về việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc hiện nay
Việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá truyền thống dân tộc hiện đang là một vấn đề cấp thiết đối với các nhà lãnh đạo và nhà nghiên cứu văn hoá Bản sắc văn hoá và truyền thống dân tộc là giá trị lâu đời, đã được tích luỹ qua hàng thế kỷ và có vai trò quan trọng trong việc hình thành bản sắc dân tộc Tuy nhiên, tình trạng này đang báo động về thực trạng của việc bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam ngày nay Nguyên nhân chính xuất phát từ sự xâm nhập của các yếu tố hiện đại và thay đổi trong lối sống, làm đe dọa sự tồn tại của bản sắc văn hoá truyền thống Chính vì vậy, việc nâng cao ý thức giữ gìn và phát huy truyền thống là trách nhiệm của mỗi cá nhân và toàn xã hội, góp phần bảo vệ di sản văn hoá quý báu của dân tộc.
Hiện nay, nhiều người vẫn chưa nhận thức đầy đủ về mối quan hệ song song giữa phát triển kinh tế và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Việc phát triển kinh tế một cách bền vững cần phải đồng hành cùng bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống Thúc đẩy sự phát triển kinh tế mà không quan tâm đến bảo tồn văn hóa dễ dẫn đến sự mai một của các giá trị đặc trưng của dân tộc Chính vì vậy, cần có chiến lược kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế và giữ gìn bản sắc văn hóa để phát triển bền vững.
Kinh tế nước ta duy trì tốc độ tăng trưởng liên tục, góp phần giảm tỷ lệ đói nghèo và nâng cao vị thế trên trường quốc tế Tuy nhiên, sự phát triển này chưa thật sự bền vững vì vẫn thiếu nền tảng tinh thần vững chắc Việc đầu tư phát triển chủ yếu hướng vào kinh tế, trong khi chưa đủ quan tâm đến phát triển văn hóa và bảo tồn bản sắc dân tộc Thêm vào đó, một số hoạt động phát triển kinh tế vẫn coi trọng lợi ích trước mắt, khiến cho bản sắc văn hóa dễ bị mai một hoặc bị biến đổi theo xu hướng, phong trào, gây giảm tính đa dạng và phong phú của văn hóa dân tộc.
Trong quá trình phát triển kinh tế, bản sắc văn hóa dân tộc dễ bị mai một hoặc lai căng một cách tự phát do sự thương mại hóa và hàng hóa hóa các sắc thái văn hóa dân tộc Phát triển kinh tế dựa trên khai thác tiềm năng thiên nhiên nhưng chưa chú trọng đúng mức phát triển ngành công nghiệp văn hóa gây ra hệ quả tiêu cực về mặt kinh tế và giữ gìn bản sắc truyền thống Tình trạng “ăn theo,” “bắt chước” phương Tây thiếu chọn lọc làm tăng nguy cơ văn hóa xấu thâm nhập, dẫn đến sự suy yếu và mất đi khả năng sáng tạo của dân tộc trong thời kỳ hội nhập quốc tế.
Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, có 3 dạng thức văn hóa tồn tại song song, bao gồm văn hóa truyền thống, văn hóa hàn lâm và văn hóa “chạy” theo thị trường Trong đó, văn hóa “chạy” theo thị trường, đặc biệt được phương Tây ưa chuộng, có ảnh hưởng lớn nhất đến xã hội Việt Nam Văn hóa này chủ yếu hướng đến lợi nhuận và thể hiện rõ qua sự xuất hiện của các sản phẩm văn hóa mang đậm tính “hiện đại”.
Các sản phẩm giải trí nhằm quảng bá thu hút sự chú ý của người tiêu dùng Việt thường chứa đựng yếu tố không phù hợp với thuần phong mỹ tục của địa phương Khi những sản phẩm này được người Việt chấp nhận rộng rãi, đặc biệt do bệnh sính ngoại và đám đông, sẽ hình thành thói quen xấu và “tư tưởng lạ” về việc coi các điều “mới mẻ”, “hiện đại”, “giống Tây” là ưu tiên hàng đầu Điều này gây mất đi sự nhạy cảm và cảm xúc văn hóa chân chính, thậm chí khiến một bộ phận người dân coi hành động bạo lực là bình thường và có thể chấp nhận được Hậu quả lớn nhất của văn hóa “chạy theo thị trường” là làm giảm tình yêu thương đồng loại, dẫn đến sự vô cảm văn hóa trong xã hội Việt Nam.
