Sáng kiến kinh nghiệm tiểu học một số biện pháp dạy học môn lịch sử và địa lí lớp 4

Dạy học Môn Lịch Sử - Địa Lí giúp học sinh tiếp nhận được cuộc sống, đất nước, con người và những nét đẹp của đạo đức, của đạo lí làm người của người dân Việt Nam; vì chính đó là cái gốc

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đất nước Việt Nam ta đã vượt qua rất nhiều khó khăn, thách thức, đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử Nước ta đã thoát ra khỏi tình trạng kém phát triển, bước vào nhóm nước đang phát triển có thu nhập trung bình Tuy nhiên, những thành tựu về kinh tế của nước ta chưa vững chắc, chất lượng nguồn nhân lực và sức cạnh tranh của nền kinh tế chưa cao, môi trường văn hoá còn tồn tại nhiều hạn chế, chưa hội đủ các nhân tố để phát triển nhanh và bền vững Cũng trong khoảng thời gian trước và sau khi nước ta tiến hành đổi mới, thế giới chứng kiến những biến đổi sâu sắc về mọi mặt Các cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba và lần thứ tư nối tiếp nhau ra đời, kinh tế tri thức phát triển mạnh đem lại cơ hội phát triển vượt bậc, đồng thời cũng đặt ra những thách thức không nhỏ đối với mỗi quốc gia, nhất là các quốc gia đang phát triển và chậm phát triển Mặt khác, những biến đổi về khí hậu, tình trạng cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường, mất cân bằng sinh thái và những biến động về chính trị, xã hội cũng đặt ra những thách thức có tính toàn cầu Để bảo đảm phát triển bền vững, nhiều quốc gia đã không ngừng đổi mới giáo dục để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trang bị cho các thế hệ tương lai nền tảng văn hoá vững chắc và năng lực thích ứng cao trước mọi biến động của thiên nhiên và xã hội Đổi mới giáo dục đã trở thành nhu cầu cấp thiết và xu thế mang tính toàn cầu

Để thực hiện nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, đổi mới toàn diện giáo dục

và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế; Mỗi người giáo viên đều có trách nhiệm tự bồi dưỡng, tự rèn luyện và tự nâng cao năng lực chuyên môn, góp phần dạy học, giáo dục cho thế hệ trẻ tương lai của đất nước phát triển toàn diện năng lực phẩm chất, xứng đáng là con người mới theo kịp sự phát triển của thế giới

Dạy học Môn Lịch Sử - Địa Lí giúp học sinh tiếp nhận được cuộc sống, đất nước, con người và những nét đẹp của đạo đức, của đạo lí làm người của người dân Việt Nam; vì chính đó là cái gốc của mọi sự nghiệp lớn hay nhỏ của dân tộc không phải chỉ ở thời xưa mà cả ngày nay và mai sau

Trong nhiều năm qua, do những nguyên nhân khách quan (khó khăn về kinh tế, xã hội) và chủ quan (nhận thức, quan niệm không đúng), chất lượng học tập Môn Lịch

Sử - Địa Lí ngày càng giảm sút, đến mức báo động Những năm gần đây, nhiều báo,

tạp chí ở trung ương và địa phương đã lên tiếng về tình trạng giảm sút chất lượng một cách nghiêm trọng về Môn Lịch Sử - Địa Lí Nhiều thanh niên không biết về vùng miền, các đặc điểm thiên nhiên của các vùng miền, các nhân vật lịch sử Nhiều học sinh, sinh viên, thanh thiếu niên không biết về các nhân vật, sự kiện lịch sử đặt tên cho các đường phố, mà họ đang sống hay rất quen thuộc

Trong giai đoạn này, việc phát huy tính tích cực của học sinh trong việc học tập Môn Lịch Sử - Địa Lí nói chung và ở lớp 4 nói riêng là một phần trong việc đổi mới phương pháp dạy học của bộ môn này Góp phần giáo dục toàn diện cho học sinh tiểu học

Qua thực tế những năm đã dạy học sinh lớp 4, tôi nhận thấy:

Học sinh chưa thực sự chủ động tính tích cực trong giờ học Môn Lịch Sử - Địa Lí (chủ yếu là nghe, ghi, đọc sách giáo khoa) Đồng thời do yêu cầu phát triển khoa học

kỹ thuật ngày càng nhanh, diễn ra từng ngày, từng giờ đòi hỏi con người phải chủ động, tích cực, sáng tạo để thích ứng được sự phát triển của xã hội Vì vậy, đất nước

đã đặt ra mục tiêu cho ngành giáo dục “Đào tạo ra những con người có kiến thức văn hóa, khoa học, có kỹ năng nghề nghiệp, lao động tự chủ, sáng tạo, có kỷ luật, giàu lòng nhân ái, yêu nước, yêu CNXH, sống lành mạnh, đáp ứng được nhu cầu phát triển đất nước, chuẩn bị cho tương lai”

