1 KHAI THÁC KHÔNG GIAN VÀ TƢ DUY TRIẾT HỌC ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG DẠY HỌC TRUYỆN CỔ TÍCH “TẤM CÁM” TRONG CHƢƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 10 TẠI TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG PHẦN MỞ ĐẦU 1 Lý do chọn đề tài Tron[.]
Trang 1KHAI THÁC KHÔNG GIAN VÀ TƯ DUY TRIẾT HỌC ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC TRUYỆN CỔ TÍCH “TẤM CÁM” TRONG CHƯƠNG TRÌNH
NGỮ VĂN LỚP 10 TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong những năm gần đây, dạy và học văn học trong nhà trường nói chung và tại các trường THPT nói riêng đang gặp phải nhiều khó khăn thách thức Nhiều giáo viên dạy theo lối mòn, thiếu tư duy sáng tạo Giáo án không được đầu tư, bài giảng không được chuẩn bị kỹ càng Khi lên lớp nhiều giáo viên có tâm trạng dạy cho xong giờ, hết tiết, dạy qua loa đại khái, miễn sao hết bài Do đó bài giảng thiếu tính sinh động, thiếu sức thuyết phục
Bên cạnh đó, hiện nay cũng có nhiều học sinh lười học, không thích học môn văn Điều này dẫn đến hiện tượng học thụ động, đối phó với môn văn Do đó vấn đề làm thế nào để đổi mới cách dạy và học văn học trong trường THPT theo hướng nâng cao tính hấp dẫn, sinh động của môn học, kích thích tính sáng tạo, chủ động của người học trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết
Thực tế giảng dạy, nghiên cứu văn học, nghệ thuật cho thấy rằng giữa văn học và triết học có sự gắn bó, tác động qua lại không thể tách rời Nếu văn học với những chi tiết, nhân vật, cốt truyện, hoàn cảnh, bối cảnh… là máu, là thịt của tác phẩm thì có thể hiểu chiều sâu triết học, các tư tưởng triết học, các triết lý nhân sinh mà tác giả muốn gửi gắm trong tác phẩm chính là linh hồn, là sức sống, là trí tuệ của tác phẩm Do đó, trong quá trình giảng dạy văn học, một trong những yêu cầu quan trọng đối với người giáo viên là phải làm thế nào để “bật” ra được chất triết học, chiều sâu triết học trong từng tác phẩm, để từ đó kích thích hứng thú, niềm đam mê học hỏi của học sinh
Trên đây là những lý do cơ bản dẫn đến sáng kiến nâng cao chất lượng giảng dạy
truyện cổ tích Tấm Cám theo hướng tăng cường hàm lượng và chiều sâu của không
gian triết học trong truyện cổ tích Việt Nam
Trang 22 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích
- Nghiên cứu, đề xuất, tìm ra phương pháp vận dụng kiến thức triết học vào dạy học truyện cổ tích ở lớp 10 nhằm nâng cao hiệu quả học tập môn Ngữ văn
- Hình thành ở học sinh thế giới quan duy vật và phương pháp tư duy biện chứng thông qua việc nghiên cứu, phân tích một tác phẩm văn học cụ thể
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu tư duy, không gian triết học trong truyện cổ tích Tấm Cám
- Vận dụng tư duy, phương pháp triết học để làm rõ ý nghĩa của những mâu thuẫn, xung đột, sự vận động, phát triển về tâm lý, nhân cách của các nhân vật trong tác phẩm
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
- Nội dung, đặc điểm truyện cổ tích Tấm Cám
3.2 Phạm vi nghiên cứu
- Áp dụng trong quá trình giảng dạy truyện Tấm Cám ở chương trình văn lớp 10
THPT
- Áp dụng trong thực tiễn giảng dạy ở trường THPT
4 Phương pháp nghiên cứu
Để tiến hành đề tài, tôi đã sử dụng những phương pháp sau đây:
- Phương pháp điều tra, khảo sát
- Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp
- Phương pháp thực nghiệm
- Phương pháp duy vật biện chứng, logic - lịch sử, phân tích, so sánh, trừu tượng hóa
Trang 35 Lịch sử nghiên cứu của đề tài
5.1 Điểm mới của đề tài
Đề tài này đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học và
các nhà giáo yêu thích văn học như: “Con người và xã hội Việt Nam qua truyện Tấm Cám” của Vương Trí Nhàn Bài viết: “Thông điệp gửi lại từ truyện Tấm Cám” đăng
