CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập – Tự do – Hạnh phúc THUYẾT MINH MÔ TẢ GIẢI PHÁP VÀ KẾT QUẢ THỰC HIỆN SÁNG KIẾN 1 Tên sáng kiến Tổ chức hoạt động sân khấu hóa tác phẩm văn học dân gian nhằm[.]
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập – Tự do – Hạnh phúc
THUYẾT MINH
MÔ TẢ GIẢI PHÁP VÀ KẾT QUẢ THỰC HIỆN SÁNG KIẾN
1 Tên sáng kiến: Tổ chức hoạt động sân khấu hóa tác phẩm văn học dân
gian nhằm tạo hứng thú cho học sinh trong giờ học và nâng cao chất lượng môn Ngữ văn lớp 10 tại trường trung học phổ thông Yên Dũng số 3
2 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: 10/9/2020
3 Các thông tin cần bảo mật: Không
4 Mô tả các giải pháp cũ thường làm:
Trước khi giải pháp này được thực hiện tại trường trung học phổ thông Yên Dũng số 3, chuyên đề sáng kiến kinh nghiệm về hoạt động sân khấu hóa tác phẩm văn học dân gian đã được thực hiện ở nhiều trường Tuy nhiên, hầu hết những tài liệu này đều có điểm chung về hình thức xây dựng hoạt động là: tổ chức thành một buổi ngoại khóa, như hoạt động ngoài giờ lên lớp; hoạt động này diễn ra sau khi đã học xong chương trình văn học dân gian Mặc dù cách thức tổ chức như vậy vẫn
mang lại ý nghĩa nhất định, song lại dẫn đến hiện tượng “no dồn, đói góp” Học
sinh không có được sự thú vị khi trải nghiệm hoạt động sân khấu hóa trong từng giờ học Vì vậy phần nào đã làm giảm niềm hứng thú, yêu thích môn Ngữ văn nói chung và văn học dân gian nói riêng
5 Sự cần thiết áp dụng giải pháp sáng kiến
Khi dạy chuyên đề văn học dân gian, bản thân tôi luôn thường trực niềm trăn trở: làm thế nào để học sinh có thể cảm nhận được cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn học dân gian; làm thế nào để các em yêu thích bộ phận văn học này trong bối
cảnh xã hội hiện đại ngày nay, để mỗi tác phẩm sẽ trở thành “viên ngọc lấp lánh”
trong tâm hồn các em Từ trăn trở đó và với kinh nghiệm giảng dạy, tôi nhận thấy rất cần áp dụng giải pháp sáng kiến này trong các giờ học văn học dân gian Thậm chí, giải pháp này có thể phát triển để áp dụng cả với bộ phận văn học viết và văn
học nước ngoài Thú vị, bổ ích và phù hợp là những từ để dành cho hoạt động này
trong giờ học Bởi lẽ:
Trước hết là do đặc trưng của bộ phận văn học dân gian Văn học dân gian là những sáng tác nghệ thuật ngôn từ truyền miệng, là sản phẩm của quá trình sáng tác tập thể thể hiện nhận thức, tư tưởng, tình cảm của nhân dân lao động Bộ phận
Trang 2văn học này gắn liền với hình thức diễn xướng (kể, hát, hò, ngâm, múa, diễn…)
trong các môi trường sinh hoạt dân gian khác nhau (nghi lễ, lao động, sinh hoạt).Tính diễn xướng gắn với văn học dân gian như một điều kiện sống còn - nhờ
đó mà tác phẩm được truyền đến đông đảo quần chúng nhân dân Và giờ đây, để làm sống lại tác phẩm văn học dân gian trong môi trường học tập, thì hình thức sân
khấu hóa là một hoạt động thú vị Trên sân khấu biểu diễn, cũng chính là bục giảng
quen thuộc, cả người thể hiện, cả người tiếp nhận đều tỏ ra rất hào hứng
Thứ hai, hoạt động này vô cùng bổ ích với học sinh Không phải bất cứ học
sinh nào đều có sẵn niềm say mê, yêu thích đối với môn học Vì vậy, nhiệm vụ của hoạt động sân khấu hóa là gợi hứng thú đối với bài học, và hơn thế nữa, còn thắp
lên “ngọn lửa đam mê”, bồi đắp tình yêu lâu bền đối với môn học Chỉ có đam mê
