Phạm Xuân Hằng, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG HN 1 3 - Bài phát biểu của Ngài Ouchi Akira Giám dốc Trung tâm Thông tin - Bài phát biểu của GS.. TSKH Trần
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN - ĐHQGHN
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN, ĐHQG HN
V À 100 N Ă M P H O N G T R À O Đ Ô N G D U
NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI H Ọ C Q U Ố C GIA HÀ NỘI
HÀ NỘI, 2 0 0 6
Trang 3B A N T ổ C H Ứ C B Ả N T H A O :
P G S T S N g u y ễ n V ă n K h á n h
P G S T S V ũ Đ ứ c N g h i ê u
G S Đ i n h X u â n L â m
G S V ũ D ư ơ n g N i n h
T S N g u y ễ n P h a m H ù n g
T S T r ầ n V ă n L a
Trang 4MỤC LỤC
Trang
- Diễn văn khai mạc Hội thảo khoa học của PGS.TS Phạm Xuân Hằng,
Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG HN 1 3
- Bài phát biểu của Ngài Ouchi Akira Giám dốc Trung tâm Thông tin
- Bài phát biểu của GS TSKH Trần Văn Nhung, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo 21
- Bài phát biểu của Ngài Sato Hiroki, đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp Nhật Bản
- Bài phát biểu của Ngài Karasawa Yuichi, Hội trưởng Hiệp hội Doanh nghiệp
- Bài phát biểu của Ngài Hanzawa Shuichi đại diện Quỹ Giao lưu quốc tế Nhật Bản 30
- Phát biểu của ngài Hattori Norio, Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam 3 2
- Diễn văn của G S T SK H Đào Trọng Thi, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội 3 4
- Nhửng người bạn cũ của Việt Nam bị lãng quên Sone Toshitora (Bát Căn
Tuấn Hổ) ( 1 8 4 7 1 9 1 0 ) và Ga Morizo (Hà Thịnh Tam) ( 1 8 8 5 1 9 5 1 )
-Usumi Kazuo 3 6
- Tổng kết hội thảo: Quan hệ văn hoá, giáo dục Việt Nam - Nhật Bản và 100
- Phong trào Đông Du trong giao lưu vãn hóa Việt-Nhật - GS Phan Huy Lê 49
- Những hoạt động của Phan Bội Châu trong thời kỳ Phong trào Đông Du:
Trang 5QUAN HỆ VẢN HOÁ, GIÁO DỤC VIỆT NAM - NHẬT BẢN
Quan hệ văn hoá, giáo dục Việt Nam - Nhật Bản hướng tới
Lịch sử bia kỉ niệm ngài Asaba Sakitaro (Thiển Vũ Tá Hỉ Thái Lang) và giao
Hợp tác Việt Nam - Nhật Bản trong việc bảo tổn, trùng tu, tôn tạo cá c di sản
Giảng dạy tiếng Nhật ở Việt Nam - PGS TS Nguyễn Thi Bích Hà 90 Hợp tác phát triển nguồn nhân lực Việt Nam - Nhật Bản - TS Vũ Văn Hà 97 Triển vọng hợp tác Việt Nam - Nhật Bản trong việc bảo tồn di sản văn hoá
Quan hệ Việt- Nhật từ những năm 19 9 0 đến nay những dấu ấn mới vé chính
Vấn đé xây dựng nhà nước cận đại Nhật Bản dưới chính quyén Minh Trị
-TS Đặng Xuân Kháng 1 2 9 Phong trào Đông Du trong tiến trình Cách mạng giải phóng dân tộc Việt Nam
và trong quan hệ văn hoá, giáo dục Việt Nam Nhật Bản
-PGS.TS Nguyễn Văn Khánh - TS Nguyễn Văn Sửu 1 4 1
Vé các mối quan hệ, giao lưu kinh tế, vãn hoá Việt Nam Nhật Bản trong lịch sử
-PGS TS Nguyễn Văn Kim 1 5 5 Nghiên cứu Nhật Bản ở Việt Nam đặc điểm và khuynh hướng
-PGS TS Nguyễn Văn Kim - Nguyễn Mạnh Dũng 1 7 4 Cuộc sống và học tập của sinh viên Việt Nam ở Nhật Bản thời Đông Du
Hoạt động chống Pháp của người Việt Nam tại Nhật sau khi phong trào Đông
Cường Để ở Nhật Bản và tình cám của người Nhật đối với Cường Để
-TS Mori Erisa 2 1 2