trên báo Dân trí của thầy giáo Lê Quốc Châu Bài viết “Hiểu đúng về truyện cổ tích
Tấm Cám” của Đoàn Thị Thu Trang - ĐH Duy Tân Bài “Truyện cổ tích Tấm Cám
dưới góc nhìn của thi pháp học” của Nguyễn Đình Minh - giáo viên Trường THPT Thăng Long - Hà Nội Ngoài ra còn có rất nhiều bài viết liên môn giữa triết học và văn
học như: “Sưu tầm, vận dụng ca dao, tục ngữ vào giảng dạy học phần Những nguyên
lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác - Lê Nin” của Lương Thị Lan Huệ - ĐH Quảng Bình
“Những nét độc đáo trong tư duy người việt qua văn học dân gian” của Đỗ Lan Hiền - Tiến sĩ triết học, Viện triết học Bài nghiên cứu “Triết lý nhân quả trong truyện cổ tích
Tấm Cám” của Lê Xuân Chiến (Quảng Nam)
Với thời gian và năng lực có hạn, tôi không có hy vọng nhiều về đóng góp của đề tài và những khám phá mới mẻ Nhưng có thể thấy rằng, đề tài đã đề xuất được một
hướng dạy - học tác phẩm: “Tấm Cám” dựa vào những nguyên tắc cơ bản là bám sát
SGK, bám sát đối tượng Vận dụng được tư duy, phương pháp triết học để làm rõ ý nghĩa của những mâu thuẫn, xung đột và sự vận động, phát triển về tâm lý, nhân cách của các nhân vật trong trong tác phẩm
5.2 Kết quả cần đạt:
Vận dụng tư duy triết học vào phân tích một tác phẩm văn học Vận dụng kiến thức liên môn văn học - triết học để nâng cao chất lượng giảng dạy một tác phẩm văn học
Trang 4PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KHAI THÁC KHÔNG GIAN VÀ TƯ DUY TRIẾT HỌC TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH 1.1 Cơ sở lý luận
Trên thế giới, dân tộc nào cũng có một kho tàng truyện cổ tích hết sức phong phú, đa dạng, thể hiện những tâm tư, khát vọng vươn tới những giá trị chân, thiện, mỹ của dân tộc đó nói riêng và của toàn nhân loại nói chung Ở Việt Nam cũng vậy Có thể nói rằng cổ tích là món ăn tinh thần không thể thiếu được của dân tộc Việt Nam
Ra đời khi xã hội đã có sự phân chia giai cấp, có sự phân biệt khá rõ ràng giữa giai cấp thống trị và giai cấp bị thống trị Do đó truyện cổ tích không chỉ phản ánh đời sống thường ngày của con người, không chỉ nói lên tình cảm, tâm tư, suy nghĩ của những người dân lao động mà còn phản ánh cả quá trình đấu tranh giai cấp cũng như những mâu thuẫn về lợi ích, quan điểm, tư tưởng đạo đức, văn hóa của mỗi một giai cấp Mặt khác, truyện cổ tích cũng ra đời khi tư duy nhân loại đã phát triển lên một tầm cao mới Chính điều đó đã dẫn tới sự khái quát cao về triết lý nhân sinh, về thế giới quan và phương pháp luận Mỗi một câu chuyện cổ tích dường như không chỉ phản ánh những phong tục, tập quán, thói quen sinh hoạt đời thường của con người mà còn chứa đựng cách nhìn nhận, giải thích bản chất của thế giới tự nhiên, bản chất của các hiện tượng phong phú trong đời sống xã hội và đời sống tinh thần của con người dưới dạng những hệ thống triết lý sâu sắc Có thể khẳng định rằng truyện cổ tích chứa đựng chiều sâu tư duy triết học Tuy nhiên tư duy triết học này không thể hiện dưới dạng những nguyên lý, quy luật, phạm trù trừu tượng, khô khan, thiếu sức sống mà chúng gắn liền với những tâm tư, tình cảm của các nhân vật, gắn với những thân phận, với những cuộc đời cụ thể, gắn với những hư cấu, với những phép màu của thế giới tâm linh huyền bí Do đó chiều sâu triết học, không gian triết học trong cổ tích có vẻ đẹp riêng, có sức hấp dẫn và cuốn hút kỳ lạ Chỉ ra được chiều sâu của tư duy triết học này là nhiệm vụ quan trọng của người giáo viên dạy văn Làm được điều này, bài giảng chắc chắn sẽ cuốn hút, sinh động hơn, hấp dẫn, hứng thú hơn đối với học sinh Hướng đi này không hoàn toàn mới nhưng trong thực tiễn chưa được nhiều giáo viên áp dụng
