Tìm hiểu về công cụ đánh bắt sông nước truyền thống ở hội an phần 2

Vói nhùng chiéc thuyén me tre, be gò, buóm dan bang là dém, nhùng ngUÒi làm nghé khdi d Hói An dà t ù n g có màt tai càc vùng bièn P h a n Rang, P h a n Ri d phia Nam; Nghé An, Thanh Hdà

Ph u lue

55

MOT SO KIÉNG CU CÙA NGU" DÀN NGHÉ MÀNH K H O I Ò HÓI AN

Ben canh tàp quàn kiéng cu mang n h ù n g net ehung cùa ngU dàn Trung Bó, n h ù n g ngUÒi làm m à n h khdi d Hói An hién con luu giù mot so' hình thùc kiéng

eù riéng khà dòc dào

TrUóc day, so vói càc nghé song nUóc khàc nghé

mành khdi (nghé khcfi) là nghé dành bàt xa bò n h à t

Vói nhùng chiéc thuyén me tre, be gò, buóm dan bang

là dém, nhùng ngUÒi làm nghé khdi d Hói An dà t ù n g

có màt tai càc vùng bièn P h a n Rang, P h a n Ri d phia Nam; Nghé An, Thanh Hdà d phia Bàc de dành bàt cà chuòn - loai cà song d mùc nitóc t u 30-40 sài tay

{tUóng dUóng 45-60m) va là mot ldai cà quen thuòc

trcng bua àn h à n g ngày eùa cU dàn xù Quàng:

Ai ve nhàn vói ban (nau) nguón Mit non gùi xuóng eà ehuón gùi lén

Hoac:

Mot tram eon eà thu khóng bang eài muói

(mu) eon eà ehuón

Mot thue tè de n h à n thày là eàng xa bd, xa dàt lién -ndi có n h ù n g mài àm gia dinh va tó chùc làng van bao nhiéu thì nhùng hiém nguy, bàt trac do bién cà m a n g

lai sé gia t à n g bay nhiéu Vi le dò de tao niém tin

nhàm vùng tay lèo lai ghe nghé vUdt qua song td gió lón, di ve an tdàn va dành bàt dat hièu qua, n h ù n g ngUÒi làm nghé khdi dà có n h ù n g le cùng va quy dinh

0 /

k i é n e cu nhiéu hdn so vói eae n e h é bién khac Mói ddt

ra khdi d a n h bàt ho tó chùc nhiéu le cune- Khi rdi

bién ho tó chùc cùng ^'Mà dòi" Le vàt eùng thitòng ddn gian góm ao giày (vàng ma), gao miiòi hoa qua

Dòi khi eo t h é m mot eon eà giò Gà ditde luóe ehm, bàt

chéd chàn lén t h à n va de n g u y é n con Càp chàn gà [già

gai sé ditdc m a n g ra xeni theo n h ù n g cach t h ù e riéng

de doan két qua eùa ehuyén di Xéu eàp giò tòt, khóng

eo q u à p thit day khóng ti vét thì chu ghe có thè hy vong ve mot ehuyén d a n h bàt eó két qua kha quan

Khi ra dén cùa (Cùa Dai), eàe chù ghe tó ehùc eùng

eua cung cac vi ehua Lach ehua C a n g mòn song nitóe Lue ghe n g a n e qua bòn O n e ('àe chù ghe lai ghé vào de cung Ong Cung xong ngitòi ta co le de lai mot

it eao muói t r o n e n h ù n e chié(^ bù va thà mot eon gà

trong Vi le dò t<ai hon Ong mae du khóng eó ngitòi

sinh sóne nhuiig eó rat nhiéu gà va theo t r u y e n tiing

n h ù n g hù gao muói dò dà t ù n g cùu song mot so ngitòi

chà ne mav hi tai n a n tròi dat vào Khi tha htói ho tó

chùc eùng ^'ngói nghe' vói lòi k h a n eàu mong cac vi

t h à n bién i)hù ho cho ditde nhiéu eà lai ban ditde bình

an Cung vói eàe le eung n h ù n g ngit(à lam nghé khdi hién con luu giù nhiéu h m h t h ù c kiéng eù m a n g tinh nghé nghiép ké ea ve h à n h dóng eùng nhit ve nói nàng