Nghệ thuật và văn hóa truyền thống Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ mai một rõ rệt, khi nhiều thể loại, loại hình truyền thống của các dân tộc thiểu số, như trang phục, kiến trúc, lễ hội, phong tục tập quán và ngôn ngữ, đứng trước nguy cơ biến mất hoặc bị biến dạng do ảnh hưởng của hiện đại và công nghiệp hóa Các loại hình nghệ thuật dân gian ngày xưa không còn thu hút được giới trẻ, chủ yếu vì chúng phát triển dựa trên nền tảng nông nghiệp truyền thống, nay bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi sự phát triển của công nghiệp và xã hội hiện đại Thanh niên và tầng lớp trung lưu ít quan tâm đến các loại hình như tuồng, chèo, hát ca trù do sự tiến bộ của nền kinh tế công nghiệp làm thay đổi thói quen thưởng thức nghệ thuật Các cơ quan nhà nước, các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và cộng đồng đều đang nỗ lực giữ gìn và phát triển giá trị văn hóa truyền thống, tuy nhiên, nếu không có sự phối hợp của toàn xã hội, các nỗ lực này sẽ khó thành công.
Vào thứ hai, “sức khỏe” của nền văn hóa dân tộc vẫn chưa được quan tâm đúng mức, do công tác giữ gìn bản sắc văn hóa chưa thể hiện rõ mục đích cũng như nhiệm vụ cụ thể trong quá trình xây dựng và phát triển Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc cần có các chiến lược rõ ràng, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững của nền văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội nhập Thắt chặt công tác tuyên truyền và giáo dục sẽ giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc duy trì bản sắc văn hóa dân tộc.
Khi sức khỏe tâm thần của dân tộc chưa được chú trọng và ý thức giữ gìn văn hoá chưa hình thành rõ nét, các yếu tố mới từ bên ngoài có cơ hội xâm nhập và làm loạn ý thức truyền thống Điều này dẫn đến nguy cơ “hòa tan”, mất bản sắc dân tộc trong quá trình phát triển kinh tế và xây dựng nền văn hóa độc đáo của dân tộc Lòng tự tôn dân tộc và ý thức giữ gìn bản sắc dân tộc còn thiếu vững chắc trong đời sống tinh thần của cộng đồng Các biện pháp giáo dục, tuyên truyền chỉ mới mang tính tạm thời, chưa đi vào chiều sâu hệ thống, khiến khó tạo ra giá trị thực sự trong lòng người Thêm vào đó, công tác bảo tồn giá trị văn hoá còn thiếu toàn diện và chưa phản ánh đúng bản sắc truyền thống Thực tế cho thấy, nhận thức chưa đủ sâu về giá trị văn hoá dẫn đến xuất hiện các sản phẩm văn hóa "không giống ai", không rõ bản sắc dân tộc, khiến nền văn hóa đang có chiều hướng suy giảm Nếu không kịp thời đưa các giá trị truyền thống trở lại, nguy cơ mất bản sắc dân tộc sẽ trở thành điều không thể tránh khỏi, trong khi việc giữ gìn bản sắc truyền thống chính là giữ gìn tương lai của dân tộc.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, việc tiếp thu và học hỏi nét đẹp văn hóa từ các quốc gia khác là điều cần thiết để phát triển, nhưng chúng ta cần giữ vững giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam Tuy nhiên, vẫn tồn tại một số thành phần lợi dụng sự du nhập văn hóa để "bắt chước" một cách quá đà, dẫn đến việc ăn mặc phản cảm, hở hang và cho đó là “giống Tây”, gây ảnh hưởng tiêu cực đến hình ảnh người Việt Trong khi tiếp thu nét đẹp văn hóa nước ngoài là cần thiết, chúng ta vẫn phải giữ gìn những nét đặc trưng truyền thống từ bao đời nay, để không mất đi bản sắc dân tộc trong quá trình hội nhập quốc tế.