Từ chiến tranh lạnh đến tinh hữu nghị 44 năm phát triển Ban tiếng Việt NHK
-Norio Kato 2 2 8 Nhìn lại việc nghiên cứu Việt Nam tại Nhật Bản - PGS Shimao Minoru 2 3 5
Vé đội ngũ lưu học sinh Việt Nam trên đất Nhật Bản đầu thế kỷ XX
-PGS TS Chương Thâu 246 Báo cáo tổng kết củaTiểu ban I - G S TS Masaya Shiraishi 2 7 0
Trang 6Đông Kinh Nghĩa Thục với phong trào Đông Du - PGS TS Nguyễn Ngọc Cơ 2 7 5
- Luân bàn và phân tích thêm bài học kinh nghiệm từ phong trảo Đông Du
-PGS TS Lê Thanh Bình 2 8 6
- Phong trào Đông Du - Vài nét vé tinh hình nghiên cứu và những vấn đé khoa
- “Đống Du Trung Quốc, Việt Nam" một hiện tượng lịch sử khu vực thời cận đại
-PGS Nguyễn Văn Hổng 3 1 3
- Quảng Nam “Cái nôi” của Duy Tân hội và điểm xuất phát của phong trào
- Thơi ki hoạt động ở Nhật và quá trình hinh thành tư tưởng của Phan Bội Châu
-PGS Imai Akio 3 3 7 Tác phẩm thời kỳ đầu của Phan Bội Châu vá Lương Khải Siêu và một vài vấn
Hoạt động của các nhà yêu nước Việt Nam ở Xiêm (Thái Lan) đầu thế kỷ XX
sau khi phong trào Đông Du thất bại - PGS TS Nguyễn Công Khanh 3 5 4
- Hải phòng với phong trào Đông Du do Phan Bội Châu lãnh đạo - Ngô Đăng Lạ 360
- Nam Oịnh, Thái Bình với phong trào Đông Du - ThS Trần Viết Nghĩa 3 6 5
- Phong trào Đông Du trong bối cảnh châu Á thức tỉnh đầu thế kỷ XX
-GS Vũ Dương Ninh 3 7 6
- Phong trào Đông Du, Nhật Bản, và các mối quan hệ quốc tế ở Viễn Đông
-Petra Karlova 3 8 2
- Phong trào cải cách ở Trung Quốc cuối thế kỷ XIX và ảnh hưởng của nó tới
- Từ công cuộc Duy Tân của Nhật Bản nhìn lại phong trào Duy Tân ở Việt Nam
-PGS.TS Nguyễn Văn Tận 406
Vé các cuộc gặp gỡ giữa Phan Bội Châu và Lương Khải Siêu và sự khởi phát
- Phong trào Đông Du - Sự phối hợp giữa bên trong và bên ngoài
-PGS.TS Phạm Xanh 4 4 1
Phong trào Đông Du ở Việt Nam và Cách mạng Tẳn Hợi ở Trung Quốc
-PGS Yu lai Zhao 4 5 5
PHONG TRẢO ĐỎNG DU VÀ ẢNH HƯỞNG VỚI CÁCH MẠNG VIỆT NAM 273
Trang 7LỞI NÓI ĐẤU
Trong tiến tr in h p h á t triển của lịch s ử N h ậ t B ả n , thời kỳ M in h
T ri (1868-1912) có ý n g h ĩa hết sức q u a n trọng Vào thời kỳ đó, tại
N h ậ t B ả n đ ã d iễn ra m ộ t cuộc cải cách lớn là m th a y đổi sâ u sắc xã hội N h ậ t B ả n và có ả n h hư ở ng đ ến n h iề u p h o n g trào cải cách hoặc
n h ữ n g cuộc vậ n đ ộ n g d â n tộc ở n h iề u quốc g ia ch â u Á Các học g iả
N h ậ t B ả n gọ i cuộc cải cách đó là “M in h Trị d u y t â n” (M e i ji i s h i n )
T h à n h công của p h o n g trào cải cách k h ô n g ch ỉ có ỷ n g h ĩa sâ u sắc đôi với s ự p h á t triển của N h ậ t B ả n thời kỳ cận - hiện đ ạ i m à còn có
n h ữ n g tác đ ộ n g m ạ n h m ẽ đến s ự lựa chọn con đư ờ ng p h á t triển của
m ộ t sô quốc g ia ở p h ư ơ n g Đông T rong bối cả n h lịch sử, xã hội ch â u Á thời bấy giờ, n h iề u n h à yêu nước trong k h u vực, trong đó có Việt N a m
đ ã hướng đ ến N h ậ t B ả n , m u ố n học theo con đư ờ ng và m ô h ìn h p h á t triển của N h ậ t B ả n, m u ố n dựa vào s ự ủ n g hộ, g iú p đỡ của N h ậ t B ả n
đê ch ấ n h ư n g đ ấ t nước, chống lại ách nô d ịch của chủ n g h ĩa thực d â n
phương Tây, giành lại nền độc lập dân tộc.