Ve h a n h dóng vào n h ù n g ngày eàn tbòi diém ra khoi ho t r a n h lam n h ù n g viéc ó né t r à n h gàn gùi vói l)hu nù ké ca vd T h a m chi mot so ngitdi eon àn chay,

.).S

tàm rùa tày u è trUóc lue ra khdi Khi ra ngò rat ki gap dàn ba, vi thè, vào nhùng lue dò, dàn bà thuòng lành

di ngò khàc hoac ddi che nhùng ngUÒi làm nghé di qua rói mói tiép tue di Lue ghe nghé khòi h à n h t r à n h gap phài ghe khàc chay ngang hdàc vit bdi ngang trUóc

mùi, vi nhu vày là "eàn mùr khóng tòt che viéc ra

khdi dành bàt Trdng lue có ngUÒi ra khdi dành bàt thì

d nha khóng cho ngUÒi khàc dén gành nitóc hoac xm nitóc Ho cho ràng nUóc cùng nhu cà, néu cho thì cà sé vào luói nguòi khàc Khi dén dia diém giàng htói, moi hành dòng eùa lai bcan déu phài càn thàn, t r à n h sU dò

vd, va dàp xày ra trén thuyén hdàc dành rót dò vàt xuòng bién Lue nàu nitóe khóng ditde de nitóc sòi t r a c duói bép hoac de rdi nàp vimg xuóng bién

Cùng VÓI nhùng tue le kiéng eù khi h à n h nghé, trcng qua trình nói nàng, giad tiép nhùng ngitòi làm nghé mành ehuón litu hành mot he thòng tu mang tinh kiéng eù khà dàe tritng Do tbòi gian situ t à m qua ngàn ngùi nén chùng tòi chi mói ghi lai dUdc mot so it ddn vi cùa he thòng t u nói chéch này:

N h ò m tì^ chi c à c h o a t d ò n g c ù a n g h é

Hoat dóng

Ròi ben

Trai giàn nghé ra

Dành cà

Kéo {vàt gì dò)

Càch goi

md dòi

bó mùc ngói nghé dòc

59

Kéo b u ó m

Kéo neo

Deni tói

D à t eò (de dành dàu)

T à t (nude)

T à t m i é n g nude

L à y (vàt gi dò)

L à y gad

Lày cài g à u

Ra b i é u l à m b i é u (de diéu

ehinh vièe keo luàij

Ve ben

An

An n h i é u

Xàii edm

D é m {vàt gì do)

dòc dòc

dòc m à u

di vó

d à t b u o n lach

lach i m è n e r à o

e h ù n g

c h ù n g e à u

c h u n g cai mò

e h i é u

tói

c h i p

c h i p né

n à u c h i p eài

N h ò m tì^ c h i stf v à t , h i é n ti^ofng

Su vàty hién tuofng

Dò n g h é (danh ea)

T h ù n g c h a i

Dà g a n b

G à u (tat nude)

T h u n g (dUng dò)

y,\iòc

Càch goi

bàli

b ò n g dòm

mo doi

r à o

60

Muói

Buóm

Neo

Nói

Dao

Giò dung cà

Con gà

Con vit

Con khi

Con ehó

Cà {nói ehung)

Cà nhiéu

Cà ehuón

Cà chuòn bay

Con mèo

Cày mit

Khoen cót day

Cà khóng màc luói

Khóng có (eà)

Cà dóng day

Ghe day cà

Mot chuc cà

•

Mot t r a m cà

Mot ngàn cà

Mot van cà

diém doc màu

go thép cài oi che

con chun (ehàn) tròi

con rau khó

con rau tu {tùcfi?)

dàu dàu nhiéu mói

mòi chdi mièu

cày xd day tóm mói trd

nò có

n h à t

no

bó làm thién muòn

61

T u y ehi mói t ì m b i é u dudc mot so it tu n h u n g qua

dò eó t h è xàe d i n h x u à t p h a t d i é m eua h i é n tUdng này

là do k i é n e eù eoi t b à n e t é n eàe hoat d ó n e sU vat

h i é n t u o n g n h à m t r à n h gdi lén d i é m x à u , eó t h è gàv

n é n su ehu v bat b ì n h eua eàe lite litoiig siéii n h i é n

vòn r a t bi h i é m va d a y b à t t r a e h o à e de e à u m o n g dUòc

niay m a n t r o n g q u a t r i n h d a n h b à t \ ' ì v à y n h ù n g ngitòi l à m n g h é khdi t r a n h nói cac t u nhit: gay dò,