Trang phục "sành điệu" không phản ánh sự tiếp nhận có chọn lọc phù hợp với văn hóa người Việt, mà ngược lại, hành động này đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam.
Thực trạng thứ ba, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc còn mang tính
“bao cấp”, dựa trên sự hỗ trợ của Nhà nước là chính
Tính chủ động và tích cực của các chủ thể văn hóa dân tộc chưa được phát huy rõ ràng, hầu hết sự tự giác trong giữ gìn bản sắc văn hóa vẫn còn bỏ ngỏ Việc bảo tồn văn hóa gắn liền với vai trò của các chủ thể sinh ra và lưu giữ giá trị đó, nhưng khi họ còn "ngủ say", nhiệm vụ này khó có thể thực hiện hiệu quả Theo Công ước UNESCO 2003, di sản văn hóa phải được chuyển giao liên tiếp giữa các thế hệ, giúp duy trì ý thức về bản sắc và sự kế tục trong cộng đồng Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều giá trị truyền thống chưa thật sự được truyền lại từ thế hệ trước sang thế hệ sau do giới trẻ ngày nay bận rộn và có xu hướng theo đuổi điều mới, thậm chí chuyện quên đi những giá trị tinh hoa của dân tộc Họ thường có quan niệm về vẻ đẹp mang tính hiện đại, khác xa với cái đẹp truyền thống và văn hóa Hệ quả là, quá trình kế thừa bị gián đoạn, khi mà người truyền đạt còn nhưng người tiếp nhận thiếu ý thức và tự giác bảo vệ di sản, điều này đe dọa đến sự mai một và biến mất vĩnh viễn của bản sắc dân tộc.
Chiếc áo dài tân thời – biểu tượng văn hóa kết hợp giữa yếu tố Đông – Tây – đã trở thành hình ảnh đặc trưng của văn hóa Việt Nam nhưng vẫn cần được nhận thức và giữ gìn Tuy nhiên, nhờ điều kiện sinh hoạt vật chất ngày càng phát triển, nhiều phụ nữ không còn mảnh mai và thích mặc áo dài trong dịp lễ Tết Những nhạc cụ độc đáo của người Việt Nam, như đàn đá Tây Nguyên – từng gây ấn tượng sâu đậm trong lòng khán giả trong và ngoài nước – hiện chỉ còn ít người biết sử dụng, đang gặp nguy cơ mai một Các nhạc cụ của đồng bào các dân tộc miền núi cũng đứng trước nguy cơ bị lãng quên trong bối cảnh âm nhạc hiện đại tràn lan Đô thị hóa nông thôn là bước tiến nhưng cũng làm mai một các giá trị truyền thống Việt Nam, đặc biệt là mối quan hệ làng xóm không còn gần gũi như xưa Thực tế hiện nay cho thấy các thế hệ trẻ chưa đủ nỗ lực để bảo tồn và phát huy truyền thống quý báu của dân tộc, phần lớn bởi họ chưa hiểu hết ý nghĩa và cảm nhận vẻ đẹp sâu sắc tồn tại phía sau những nét văn hóa truyền thống còn sơ sơ, thô ráp.
Dù tồn tại những hạn chế trong việc giữ gìn bản sắc văn hoá truyền thống do xu hướng sính ngoại và nhận thức chưa thực sự sâu sắc, cùng với các động lực phát triển văn hoá còn mờ nhạt, không thể phủ nhận rằng không phải tất cả thanh niên hiện nay đều mê đắm trong thực trạng tiêu cực đó.
Theo kết quả điều tra tình hình thanh niên năm 2010 của Viện Nghiên cứu Thanh niên, thanh niên đô thị hiện nay có thái độ tích cực đối với cuộc sống và ý thức trách nhiệm xã hội cao Họ thể hiện sự quan tâm đặc biệt đến các vấn đề xã hội, kinh tế và các sự kiện chính trị, văn hóa nổi bật, nhất là những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày Thái độ tích cực này cho thấy sự nhận thức rõ ràng của thanh niên về vai trò của mình trong xã hội và mong muốn đóng góp tích cực vào sự phát triển chung.
Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh)
Các yếu tố tác động đến giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc hiện nay
2.2.1 Truyền thống giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong quá khứ:
Việt Nam là một quốc gia có nền văn hiến lâu đời với nền văn hóa, phong tục độc lập, đặc trưng, khác biệt rõ ràng so với các nước láng giềng phía Bắc Dù đã từng sử dụng chung chữ Hán, nhưng văn học Việt vẫn thể hiện rõ nét tinh thần dân tộc và bản sắc riêng, qua việc sáng chế chữ Nôm và sáng tác văn học bằng chữ Nôm song song với chữ Hán, thể hiện sự tự chủ trong gìn giữ di sản văn hóa Nghiên cứu cho thấy nguồn gốc văn hóa Việt Nam xuất phát từ khu vực Đông Nam Á, với nhiều hình tượng trong văn hóa Trung Hoa mang dấu ấn vay mượn từ người Việt Văn hóa Trung Quốc, giống như Ấn Độ và phương Tây, là sự giao thoa các luồng văn hóa, khi hòa nhập tại Việt Nam, đã tạo ra sự bồi đắp phù sa, nhưng bản sắc văn hóa địa phương vẫn giữ nguyên đặc trưng riêng, không bị phá vỡ.
Nhiều ý kiến cho rằng Việt Nam thiếu bản sắc văn hóa độc đáo, cho rằng văn hóa Việt Nam chỉ là một nhánh nhỏ của nền văn hóa Trung Hoa và khác nhau về trình độ Văn hóa Việt Nam cũng không có tính ổn định bền vững, liên tục biến đổi theo thời gian Trong bối cảnh ngày càng nhiều yếu tố mới từ nước ngoài du nhập, việc giữ vững bản sắc văn hóa truyền thống trở nên khó khăn hơn nhiều Ví dụ, khi văn hóa phương Tây tràn vào Việt Nam trong những năm giữa thế kỷ, sự biến đổi này đã gây ra nhiều ảnh hưởng sâu rộng đến đặc trưng văn hóa truyền thống.
19 Lúc ấy, nhà phê bình văn học Hoài Thanh đã tổng kết trong sách “Thi nhân Việt Nam”: “Chúng ta ở nhà tây, đội mũ tây, đi giày tây, mặc áo tây Chúng ta dùng đèn điện, đồng hồ, ô tô, xe lửa, xe đạp… còn gì nữa! Nói làm sao cho xiết những điều thay đổi về vật chất phương Tây đã đưa tới giữa chúng ta! Cho đến những nơi hang cùng ngõ hẻm, cuộc sống cũng không còn giữ nguyên hình ngày trước Nào dầu tây, diêm tây, nào vải tây, chỉ tây, kim tây, đinh tây”
Lịch sử hình thành và phát triển truyền thống văn hoá của dân tộc Việt Nam là nền tảng của lối sống của người Việt, được xây dựng qua hàng nghìn năm lịch sử về sản xuất, lao động, học tập và chiến đấu, đồng thời thể hiện sự sáng tạo trong giao lưu văn hoá Qua quá trình tiếp nhận và biến đổi từ các nền văn hoá Đông, Tây và xã hội chủ nghĩa, nét đặc sắc của lối sống Việt Nam ngày càng phong phú, đậm đà và tinh tế, phản ánh bản sắc truyền thống nhẹ nhàng, kín đáo và hài hoà với thiên nhiên Lối sống người Việt còn được làm giàu từ tinh hoa văn hoá của 54 dân tộc anh em, góp phần tạo nên một phong cách văn minh độc đáo, vừa mang tính nhân loại, vừa đậm đà bản sắc Việt Nam.
Những giá trị văn hoá, lịch sử và truyền thống lâu đời về việc giữ gìn đã thôi thúc người Việt ngày nay tiếp tục kế thừa những bản sắc tươi đẹp của dân tộc Trong thế giới hiện đại, sự thờ ơ ngày càng gia tăng do con người ít quan tâm và trân trọng hơn những nét đặc trưng của văn hóa quê hương Các truyền thống truyền thống dần bị biến dạng và bóp méo vì ảnh hưởng của tiến bộ và thay đổi xã hội Quan niệm về cái đẹp trong con người cũng đã thay đổi để phù hợp với xu hướng “chạy đua” và “thời thượng”, khiến cho truyền thống giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc trở nên xa vời hơn trong kí ức của mỗi người.