Vào n h ữ n g n ă m đ ầ u của t h ế kỷ X X , cù n g với P h o n g t r à o D u y t â n
củ a cụ P h a n C h u T r i n h , trên cả ba m iền B ắ c - T r u n g - N a m đ ã h ìn h
t h à n h m ộ t P h o n g t r à o Đ ô n g D u do n h à y ê u nước P h a n B ội C h â u và
m ộ t sô c h í s ĩ khở i xư ớ n g , lã n h đạo Trong k h i coi chủ n g h ĩa thực d ẫ n
p h ư ơ n g T â y là n g u ồ n gốc, n g u yên n h ă n d ẫ n đến tìn h tr ạ n g m ấ t nước,
nô dịch và lạc h ậ u , p h o n g trào y ê u nước do P h a n B ội C h ă u lã n h đạo
đ ã hư ớng đ ế n N h ậ t B ả n , coi đó là d â n tộc có t h ể chia sẻ n h iề u g iá trị
c h u n g bởi s ự “đ ồ n g v ă n , đ ồ n g c h ủ n g ”.
Đ ế n n a y , m ộ t t r ă m n ă m đ ả l ù i x a n h ư n g P h o n g t r à o Đ ô n g D u
vẫ n là m ộ t ch ủ đ ề n g h iê n cứa h ấ p dẫn, th u h ú t được s ự q u a n tă m của
n h iề u n h à n g h iê n cứ u Việt N a m , N h ậ t B ả n , T r u n g Quốc, T riều T iên ,
T h á i L a n , P h ilip p in es, Ấn Độ C hủ đ ề n g h iê n cứu n à y k h ô n g chỉ
Trang 8q u a n tâ m đ ến n h ữ n g d iễn tiến sôi đ ộ n g của các p h o n g trào cải cách
m à còn q u a n tâ m đến n h ữ n g b in h diện, đ ặc điểm, riêng, c h u n g của các s ự biến c h ín h trị ở m ỗi nước, q u a n tă m đ ến m ụ c tiêu và vai trò của các tầ n g lớp, bộ p h ậ n xã h ộ i, đến k h á t vọng của n h ữ n g d â n tộc
m u ố n n ắ m bắt n h ữ n g n h à n tô quốc t ế th u ậ n lợi đ ể hội n h ậ p m a u chóng với n h ữ n g c h u y ê n biến c h u n g trong k h u vực và t h ế giới.
S a u n h ữ n g th ă n g tr ầ m của lịch sử, q u a n hệ h ữ u nghị, hợp tác Việt N a m - N h ậ t B ả n h iệ n đ a n g ngày càng được củ n g c ố và p h á t triển N h ậ t B ả n đ a n g là m ộ t trong n h ữ n g quốc g ia có m ứ c độ đ ầ u tư lớn n h ấ t ở Việt N a m và là đối tác q u a n trọng của Việt N a m C à n g với
n h ữ n g q u a n hệ vê c h ín h trị, ngoại giao và k i n h tế s ự hợp tác g iữ a
ha i nước trên các lĩn h vực vă n hoá, giáo d ụ c c ủ n g đ a n g cà n g n g à y càng được m ở rộng.