mới đưa các em khám phá đến tận cùng vẻ đẹp của những tác phẩm văn chương Câu nói của các em học sinh lớp 10a6: “Giờ học môn văn, thời gian trôi đi nhanh thế cô ạ!”, những tiếng cười sảng khoái của học sinh 10a3, 10a1 hay nhiều cánh tay của các em lớp 10a9, 10A5 giơ lên để được trải nghiệm với hoạt động sân khấu hóa đã cho thấy các em thực sự yêu thích hoạt động này và cũng là sự động viên to
lớn để tôi tiếp tục theo đuổi giải pháp (xem phụ lục II, mục 2) Sân khấu hóa còn là
cách để học sinh khắc sâu kiến thức Để thực hiện hoạt động, các em sẽ đọc kĩ tác phẩm, suy ngẫm, trăn trở, từ đó thấm thía hơn ý nghĩa, tư tưởng Đây là cách rèn kĩ năng cảm thụ văn học, thể hiện sự tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập Sân khấu hóa cũng là hoạt động giúp học sinh có cơ hội thể hiện khả năng của mình ở nhiều lĩnh vực nghệ thuật (hát, múa, đóng kịch, biên kịch, đạo diễn) Các em có dịp được khám phá và hiểu năng lực bản thân mình hơn Nhờ đó, giáo viên cũng phát hiện tài năng và có thêm một kênh thông tin giúp định hướng nghề nghiệp cho học sinh Mặt khác, nhờ hoạt động này, học sinh trong lớp sẽ tăng tính đoàn kết, gần gũi, biết hợp tác, giúp đỡ nhau trong học tập Điều này rất ý nghĩa, bởi khi mới bước vào lớp 10, các em đến từ các xã, thậm chí là huyện, tỉnh khác nhau nên còn
xa lạ, bỡ ngỡ, rụt rè Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, các em sẽ quen-hiểu nhau hơn, tự tin phân công nhiệm vụ cho nhau và có trách nhiệm với mỗi phần việc được giao
Như vậy, sự bổ ích của hoạt động sân khấu hóa văn học dân gian là ở chỗ học sinh sẽ “làm” rất nhiều điều, thay vì chỉ “biết” theo cách dạy truyền thống Điều
này đáp ứng được yêu cầu của đổi mới giáo dục hiện nay- chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực, phẩm chất người học
Trang 3Thứ 3, hoạt động này còn phù hợp và đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình
môn Ngữ văn năm 2021 sắp tới Theo Dự thảo đổi mới chương trình Ngữ văn lớp
10, chuyên đề sân khấu hóa văn học dân gian được xây dựng 15 tiết/ 105 tiết Trong khi đó chương trình những năm học trước không có, còn năm học
2020-2021 xây dựng 01 tiết Điều này đã khẳng định sự đổi mới tích cực của chương trình và cần thiết của hoạt động ý nghĩa này nhằm đáp ứng mục tiêu giáo dục trong thời đại mới
6 Mục đích của giải pháp sáng kiến
Sân khấu hóa lớp học có rất nhiều cách thức như: ngâm thơ, kể câu chuyện ngắn, đóng vai, đóng kịch, hát, múa, chia sẻ những cảm xúc chân thành về một nhân vật hay tác phẩm Trong giờ dạy của mình, tôi đã áp dụng một số hình thức trên Với sự nhiệt tình, tâm huyết và cố gắng của người dạy, những hoạt động như thế giúp học sinh đạt được mục đích sau:
* Giải pháp 1 - Hình thức diễn kịch:
Tất cả những văn bản văn học dân gian trong chương trình đều có thể chuyển thành kịch bản nên giải pháp này sẽ phát huy tối ưu việc củng cố kiến thức
cho học sinh (xem phụ lục I, mục I) Khi nhập vai vào nhân vật, các em sẽ phải đọc
kĩ văn bản, nắm bắt ý nghĩa nhân sinh mà tác giả dân gian gửi gắm Trong quá trình tập luyện, học sinh sẽ trao đổi với giáo viên, từ đó hiểu hơn về nhân vật, khắc sâu hơn kiến thức Mặt khác, giải pháp cũng phát huy khả năng diễn xuất, sự tự tin, bản lĩnh trước tập thể Đặc biệt, từ sự gợi ý của giáo viên, học sinh sẽ tự mình sáng
tạo kịch bản, khi đó các em sẽ có thêm niềm đồng cảm với tác giả dân gian
* Giải pháp 2 – Hình thức ngâm thơ, hát, múa:
Ngâm thơ và hát dân ca nhằm giúp học sinh hiểu được mối quan hệ của thể