2.2.2 Lòng tự tôn dân tộc:
Tự tôn dân tộc là việc đề cao vai trò và tầm vóc của quê hương đất nước, thể hiện lòng tự hào và ý thức tự tôn của dân tộc Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc nhằm bảo tồn những nét đặc sắc của nền văn hiến, đồng thời là hành động gìn giữ các giá trị truyền thống của cộng đồng người dân Như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nhấn mạnh, văn hóa phải là nền tảng của sự phát triển bền vững của dân tộc.
Đi sâu vào tâm lý quốc dân giúp hình thành nên “văn hóa soi đường cho quốc dân đi”, từ đó nâng cao ý thức tự tôn dân tộc Ý thức này không chỉ thể hiện qua việc giữ gìn giá trị văn hóa và truyền thống hào hùng từ ngàn đời xưa mà còn thể hiện qua những hành động đoàn kết thiết thực như “lá lành đùm lá rách” trong những thời điểm đất nước gặp khó khăn.
Hành động tự nguyện quyên góp tiền vàng cho Chính phủ trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế thể hiện rõ ý thức tự tôn dân tộc và lòng yêu nước Việc tự hào sử dụng các sản phẩm nội địa nhằm góp phần phát triển đất nước càng khẳng định giá trị của tinh thần patriotism trong cộng đồng Việt Nam Trong cuộc tranh chấp vùng biển Đông với Trung Quốc, tinh thần yêu nước của người Việt Nam đã sục sôi quyết liệt, phản đối hành động xâm phạm chủ quyền của Trung Quốc Sự đoàn kết của dân tộc đã khiến thế giới nhận thấy rằng dù nhỏ bé, Việt Nam vẫn giữ vững chủ quyền và lãnh thổ của mình, không để cho bất kỳ thế lực nào xâm phạm.
Bản sắc văn hóa dân tộc thể hiện qua lòng yêu nước nồng nhiệt, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết và ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân, gia đình, làng xã và Tổ quốc Hồ Chủ tịch đã khắc họa rõ nét những đặc điểm này trong tác phẩm "Lòng yêu nước của nhân dân ta," đặc trưng bởi lòng nhân ái, "trong cái lý có cái tình," đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động, sự tinh tế trong ứng xử và tính giản dị trong lối sống Trong bối cảnh xu hướng hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng phát triển, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trở thành một nhiệm vụ khách quan và tất yếu, đồng thời tạo điều kiện để Việt Nam mở rộng giao lưu văn hóa, nâng cao vị thế trên trường quốc tế.
Lòng tự tôn dân tộc chỉ còn là một ngọn đèn chập chờn trong tâm trí người Việt Nam, khi tinh thần “sính ngoại” cao độ khiến họ dần mất đi niềm tự hào về dân tộc Nhiều người cho rằng tiến bộ và xu hướng “hiện đại hóa” là tất yếu, nhưng lại thiếu ý thức về giới hạn của sự tiếp thu và bắt chước thế giới, đặc biệt là phương Tây Sự thiếu lập trường rõ ràng về truyền thống khiến họ dễ dàng chạy theo xu hướng, dẫn đến việc bỏ lỡ những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc Điều này khiến lòng tự tôn dân tộc ngày càng bị suy giảm và các nội dung về truyền thống không còn được gìn giữ cẩn thận như trước, song song đó là sự gia tăng mạnh mẽ của tinh thần “hướng ngoại”.
Thế giới luôn vận động không ngừng, đòi hỏi con người và nền văn hóa Việt Nam phải thay đổi linh hoạt để thích nghi với những biến chuyển đó Tuy nhiên, sự đổi mới này cần phải phù hợp với bản sắc và thuần phong mỹ tục của dân tộc, tránh việc mất đi giá trị cốt lõi của truyền thống Một nền văn hóa sẽ lụi tàn nếu không biết học hỏi và giao lưu với các nền văn hóa khác, nhưng việc tiếp nhận phải luôn giữ vững sự tự chủ và tôn trọng bản sắc dân tộc Trong bối cảnh toàn cầu hóa tăng trưởng mạnh mẽ, các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội diễn ra sôi động, đòi hỏi chúng ta phải giữ vững tinh thần tự cường, sẵn sàng tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại nhưng không bị pha loãng hay mất đi đặc trưng riêng Dựa trên Tư tưởng Hồ Chí Minh, bảo vệ văn hóa dân tộc và tiếp thu tinh hoa toàn cầu phải dựa trên nền tảng vững chắc của bản sắc văn hóa, tạo nên sức mạnh nội tại để hội nhập tự tin, góp phần làm phong phú và tôn vinh đặc trưng văn hóa dân tộc Việt Nam.