Trang 51.2 Cơ sở thực tiễn
Truyện cổ tích Tấm Cám thuộc loại truyện cổ tích thần kì Trong sách hướng dẫn
giảng dạy văn 10 và trong các giáo án truyền thống thường chia tiến trình câu chuyện thành hai giai đoạn, giai đoạn thứ nhất là giai đoạn Tấm ở nhà và đi dự hội Giai đoạn này nói về thân phận và con đường tìm đến hạnh phúc của Tấm Giai đoạn thứ hai là giai đoạn Tấm vào cung vua, gặp nạn, sau đó trở lại cuộc đời và gặp lại nhà vua Giai đoạn này thể hiện cuộc đấu tranh giành lại hạnh phúc của cô gái mồ côi, chịu thương, chịu khó
Ở mỗi một giai đoạn, sách hướng dẫn giảng dạy và các giáo án truyền thống cũng
có đề cập tới mâu thuẫn, xung đột giữa các nhân vật, cũng có đề cập đến quá trình vận động, phát triển thông qua quá trình hóa thân của Tấm, cũng đề cập đến sự đấu tranh giữa thiện và ác, giữa chính và tà, giữa đúng và sai… Tuy nhiên, theo tôi, rõ ràng là những phân tích, những đề cập này còn dừng lại ở mức chung chung, chưa thể hiện rõ các nguyên lý triết học, chưa thấy được chiều sâu của các tư tưởng triết học thể hiện qua các chi tiết, qua tư duy và hành động của các nhân vật Đặc biệt sự khái quát
không gian và chiều sâu triết học thể hiện qua câu chuyện Tấm Cám thành những
nguyên lý cô đọng về thế giới quan, về nhân sinh quan và phương pháp luận để khắc sâu vào tư duy, vào tâm hồn học sinh như những giá trị chân chính của triết lý dân gian Việt Nam thông qua cổ tích thì hầu như chưa có công trình nào đề cập một cách
cụ thể Đây cũng là điều mà tôi mong muốn đạt đến trong công trình này và đồng thời cũng chính là điểm khác biệt, là cái mới mà tôi muốn thể hiện
CHƯƠNG II: KHAI THÁC KHÔNG GIAN VÀ TƯ DUY TRIẾT HỌC ĐỂ NÂNG CAO
CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC TRUYỆN CỔ TÍCH “TẤM CÁM”
2.1 Không gian thứ nhất: Quy luật về sự đấu tranh và thống nhất của các mặt đối lập
Không gian triết học, chiều sâu của tư duy triết học đầu tiên mà tôi muốn đề cập
đó chính là quá trình đấu tranh và giải quyết mâu thuẫn Có thể nói, từ đầu cho tới truyện là một quá trình không ngừng đấu tranh và giải quyết mâu thuẫn giữa Tấm và
mẹ con Cám Mâu thuẫn mà chúng ta bắt gặp trong truyện không phải là mâu thuẫn thông thường mà đó chính là mâu thuẫn sâu sắc trong đời sống xã hội có sự phân chia
Trang 6giai cấp và có sự đấu tranh giai cấp Đó chính là mâu thuẫn giữa một bên là cái tiến bộ
và một bên là cái lạc hậu, bảo thủ, là mâu thuẫn giữa những ước mơ, khát vọng muốn được giải thoát khỏi những thân phận nghèo khổ, bị đày đọa đến tận cùng của đa số người dân lao động cần lao trong xã hội với những toan tính nhỏ nhen, ích kỷ, độc ác, muốn „‟ngồi mát ăn bát vàng‟‟ của tầng lớp thống trị, bóc lột
Trong cổ tích Tấm Cám, chúng ta thấy rõ ràng giữa Tấm và mẹ con Cám là
những mặt đối lập trong một bối cảnh xã hội có sự phân chia giai cấp Tấm là nhân vật đại diện cho cái thiện, cho quảng đại quần chúng nhân dân lao động nghèo khổ có cuộc sống tối tăm, bần cùng, bị áp bức, bị đày đọa cả về thể xác lẫn tinh thần Ngược lại, mẹ con Cám là nhân vật đại diện cho cái ác, cho tầng lớp thống trị, bóc lột với những âm mưu, thủ đoạn tàn bạo, với những lợi ích đối lập một cách gay gắt với lợi ích của người lao động bình dân Mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám không chỉ là mâu thuẫn, xung đột giữa dì ghẻ và con chồng trong gia đình mà còn là mâu thuẫn, xung đột giữa cái thiện và cái ác, giữa tầng lớp thống trị và bị trị trong xã hội, trong đời sống của nhân loại Quá trình xung đột, đấu tranh giải quyết mâu thuẫn giữa Tấm
và mẹ con Cám cũng chính là nguyên nhân, là nguồn gốc bên trong dẫn tới sự vận động, phát triển của đời sống xã hội Quá trình này chỉ rõ rằng cái thiện, cái ác mặc dù