loại ca dao và dân ca (xem phụ lục I, mục II ) Ca dao là lời thơ dân gian, còn dân
ca là những câu hát kết hợp giữa lời ca dao và âm nhạc Hình thức múa lại giúp học sinh củng cố kiến thức bằng một loại hình nghệ thuật khác, không phải bằng ngôn từ mà bằng động tác hình thể, biểu cảm khuôn mặt Dù trừu tượng, nhưng sẽ phát huy trí tưởng tượng của học sinh Trải nghiệm 3 hình thức trên, các em thêm bồi đắp ý thức trân trọng, gìn giữ bản sắc văn hóa dân gian của dân tộc
* Giải pháp 3 – Hình thức hùng biện:
Hình thức này giúp học sinh bộc lộ cảm nhận của cá nhân mình về nhân vật
hay tác phẩm văn học dân gian (xem phụ lục I, mục III ) Thực hiện hoạt động thuyết trình cho học sinh, giáo viên sẽ tích hợp với bài học Trình bày một vấn đề
trong chương trình kì I Vì vậy, các em sẽ được ôn tập, mở rộng, năng cao kiến
Trang 4thức, được rèn kỹ năng nói trước tập thể Muốn bài hùng biện lôi cuốn, hấp dẫn, thuyết phục người nghe, đòi hỏi sự nắm vững kiến thức và cả tự tin Được hùng biện, đặc biệt, hùng biện thành công sẽ là những kỉ niệm khó phai trong cuộc đời học sinh của các em
* Như vậy, điểm mới của sáng kiến là thực hiện hoạt động sân khấu hóa ngay trong giờ học và áp dụng ở từng tác phẩm văn học dân gian; Từ đó hướng tới mục tiêu khơi dậy một cách tốt nhất hứng thú học tập của học sinh trong giờ Ngữ văn và bắt kịp định hướng tổ chức chuỗi hoạt động học trong chương trình giáo dục mới nhằm hình thành năng lực, phẩm chất cho người học
7 Nội dung 7.1.Thuyết minh giải pháp mới hoặc cải tiến 7.1.1 Các giải pháp áp dụng
* Giải pháp 1 – Hình thức diễn kịch:
- Nội dung:
+ Trong tiết học, giáo viên có thể tổ chức hoạt động này từ 3-5 phút, tùy theo dung lượng kịch bản, ở phần khởi động, hoặc tổng kết bài học Có thể chuẩn
bị trang phục, đạo cụ để phần biểu diễn thêm hấp dẫn Để tiết kiệm kinh phí, tổ bộ môn, nhà trường nên mua một số bộ trang phục biểu diễn để sử dụng trong các vở kịch của tất cả các lớp và ở những năm sau Bởi, hầu hết các vở kịch về Văn học dân gian đều có trang phục giống nhau
+ Giáo viên hướng dẫn học sinh lựa chọn tình huống, trích đoạn hay sự việc tiêu biểu thể hiện được chủ đề của tác phẩm để xây dựng kịch bản Cũng có thể liên kết nội dung của một số văn bản để xây dựng thành một kịch bản mới, nhằm phát huy trí tưởng tượng, sáng tạo của học sinh Tuy nhiên: cần đảm bảo được giá trị nghệ thuật của tác phẩm; và thận trọng để không hiện đại hóa quá mức các sáng
tác dân gian Sự việc thầy trò một trường ở Thành phố Hồ Chí Minh đưa “cảnh
nhạy cảm” vào sân khấu hóa cũng là bài học của việc tiếp cận văn bản khi sáng tạo
kịch bản
- Kết quả khi thực hiện giải pháp:
+ Sản phẩm được tạo ra từ giải pháp: Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, các
em học sinh đã xây dựng được hệ thống các kịch bản từ tác phẩm văn học dân gian
trong chương trình (chi tiết tại phụ lục I, mục I)
+ Hình ảnh, video minh chứng (chi tiết tại phụ lục III)
* Giải pháp 2 - Hình thức ngâm thơ, hát, múa:
- Nội dung:
Trang 5+ Giáo viên nên gợi ý cho học sinh một số điệu ru, bài dân ca, hát đối đáp giao duyên quen thuộc của 3 miền để biểu diễn, bên cạnh những bài các em tự lựa chọn theo sở thích của mình Để phần biểu diễn hấp dẫn, lôi cuốn, giáo viên cho các em được chuẩn bị, tập luyện ở nhà trước; chuẩn bị cả nhạc beat để các em hát theo nhạc Có thể linh hoạt hình thức biểu diễn đơn ca, song ca, tam ca hoặc tốp ca theo tổ, nhóm