e h i m l à t UIÌ tròi m à t Ho k h ó n g b a o eid d u n e tu

"du" hoac "du'" "thùa" goi nhit v à y ho sd sé bi t h a n

Imh t u chòi t i é p t u e g i u p dò, p h ù trd C ù n g vay ho

t r a n h eoi t h a n g t é n eae loai ea ca(^ liièn t u o n g tit

n h i é n n h u mot h a n h d o n g n h a m t h è h i é n sit k m h

t r o n g va (pia do cau m o n e n h a n dit()c sU ho ti'o Tue le

va cach s u v nghi n a v von rat j)hò bicn doi vói neit dan

mién T r u n g va dU(ic t h e hien d a m n e t d ngit d à n nghé

m a n h khoi tai Hòi An

Ve cach t h ù e eàu t a o , c h u n g d\t()c h m h t h a n h

b a n g n h i é u cach Mot so t u eó s u lién bé n h à t d i n h den

mot vai dac diém nao dò eùa sit v à t , h i é n titdng nhit

neo dUde goi là (>) ' m à u ' ; d a o > ' t h é p " g a u > "mo";

t h u n g chai > '•bóng"; càv mit > "eày xd" Mot so tit có góe H a n nhit muói > " d i é n i ' ; mèo > ' • m i c u ' ; mot n g a n >

" t h i é n " Mot so t u k h à c eó t h è là t u co dia j)hU(ine nhit

gà > "che" (que): t h u n g > "doi" {doi dUng thùc àn): ca

k h ó n g vào ludi > "trd" (tra mình, nUàc trd ) k h ó n g có

> "no eò" Con lai la mot so t u c h u a xac d i n h d\U}c li

do h m h t h a n h n h u lày > " c h ù n g " ; gao > "eàu"; con khi

C^'l

> "con rau khó"; mot chuc > "bó" Chùng tòi cho r à n g

có the day là n h ù n g t u co lién quan dèn nghé khdi hdàc là nhùng t u m a n g tinh quy uóc, truóe day vòn có

sU lién bé nàd dò ve nghia ma dèn nay, dd qua trình lUu hành làu dai, sU lién he dò dà bi mai mot di

Dèn nay nghé mành khdi hàu nhu khóng con nhùng thuyén mày va nhùng giàn luói hién dai dà thay thè càc ghe nan, ghe me va giàn mành xUa eù Tuy vày, nhùng tue le kiéng eù, nhùng kinh nghiém dành bàt cùa nghé khdi vàn dang dUde bàc tòn tai dia phUdng nhu mot bang chùng ve qua trình giao lUu -tiép xùe vàn hoà ngành nghé, ve sU có màt cùa mot nghé bièn truyen thòng, trUóe day dà t ù n g boat dóng manh me d ven bièn mién Trung nói ehung, Hòi An nói riéng

63

BANG KE CAC NGHE DANH BAT SONG Nl/ÒC TRUYEN THONG Ò HÒI AN

A Mòi tru'òng nu'óc ngot

1 Dành hàm

2 Dàt nhà

3 Dàt lo

4 Dàt dò

5 Dàt nò

6 Vài ehài

7 Càt vó

8 Bua luói ben

9 Cam òng trùm

10 Càu

11 Ndm

12 Nhùi

13 Tha chitdm

14 Tha dia

15 Tàt

16 Mò

17 Dooc cà

18 Càm thò

(^1

B Mòi t r U ò n g ntfòc lo?

1 Ludi r ù n g

2 Luói t u a (li/ài tua)

3 Luói rd

4 Luói ben

5 Già cào

6 Dàt chitdm

7 Dàt nò dò

8 Di d a n g

9 Vài ehài

10 Dàt lo

11 R ó e h ó

12 Ró ngac

13 Trù

14 Kéd te (trù tóm)

15 Tré (ra tóm)

16 N h ù i

17 Ndm

18 Mò

19 Mò xiét

20 Giàm ddp

2 1 Cào hén

22 D a n h rue rùc

bo

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

Dào eua Dào ludii

D i SOI

Càu tòni Càu eà Càu èch Tha r à p eua Tha bòne eua Tha bò

Dàt day Càt vó ( lo bau, bat òe

C Mói tru'òng nu'óc* m a n

1 (ìia cào

2 (ìia ruòc

3 Xàm

4 M à n h ehòt

5 M à n h md (dinh )

6 M à n h khdi

7 Càu òng

8 Càu bua

9 Càu xóng(.so/?^ ^)

10 Càu k h a n

(\(^

11 Luói quàt

12 Lo mUc

13 Cào nghéu, ò'c

14 Ró giàn {ró ehó)

15 Dooc cà

16 Lan ò'c, bào ngU

17 Gò bau, vù nàng,vù sad

18 Bàt eua dà

{Nhùng nghé mói hinh thành sau này chùng tói khóng dUa vào bang ké)