Cũng trong quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy học sinh có tiềm năng được tiếp xúc với nhiều lượng thông tin (từ bố, mẹ, anh chị - những người có trình độ văn hoá, làm khoa học) Vì vậy, trong lớp xuất hiện nhiều em có tiềm năng tích cực, chủ động, cần khơi dậy giúp các em phát triển để đáp ứng mục tiêu và yêu cầu của đất nước

Mặt khác, chương trình Lịch Sử - Địa Lí lớp 4 giúp học sinh lĩnh hội được một số tri thức ban đầu và thiết thực về xã hội Từ đó hình thành và phát triển ở học sinh các

kỹ năng quan sát, mô tả, phân tích, so sánh, đánh giá mối quan hệ giữa các sự kiện trong xã hội, đồng thời vận dụng các tri thức đã học vào thực tiễn cuộc sống Qua đó khơi dậy và bồi dưỡng tình yêu đất nước, hình thành thái độ đúng đắn đối với bản thân, gia đình, cộng đồng, kích thích tính ham hiểu biết khoa học của học sinh Để từ

đó các em có lòng tự hào dân tộc phát huy mọi khả năng để xây dựng một tương lai xứng đáng với lịch sử của dân tộc

vùng miền, lịch sử: tranh ảnh, bản đồ lịch sử, các di vật, câu chuyện lịch sử được ghi lại thành lời văn dưới sự định hướng và kết luận của giáo viên để học sinh tự hình thành các biểu tượng Lịch Sử - Địa Lí

Vì những lí do trên, tôi lựa chọn đề tài “ Một số biện pháp dạy học môn Lịch sử

và Địa lí Lớp 4” nhằm chia sẻ những hiểu biết và kinh nghiệm mà bản thân có được

từ những năm dạy lớp 4

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

Tìm hiểu thực trạng việc dạy và học Lịch sử - Địa lí Trên cơ sở đó đề xuất một vài biện pháp nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử - Địa lí 4

`3 Đối tượng nghiên cứu

Thực trạng dạy Lịch sử - Địa lí và một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực học lịch sử của học sinh

27 học sinh lớp 4C trường tiểu học Võ Thị Sáu năm học 2019 - 2020

4 Giới hạn của đề tài

Tìm hiểu thực trạng việc dạy và học Lịch sử - Địa lí Trên cơ sở đó đề xuất một vài biện pháp nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử - Địa lí 4

5 Phương pháp nghiên cứu:

Sử dụng các phương pháp:

- Tìm hiểu đặc điểm tâm lí lứa tuổi; Phân tích tổng hợp

- Khảo sát, phân loại đối tượng

- Thử nghiệm và trải nghiệm thực tế

- Vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, sáng tạo

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận

Căn cứ theo quan điểm và mục tiêu xây dựng chương trình của giáo dục phổ

thông, chương trình Môn Lịch sử - Địa lí cấp Tiểu học, để đáp ứng được mục tiêu dạy học theo chương trình dạy học mới bản thân tôi nhận thấy:

“Chương trình Môn Lịch sử - Địa lí tích hợp giáo dục lịch sử, địa lí và một số nội dung văn hóa, xã hội trong các kết nối về không gian và thời gian; tích hợp nội dung bảo vệ môi trường, giáo dục giá trị nhân văn, gắn lí thuyết với thực hành, phát triển ở học sinh năng lực đặc thù của môn học và các phẩm chất chủ yếu ”

“ Chọn lọc những kiến thức cơ bản và sơ giản về Tự nhiên, dân cư, một số hoạt động kinh tế, lịch sử vùng miền Các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu, tương đối có hệ thống theo dòng thời gian lịch sử của Việt Nam từ buổi đầu dựng nước cho tới nay ” (1)

Ở lớp 4 lần đầu tiên các em làm quen với môn Lịch sử và địa lí, muốn hình thành

và rèn luyện các kĩ năng cho các em, cho các em biết quan sát sự vật, hiện tượng ; thu thập, tìm kiếm tư liệu lịch sử, địa lí từ các nguồn khác nhau Biết thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin để giải đáp Trình bày lại kết quả học tập bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ,

* Tạo cho học sinh tính ham học, thích tìm hiểu để biết về môi trường xung quanh của các em Làm cho các em thêm yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước Biết cách tôn trọng, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và văn hóa gần gũi với học sinh

Như chúng ta đã biết đổi mới biện pháp dạy học là một yếu tố giúp giáo viên thành công trong công tác dạy của giáo viên và việc học của học sinh

2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu

Thực tế trong dạy học, mỗi người giáo viên đồng thời vừa là nhà biên kịch, vừa là đạo diễn giúp học sinh tham gia nhiệm vụ học tập và chiếm lĩnh tri thức Quá trình dạy học mỗi người giáo viên luôn coi trọng khối kiến thức là vô tận; không có phương pháp dạy học nào là vạn năng; tiếp thu tri thức phải phong phú và đa dạng; mọi học sinh không có ai thực sự toàn diện