Trong bối cảnh giao lưu văn hóa về kinh tế và xã hội, bản lĩnh và tư tưởng chính trị của đất nước ngày càng được quan tâm đặc biệt Việt Nam theo chủ nghĩa xã hội, hiện chỉ còn năm quốc gia trên thế giới duy trì thể chế này, khiến việc xác định hướng đi phù hợp trở nên vô cùng quan trọng Chúng ta lấy chủ nghĩa Mác – Lê Nin làm kim chỉ nam cho tư tưởng chính trị, mặc dù trong thời đại mới, nhiều tranh luận còn diễn ra về độ tin cậy và tính chính xác của chủ nghĩa này Các ý kiến trái chiều, phân tích về con đường phát triển của đất nước cũng ngày càng nhiều, làm nổi bật những câu hỏi về đúng sai trong lộ trình mà lãnh đạo đã lựa chọn.
Hồ Chí Minh đã dành cả đời để dẫn dắt đất nước vượt qua khó khăn và hiện nay, đất nước vẫn vững bước trên hành trình phát triển dù gặp phải nhiều thử thách Chúng ta cần chủ động tiếp thu những giá trị tốt đẹp từ các nền văn hóa khác, nhưng luôn giữ vững lập trường tư tưởng để bảo vệ nền độc lập, chế độ chính trị của đất nước Việc xây dựng và giáo dục thế hệ trẻ về tư tưởng chính trị rõ ràng và kiên định là yếu tố then chốt để đối phó với các thách thức từ các tác nhân lợi dụng chính trị chống phá nhà nước Ý thức chính trị cao cùng khả năng nhạy bén trong những biến động của tình hình chính trị thế giới là chìa khóa giúp đất nước duy trì sự ổn định và phát triển bền vững.
Sự phát triển của khoa học kỹ thuật, đặc biệt là truyền thông và Internet, ảnh hưởng sâu sắc đến lối sống và thói quen của con người Khối lượng trí tuệ nhân loại tăng lên không ngừng, nâng cao khả năng tổ chức và quản lý xã hội, đồng thời làm thay đổi căn bản cấu trúc xã hội.Thông tin và kiến thức ngày càng thu hẹp về không gian nhưng nhanh chóng mở rộng về thời gian, thúc đẩy sự giao lưu, hợp tác để loại bỏ áp lực và hạn chế Hình thành lối sống hiện đại và công nghiệp giúp tăng tốc độ thành công và hiệu quả, đáp ứng yêu cầu của thời đại số.
Toàn cầu hoá ảnh hưởng sâu sắc đến lối sống của xã hội Việt Nam hiện nay, đồng thời đặt ra những thách thức lớn và phức tạp Những yếu tố lạ và phức tạp từ việc vượt ra ngoài biên giới quốc gia đã phá vỡ nhiều hình thức và nội dung của lối sống truyền thống Việt Nam Khi quá ưu tiên vai trò tiêu dùng, lối sống phương Tây đã làm thay đổi thói quen tiêu dùng truyền thống thành xu hướng tiêu thụ ồ ạt, dẫn đến nguy cơ biến chất xã hội và ảnh hưởng tiêu cực đến ý thức của người Việt, đặc biệt là với những đặc điểm của “tư bản giãy chết” Nền kinh tế Việt Nam vẫn còn nhiều khó khăn, thu nhập bình quân thấp, năng suất lao động chưa cao, khiến tiêu dùng phải phù hợp với điều kiện thực tế để đảm bảo phát triển bền vững Tuy nhiên, lối sống tiêu thụ thuần túy có thể dẫn đến khủng hoảng kinh tế và xã hội nếu không có kế hoạch rõ ràng, gây nguy hiểm đến sự tồn tại và phát triển của nền kinh tế đất nước.