M ộ t t h ế kỷ sa u P h o n g t r à o Đ ô n g D u n h ì n lạ i, c h ú n g ta (tã có
th ê m thời g ian, t ư liệu và n h ữ n g lu ậ n cứ kh o a học m ới đ ể tìm h iể u ,
là m rõ các vấ n đ ề lịch sử, n h ữ n g bài học lịch sử, n h ữ n g đ ó n g góp và ý
n g h ĩa rộng lớn của các p h o n g trào cải cách d iễn ra ở N h ậ t B ả n , Việt
N a m và các nước ch ă u Á, góp p h ầ n là m tầ n g cường n h ữ n g h iể u biết
và n h ậ n thức trong việc tiếp tục xâ y đắp, p h á t triển q u a n hệ h ữ u
n g h ị, hợp tác Việt N a m - N h ậ t B ả n trên các lĩn h vực k i n h tế, c h ín h trị, văn hoá và giá o d ụ c vi s ự ổn đ ị n h, hoà b ìn h và p h á t triển của h a i nước củ n g n h ư các d â n tộc k h á c ở k h u vực Đ ông Á.
X u ấ t p h á t từ n h ữ n g m ụ c tiêu và ỷ n g h ĩa n êu trên, H ội thảo kh o a
học “ Quan hệ văn hoá, giáo dục V iệ t N am - N h ậ t Bản và 100 năm
P h o n g t r à o Đ ô n g D u ” do Trường Đại học Khoa học X ã hội vả Nhân
vă n , Đ ạ i học Quốc g ia H à N ộ i t ổ chức trong các n g à y 2 1 - 2 2 / 1 1 Ị2 0 0 5
đã th u h ú t được s ự q u a n tă m và th a m d ự của đ ô n g đảo các n h à kh o a học trong nước, quốc tế H ơn bốn ch ụ c bài p h á t biếu, háo cáo th a m
lu ậ n của các n h à kh o a học, của H iệ u trưởng N h à trư ờng, lã n h đạo Đại học Quốc g ia H à Nội, Đ ại s ứ N h ậ t B ả n tạ i Việt N a m , các n h à ngoại g ia o, Đ ại d iệ n q u ỹ tài trợ đ ã được tr in h b ày tại hội thảo N ội
d u n g của các báo cáo tập tr u n g vào h a i chủ đ ề k h o a học chính:
1 Q u a n hệ v ă n hoá, giáo d ụ c Việt N a m - N h ậ t B ả n : Lịch s ử và hiện tại;
8
Trang 92 P h o n g trả o Đ ô n g Du và n h ữ n g ả n h h ư ở n g với cách m ạ n g
V iệ t N a m
Các báo cáo đ ã được biên tập và x u ã t bản th à n h cuốn K ỷ y ế u h ộ i
t h ả o k h o a h ọ c H y vọng ră n g, cuốn sách sẽ là ng u ồ n tài liệu th a m
k h ả o bô ích, cần thiết đôi với s in h viên chuyên n g à n h, học viên cao học, n g h iên cứu s ì n h , các n h à n g h iên cứu cù n g đ ô n g đảo bạn đọc.
N h ẫ n d ịp cuốn K ỷ yế u được x u ấ t b ả n, Trư ờn g Đ ại học K h o a học
X ã hội và N h ă n văn, Đ ại học Quốc g ia H à N ội xin được bày tỏ lời cảm
ơn ch ạ n th à n h đến các n h à khoa học trong nước và quốc tế, B a n lãrih
đ ạo Đại học Quốc g ia H à N ộ i, Đ ại s ứ q u á n N h ậ t B ả n tại Việt N a m ,
Q uỹ Giao lưu V ă n hoá Quốc tê N h ậ t B ả n ( J a p a n F o u n d a t i o n ) , H iệp hội D o a n h n g h iệp N h ậ t B ả n tại Việt N a m cù n g các cơ q u a n h ữ u q u a n
k h á c đã tạo đ iê u k iệ n th u ậ n lợi cho việc tô chức và góp p h ầ n tích cực vào s ự th à n h công c h u n g của Hội thảo.