67

BANG KÉ TU DIA PHUdNG LIÉN QUAN

DÉN GÒNG CU DÀNH BAT SONG NUÒC

TRUYEN THÓNG SUU TAM DUtìC Ò HÒI AN

=^ NHOM TU DIA PHUdNG LIÉN QUAN DÈN CÒNG CU

DANH B.\T à BIÉN (THEO A, B, C)

Bong: Dung cu don gio de tao lue day eho ghe

t h u v é n t h u ò n g làm b a n g dém di dói vdi buòni (huòm)

Bi/ng: xà}) day b a n g tre t r o n g òng sào cùa ludi

ehuón

Buòni: Ciióng bong nhitng bui h()ii treo eao hdn

lioug

Cài hù, cài tram, cài dùng: Cài phi\n ì)àng gò

nhe (thong, dòng ) de dò dav eaii gian ludi trone

n g h é e à u , n g h é kh(yi, n g h é lu'òi q u à t

Càn càu: Dung cu bang t n \ tray de càm khi càu cà

' " ' I

Càu: Còng cu bàt tóm cà b a n g móc sàt nho (goi

la ludi eàu) thitdng eó màc mòi, buóe ò dàu mot sdì

day va eó eàn b a n g t r e t r à y hoàe khóng

Càu bua: Oiàn eàu góm nhiéu htói eàu trai dai

theo cU li nhat dinh

Càu cuónicàu hhuóc: Dung cu eàu có òng gò

q u a n day càu tha ra cuón vào neav ludi có mói })àng

la càv hoàe dàv kim t u v é n

(ìs

Càu khàu: Dung cu bàt cà chinh bièn góm mot

ludi càu sàc gàn vào càn gó, dùng mòi nhù cà ra khòi bang de giàt

Càu song (xóng?): Là loai càu dùng d bièn vói

ludi càu va day càu to de càu càc loai cà lón nhU cà chinh, mù

Cày chà: Còng cu nhù, du cà bang cày tre có

quàn day là dùa, che bóng cho cà dùng, dUdc su dung

trong nghé mành chà

Cày ngàng: Mot doan gò dùng de chòng (giàng)

trén phao va t n é n chi trong càc nghé luói quàt,

xàm

Chòt: Bò phàn làm bang gò de giù day chòt va

day dòi trong mành chà

Giàn mành: Còng cu dành bàt cà bién, góm

nhiéu tàm htói lién két vói nhau

Day bóng: Day buoc hình chù V d hai dàu cành

htói trong mành chà

Day chày: Day nói giùa day là dùa va cày tre

trong mành chà

Day chòt: Doan day eó buòc chòt gò de khoa cài

nài (lo) trong mành chà

Day doi: Day buòc vào mot vàt nang t h à xuòng

nitóe de làm dàu

Day don: Day nói tu ghe dèn mành chà

69

Day dàn: Hai day chinh hai ben eua giàn luói quàt

Day dòi: Day gai có cót bòn da de eàng htói trong mành chà

Day ganh: Day giù cho càn giàn htói trong mành chà

Day lù: Day nói giùa càc bù (phao) vói giàn lììành dinh

Day neo: Day buòc mò neo dùng eò' dinh ghe

thuyén

Day ngàng: Day có gàn òng tre buòc tu cày ngàng cùa mành chà tha ngang de làm chiiàn khi

kéo htói

De càu: Hai dàu eùa doan day Riéii ben eon tit

de buóe vao day doi trong nghé càu bua

Dòm: D;i ganh litng chùng ditói màt nitóc de theo

dòi gian litói trong nghé khcfi

Dòm òng: Ong tre bó tròn de càn sue ép cùa song

trong nghé khai

Du chà: Phàn trén bang là dùa cùa cày chà

Dà doi: Dà de giàng giàn mành chà, mành mò

Dà dai neo: Dà buòc sau dòc neo

Dà dàu neo: Dà buòc vào phàn mò neo

Dà de: Mòn dà buòc ò giùa day giàng eùa nghé

là niUc

70

Dà dòi: Hai bòn dà hai ben cành luói cùa mành chà

Dà dòi: Dà cót d hai dàu day giàng cùa nghé là mUc

Dà oc: Dà cót d day neo, p h à n sàt vói neo

Dà dùng: Dà buòc giàng giùa trién chi cùa luói quàt

Dà ganh: Dà ditdc buóe vào day ganh cùa mành chà có tàe dung de ghe t h à n g bang