+ Sau khi học sinh trình bày xong, giáo viên sẽ hỏi học sinh hiểu biết về lời
ca dao của bài dân ca, hoặc ý nghĩa của bài dân ca Mỗi bài dân ca đều có ý nghĩa riêng, vô cùng thú vị Giáo viên có thể chuẩn bị trước những thông tin về ý nghĩa của một số bài dân ca và cung cấp cho các em Trong giờ văn nhưng lại được hiểu thêm kiến thức bộ môn khác cũng là một kỉ niệm đáng nhớ của cả giáo viên và học sinh Đồng thời, sẽ giúp các em hiểu sâu sắc và yêu quý hơn những làn điệu dân ca của dân tộc
+ Bên cạnh những làn điệu dân ca, giáo viên cũng có thể khuyến khích các
em trình bày những ca khúc dân gian đương đại lấy cảm hứng từ những tác phẩm dân gian Đây là những bài hát hiện đại rất gần gũi, quen thuộc với thế hệ các em
+ Hình thức múa đòi hỏi đầu tư nhiều thời gian, công sức hơn Tuy nhiên, sự
cố gắng của giáo viên và học sinh sẽ mang tới cho giờ học môn văn không chỉ có kiến thức bề bộn mà còn đậm tính nghệ thuật
- Kết quả khi thực hiện giải pháp:
+ Sản phẩm được tạo ra từ giải pháp: Dưới sự gợi ý của giáo viên, các em học sinh đã sưu tầm được một số bài hát dân ca, bài hát hiện đại theo phong cách
dân gian và lấy cảm hứng từ tác phẩm văn học dân gian trong chương trình (chi
tiết tại phụ lục I, mục II)
+ Hình ảnh, video minh chứng (chi tiết tại phụ lục III)
* Giải pháp 3 – Hình thức hùng biện:
- Nội dung:
+ Hình thức này được thực hiện sau khi kết thúc bài học, hoặc ở giờ học sau Các em sẽ chuẩn bị bài hùng biện theo cá nhân, nhóm, tổ và cử đại diện trình bày, hoặc giáo viên gọi bất kì Thời gian trình bày khoảng từ 3-5 phút Khi hùng biện, giáo viên khuyến khích các em có nhạc nền, có hình ảnh, video minh họa để thêm sinh động, hấp dẫn
- Kết quả khi thực hiện giải pháp:
Trang 6+ Sản phẩm được tạo ra từ giải pháp: giáo viên xây dựng được một số câu hỏi, vấn đề liên quan đến các tác phẩm văn học dân gian để học sinh hùng biện
(chi tiết tại phụ lục I, mục III)
+ Hình ảnh, video minh chứng (chi tiết tại phụ lục III)
* Lưu ý chung: Để hoạt động sân khấu hóa văn học dân gian có hiệu quả
cao hơn, cần lưu ý một số điều sau:
- Giáo viên cũng có thể khích lệ những học sinh nhút nhát để rèn luyện bản lĩnh, sự tự tin của các em
-Tổ chức hình thức thi và phần thưởng là những điểm số vừa mang tính ghi nhận, vừa mang tính động viên, khích lệ Điểm đạt được là điểm thường xuyên-điểm miệng, 15 phút của các em
- Giáo viên sẽ quay video để làm tài liệu tham khảo và trình chiếu cho những lớp khác không thực hiện hoạt động đó Dù không thực hiện hoạt động, nhưng được xem bạn cùng khối biểu diễn cũng là một điều thú vị
Trang 7* Khảo sát việc tổ chức hoạt động sân khấu hóa văn học dân gian của GV
T
T Nội dung khảo sát
Số GV khảo sát
Tỉ lệ
%
1
Việc thiết kế nội dung bài học có được thầy (cô) thực hiện thường xuyên không
- Không
2
Theo thầy (cô), hoạt động sân khấu hóa có cần thiết cho một giờ học tác phẩm văn học dân gian không?
- Không
3
Khi thiết kế nội dung bài học tác phẩm dân gian, các thầy (cô) có thiết kế hoạt động sân khấu hóa không?
- Không
4
Thầy (cô) có thực hiện hoạt động sân khấu hóa cho một giờ học tác phẩm văn học dân gian không?
- Không
5
Khi thiết kế hoạt động sân khấu hóa tác phẩm văn học dân gian, các thầy (cô) xác định mục tiêu là gì?
- Tạo ra “tình huống có vấn đề” để vào bài 3 33
6
Hình thức sân khấu hóa tác phẩm văn học dân gian, thầy (cô) thường tổ chức là gì?