H à N ộ i , 3 / 2 0 0 6
Trang 10PHIÊN T O À N THỂ
Trang 11DIỄN VĂN KHAI MẠC HỘI THẢO KHOA HỌC
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
T r o n g l ị c h s ử c ủ a c ác d â n tộc c h â u Á t h ờ i c ậ n đ ạ i , c u ộ c cải c á c h
M i n h T r ị ở N h ậ t B ả n có m ộ t ý n g h ĩ a h ế t sứ c q u a n t r ọ n g C h ỉ t r o n g
m ộ t k h o ả n g t h ò i g i a n t ư ơ n g đôi n g ắ n , t r ê n cơ sở n h ữ n g t i ề n đ ề k i n h
t ế - x à hội đ ã đ ư ợ c t ạ o r a t r o n g t i ế n t r ì n h l ị c h s ử v à t r ư ớ c n h ữ n g t á c
đ ộ n g m ạ n h m ẽ c ủ a m ô i t r ư ờ n g c h í n h t r ị q u ố c tế, ở N h ậ t B ả n đ ã d i ễ n
r a m ộ t p h o n g t r à o c ả i c á c h h ế t s ứ c s â u r ộ n g N h ò n h ữ n g t h à n h t ự u to
l ốn c ủ a p h o n g t r à o c ả i c á c h , N h ậ t B ả n đ ã có t h ể c h u y ể n m ì n h t ừ m ộ t
x ă h ộ i p h o n g k i ế n s a n g x ã hội t ư b ả n c h ủ n g h ĩ a v à t r ở t h à n h c ư ờ n g
q u ố c c ô n g n g h i ệ p h o á , h i ệ n đ ạ i h o á đ ầ u t i ê n c ủ a c h â u Á
N h ữ n g t h à n h t ự u to lớn c ủ a p h o n g t r à o cải c á c h k h ô n g c h ỉ có ý
n g h ĩ a s â u s ắ c đốì vối s ự p h á t t r i ể n c ủ a lịch s ử N h ậ t B ả n m à c ò n có
ả n h h ư ở n g m ạ n h m ẽ đ ế n t i ế n t r ì n h h ì n h t h à n h v à s ự t h ứ c t ỉ n h d â n tộc c ủ a c á c t r à o l ư u y ê u n ư ớ c , p h o n g t r à o đ ấ u t r a n h g i ả i p h ó n g d â n
tộ c ở n h i ề u q u ố c g i a p h ư ơ n g Đ ô n g n h ư T r u n g Q u ố c , V i ộ t N a m , T r i ề u
T i ê n , P h i l i p p i n e s , T h á i L a n , Ấn Độ H ì n h ả n h m ộ t n ư ớ c N h ậ t B ả n
đ a n g t i ế n n h a n h t r ê n c o n đ ư ờ n g c ải c á c h v à t h u đ ược n h ữ n g k ế t q u ả
t o lớn d ặ c b i ệ t l à s a u k h i N h ậ t B ả n g i à n h đ ư ợ c t h ắ n g lợi t r o n g cuộ c
c h i ế n t r a n h N h ậ t - N g a n ă m 1905, c à n g t h ô i t h ú c n h i ề u n h à y ê u n ư ớ c
c h â u Á h ư ớ n g đ ế n N h ậ t B ả n , m u ô n học t ậ p t h e o c on đ ư ờ n g v à m ô
h ì n h p h á t t r i ể n c ủ a N h ậ t B ả n , m u o n d ự a v à o s ự ủ n g hộ, g i ú p đõ c ủ a
N h ậ t B ả n đ ể c h ấ n h ư n g đ ấ t nư ớc T r o n g bố i c ả n h l ị c h sử , x ã hộ i c h â u
Á t h ờ i b ấ y giờ, ở n h i ề u n ư ớ c p h ư ơ n g Đ ô n g các t ổ c h ứ c v à h i ệ p h ộ i y ê u
n ư ớ c đ ã đ ư ợ c t h à n h l ậ p C á c n h à y ê u n ư ớ c p h ư ơ n g Đ ô n g v ừ a t h e o dõi
s á t s a o n h ữ n g d i ễ n t i ế n c ủ a p h o n g t r à o c ả i c á c h ở N h ậ t B ả n v ừ a l u ậ n
17673264