là đối lập, là những thái cực không thể dung hòa song chúng lại tồn tại trong mối liên
hệ hữu cơ gắn bó với nhau, không thể tách rời nhau Quá trình đấu tranh giải quyết mâu thuẫn ở giai đoạn này cũng biểu hiện qua từng bước, qua những chi tiết hấp dẫn
từ đó đẩy mâu thuẫn lên đỉnh điểm kịch tính Bắt đầu từ phận mồ côi cha mẹ, phải ở với mụ dì ghẻ độc ác, Tấm đã hiện thân như một đại diện của những con người lao động nghèo khổ, đáng thương Mâu thuẫn bắt đầu khi Cám tìm cách lừa Tấm xuống suối gội đầu để trút trộm giỏ cá Mâu thuẫn đẩy lên dần qua chi tiết mẹ con Cám lừa Tấm chăn trâu đồng xa để bắt trộm cá bống, giết bống, rồi bắt Tấm phải nhặt thóc và gạo trộn lẫn vào nhau để Tấm không thể đi lễ hội Qua đây cho ta thấy cách tiếp cận mâu thuẫn ở đây không phải giản đơn, hời hợt mà đó chính là cách nhìn nhận, cảm thấu của một trí tuệ dân gian siêu việt về những mâu thuẫn vốn có trong đời sống xã hội của con người Mâu thuẫn này không phải ngẫu nhiên phát sinh mà nó có cội nguồn sâu lắng từ chính những mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị và các giai cấp, tầng lớp bị thống trị trong một bối cảnh xã hội đã có sự phân hóa giai cấp
Trang 7Quá trình đấu tranh giải quyết mâu thuẫn tiếp tục phát triển khi mẹ con Cám lập mưu giết Tấm bằng cách chặt thân cau, rồi tiếp tục giết chết các hóa thân của Tấm như giết chim vàng anh, đốt khung cửi dệt vải Những chi tiết được đẩy lên cao trào này cho thấy mâu thuẫn ở đây là không thể điều hòa Nó chỉ có thể được giải quyết bằng con đường triệt để đấu tranh giữa các mặt đối lập Trong giai đoạn hai của câu chuyện, khi Tấm chuyển từ vị thế bị động sang chủ động, mâu thuẫn dần dần được giải quyết
Và cuối cùng, mâu thuẫn chấm dứt khi mẹ con Cám phải đền tội Quá trình này thể hiện rõ động lực bên trong của sự phát triển Sự trở lại ngôi hoàng hậu của Tấm, cái chết của mẹ con Cám không chỉ phản ánh quan niệm ở hiền gặp lành, ác giả ác báo một cách thông thường mà nó còn cho thấy nghệ thuật nhận thức và giải quyết mâu thuẫn của tác giả dân gian ở đây đã đạt đến tầm khái quát sâu sắc của triết học Sự thống nhất giữa các mặt đối lập chỉ là tương đối, tạm thời, sự đấu tranh là tuyệt đối Chỉ có đấu tranh giải quyết mâu thuẫn mới tạo ra động lực chân chính cho sự phát triển Quá trình đấu tranh giải quyết xung đột, mâu thuẫn trong câu chuyện được thể hiện một cách sinh động, hấp dẫn là nhờ lớp vỏ hư cấu thần kỳ và những phép màu của nhân vật Bụt Tuy nhiên, nếu gạt đi lớp vỏ hiện tượng này, chúng ta dễ thấy rằng những khái quát có tính triết học này chính là linh hồn, là sức sống của tác phẩm mà giáo viên cần hướng dẫn học sinh chú ý khai thác
2.2 Không gian thứ hai: Quan hệ biện chứng nguyên nhân - kết quả và triết lý luân hồi của Phật Giáo
Một chiều sâu, một không gian triết học nữa mà tôi muốn khai thác ở đây chính
là mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả Thông qua thân phận của nhân vật Tấm cũng như kết cục bi đát của mẹ con Cám, tác giả dân gian Việt Nam đã thể hiện hết sức tinh tế mối quan hệ biện chứng sâu sắc của cặp phạm trù nguyên nhân, kết quả Trên con đường tìm đến hạnh phúc và bảo vệ hạnh phúc của mình ở hai giai đoạn, nhân vật Tấm đã có sự chuyển hóa, biến đổi, trưởng thành cả về thể xác lẫn trí tuệ Nếu như ở giai đoạn đầu chúng ta chỉ bắt gặp một cô Tấm luôn luôn thụ động, chỉ biết khóc mỗi khi gặp khó khăn, mỗi khi bị mẹ con Cám ức hiếp thì ở giai đoạn thứ hai, Tấm đã trưởng thành, đã lớn lên rất nhiều trong suy nghĩ và hành động Nhờ sự giúp đỡ của Bụt, Tấm bắt đầu tìm đến hạnh phúc, được trở thành hoàng hậu, đây chính