- Đóng kịch 9 100
- Khác
Trang 8Qua việc khảo sát trên, tôi nhận thấy tất cả các thầy cô trong tổ chuyên môn đều tổ chức hoạt động sân khấu hóa trong giờ dạy Điều đó góp phần khẳng định vai trò, ý nghĩa, hiệu quả của hoạt đông này để tạo hứng thú cho học sinh và nâng cao chất lượng giờ dạy của giáo viên
* Các bảng số liệu so sánh kết quả trước và sau khi thực hiện giải pháp:
- Kết quả định tính:
+ Năm học 2020 -2021, tôi giảng dạy ở lớp: 10a3, 10a5, 10a6, 10a9 - đều là
lớp theo ban cơ bản Tôi đã tiến hành dạy thực nghiêm bài giảng Nhưng nó phải
bằng hai mày ở lớp 10a3, 10a9, 10a6; còn lớp 10a5, tôi dạy theo phương pháp
truyền thống - không tổ chức hoạt động sân khấu hóa Sau khi thực nghiệm và đối chứng, tôi tiến hành khảo sát đánh giá mức độ hứng thú của học sinh lớp 10a3 và
10a5 sau tiết học (mẫu phiếu 2 – phần phụ lục II)
Kết quả đạt được như sau:
Khảo sát, đánh giá mức độ hứng thú trong giờ học Đối
tượng
Lớp SL Rất
hứng thú
Hứng thú Bình
thường
Không hứng thú
SL TL
(%)
SL TL
(%)
(%)
SL TL
(%)
Đối
chứng
Thực
nghiệm
Qua kết quả bảng khảo sát, tôi nhận thấy: mức độ rất hứng thú, hứng thú của học sinh lớp thực nghiệm tăng và giảm tỉ lệ học sinh có thái độ bình thường và không hứng thú với bài học Giờ học không căng thẳng khô khan, ngược lại, các
em hào hứng tham gia hoạt động và có những trận cười sảng khoái khi xem bạn
mình diễn kịch.(chi tiết tại phụ lục III) Từ đó, chất lượng giờ học cũng tăng lên
+ Sau đó, tôi đã tiến hành áp dụng giải pháp sáng kiến ở lớp 10a5 trong thời gian còn lại của học kì I Sau khi kết thúc chương trình văn học dân gian, tôi đã
tiến hành khảo sát đánh giá mức độ hứng thú các lớp (mẫu phiếu 3 – phần phụ lục
II)
Kết quả đạt được như sau:
Trang 9Khảo sát mức độ hứng thú sau chuyên đề
%
1
Em có quan tâm đến hình thức sân khấu hóa tác phẩm văn học dân gian không?
174 100
2
Mức độ hứng thú của em đối với những bài học chưa có hoạt động sân khấu hóa tác phẩm văn học dân gian?
3
Khi có hoạt động sân khấu hóa tác phẩm văn học dân gian, mức độ hứng thú của em với giờ học Ngữ văn như thế nào?
Như vậy, số lượng học sinh có hứng thú với hoạt động này là rất cao, hơn 90% Đó chính động lực để tôi tiếp tục thực hiện giải pháp này ở những năm học tiếp theo
- Kết quả định lượng:
+ Không chỉ khảo sát, đánh giá sự hứng thú của học sinh trong giờ học, tôi còn tiến hành kiểm tra, đánh giá chất lượng sau tiết học Kết quả đạt được như sau:
Khảo sát kết quả sau giờ học Lớp SL Giỏi % Khá % TB % Yếu %
Trang 10Nhìn vào bảng số liệu, ta thấy kết quả kiểm tra, đánh giá của lớp thực nghiệm cao hơn so với lớp đối chứng Trong đó tỷ lệ đạt kết quả loại khá, giỏi ở lớp thực nghiệm là cao hơn rất nhiều
Mức độ nắm vững tri thức, kỹ năng của lớp thực nghiệm cũng cao hơn lớp đối chứng Ở lớp thực nghiệm, học sinh hiểu bài một cách chắc chắn, nắm được bản chất của nội dung học tập
+ Kết quả cuối học kì:
Bảng so sánh kết quả TBM của học sinh
Lớp 10a3 Số lượng Giỏi % Khá % TB % Yếu %
Khảo sát đầu
năm
45 0 0 13 29 32 71 0 0
Lớp 10a5 Số lượng Giỏi % Khá % TB % Yếu %
Khảo sát đầu năm
43 0 0 22 51 21 49 0 0
Lớp 10a6 Số
lượng
Khảo sát đầu năm
41 0 0 7 17 33 80 1 3
Lớp 10a9 Số
lượng
Khảo sát đầu
năm
36 0 0 7 19 27 75 2 6