Dà giàng: Hòn dà dUdc buòc vào day doi trong

mành chà

Doc neo: Thanh gó nàm giùa hai cành neo

Dut: Tùi ludi phàn sau mành chà, mành mò, mành dinh, luói quàt, xàm Có chùc nàng chùa cà,

gom cà

Ghe me: Ghe bang tre dan, có be bang gò hay cày

tre ngàm che dòi

Ghe san: Ghe làm bang gó

Già cào: Loai dung cu dành bàt cà, dan bang sdi,

hình phéu, có ghe kéo

Già ruòc: Loai già dùng bàt ruòc

Hom: Bò phàn làm bang que tre nhon sàp hình

ehóp, chùa lòi cho cà, mUc vào nhUng khóng ra dUdc là

bò phàn bay cùa lo, nhà, dò

Kién neo: T h a n h gò xuyén qua mùi neo, t h à n g

góe vói hai mò

71

Leo ram: Rdm càt n g à n t ù n g doan ben n h u day

phao de du ca d nghé khai

Là mUc: Dò d a n b a n g t r e h m h chù n h à t co mot

hom de du n h u bàt mUc

Là giàn: Xhiéu cài lo mUc nói vào mot sdi day

chinh

Lòt mi: Doan cuòi cùng eua day càu b a n g day dàn hav day thau de còt ludi càu ti^ành cà eàn dut

p h a n cuòc, nha

Luói càu: Bò p h à n móc mói b a n g kim loai ò" nghé càu

Luói: Dung cu lam b a n e càc loai sdi, d a n t h à n h

t à m eòni nhièu mat de d a n h 1);U càc loai tòni, cà

Luói quàt: D u n e ^'M d a n h bat d a n b a n g sdì, có

hinh vone cung, d ù n g de d.'Uih bat cà xa bd p h à n san cùng co day de chùa ca

Luón luói: Chiéu sàu thuòc p h a n t h à n cùa htói Alci dòli ma kinh/ma phao: Day t r i é n dòi kep

phao d giùa

Mành: Tàm luói ditdc d a n b a n g càc locii soi gòni

nhiéu màt d ù n g de lién két vói n h a u tao t h à n h giàn

m a n h

Màt luói: X h ù n g ò htói hinh thoi

Mcj neo: Hai t hanli gó có hinh mùi tén trong

cài lieo

72

Nài: Vòng day bàt tréo hình so' 8 de buòc dòm òng va day don trong mành chà

Neo: Vat nàng bang gò (hoac sàt) thà chìm duói

nUdc cho càm chat d day de giù ghe thuyén hay vàt nói

ó mot vi tri có dinh

Nèo: Dung cu de ghim miéng luói quàt hàng tre

Ngoi ràu: Bó phan bang rdm ben t h à n h tàm dàt

trong òng sào de du cà chuòn d nghé khoi

Ong dùa: Dung cu bàt cà làm bang nep tre ben

tròn có hom, buòc vào day don dùng d vi tri thù hai

tmh ili giàn nghé khoi

Ong nhùtióng sào: Gióng óng dùa nhitng d vi

tri thù nhàt

Phao tre: Vàt nói bang tre duoc su dung trong mành chà, mành mò, nghé khoi, luói quàt

Riéng càu: Là day chinh giàng ngang de buòc

càc day càu vào, ditdc su dung trong nghé càu bua

Tay bùng: Cành htói gap hình chù V d nghé khai

Tay luói dàn: Hai cành litói hai ben eùa nghé khai

Theo: Day buòc eùa òng sào trong nghé khoi Theo càu: P h à n day càu nàm dUói nitóc

Thiuig IBóng: Phitdng tién bdi di theo dòi cà,

clan bàne tre, hinh tròn

73