(1) Trích: “Quan điểm và mục tiêu xây dựng chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử

Bởi vậy mỗi tiết học, mỗi môn học giáo viên cần linh động tích hợp, tìm tòi kiến thức để tích hợp nhằm đạt mục đích chung là xây dựng những điều cốt lõi nhất, những kiến thức đặc trưng cơ bản nhất mà bài học yêu cầu

Thực tế hiện nay, phân môn Lịch sử và phân môn Địa lí đã được tích hợp thành một môn học Lịch sử - Địa lí, không còn theo từng môn như trước đây Song khi giảng dạy vẫn dạy theo từng phân môn: phân môn Lịch sử, phân môn Địa lí

Từ lâu, giáo viên dạy môn này thường cho các em chỉ đọc nội dung bài học, sau

đó vận dụng một số hiểu biết của bản thân để trả lời các câu hỏi trong phần bài học nên tiết học có phần tẻ nhạt Học sinh ghi nhớ kiến thức chưa sâu Chủ yếu bằng hình thức học thuộc nhưng chưa hiểu rõ, do đó các em chưa nắm chắc bài học

Qua khảo sát ban đầu, tôi thấy:

* Đặc điểm tình hình:

Năm học 2019 - 2020, của lớp 4C có Tổng số học sinh: 27 em

Trong đó: Nữ: 12em dân tộc 10 em, nữ dân tộc : 4 em

Trong năm học 2019 - 2020, cùng với sự quan tâm chỉ đạo và tạo điều kiện trong các hoạt động dạy học của Chi bộ, Ban giám hiệu và các đoàn thể trong nhà trường

đã giúp cho giáo viên giảng dạy và giáo dục học sinh được tốt nên công tác dạy học của lớp cũng đạt kết quả cao Đa số các em đến trường phụ huynh học sinh rất quan tâm, mua đủ sách vở, áo quần và đồ dùng đến lớp

Tuy nhiên, do đặc điểm của địa phương, một số em ở rất xa trường, việc đến trường xa nhà cũng ảnh hưởng rất lớn đến các em, gia đình khó khăn về kinh tế nên các em cũng thiệt thòi hơn về việc trải nghiệm cuộc sống Các em ít được tiếp xúc với các kênh truyền hình và Internet, ít được biết tới những phong tục tập quán của các vùng miền mà các kênh truyền hình đã giới thiệu, chưa nói đến việc các em chưa được đi trải nghiệm thực tế để tìm hiểu về các đặc điểm Lịch sử, địa lí

Một số học sinh trong lớp điều kiện hoàn cảnh gia đình khó khăn, cha mẹ phải đi làm ăn xa các em phải ở với ông bà nên có phần thiếu sự quan tâm chỉ bảo của cha mẹ,

Nên có những ảnh hưởng đến việc học tập của các em

Kết quả khảo sát môn Lịch sử - Địa lí từ đầu năm: Đây là môn học mới, ở Lớp 3 các em chưa học môn học này, tuy nó có kế thừa từ môn học Tự nhiên- xã hội Nhưng các em rất mơ hồ và kết quả chưa cao, các em chưa hiểu về môn học

Chỉ khoảng từ 2 đến 3 em biết được mục tiêu nhiệm vụ môn học do các em có đọc qua sách và được bố mẹ anh chị hướng dẫn qua Còn lại tất cả các em đều rất lạ lẫm với môn học Số em ham thích học tập môn học, có hứng thú tìm hiểu về lịch sử là 5/27 em trong tổng số cả lớp Còn lại các em còn rất e dè trong xây dựng kiến thức bài học và chưa thích nghi với môn học mới

Môn Lịch sử - Địa lí cũng giống các môn học khác, các em phải nhận biết được, so sánh và giải quyết được những kiến thức cơ bản và trọng tâm

Vậy mỗi giáo viên không biết thay đổi các phương pháp dạy học mà thục hiện giảng dạy theo một phương pháp thì kết quả đạt được chỉ gói gọn trong sách giáo khoa mà không phát triển, mở rộng được

Từ thực trạng của lớp 4C, tôi nhận thấy nếu mỗi một tiết học Lịch sử - Địa lí giáo viên biết cách tích hợp, lồng ghép hai phân môn để học sinh liên hệ tốt hơn về nội dung yêu cầu bài học, đồng thời tổ chức nhiều hình thức dạy học mới mẻ giúp học sinh hứng thú hơn, mạnh dạn hơn và yêu thích môn học hơn

Đó là lí do tôi thực hiện đề tài: “Một số biện pháp dạy học môn Lịch sử và Địa lí

Lớp 4.” để thực nghiệm giảng dạy nâng cao chất lượng dạy học

3 Nội dung và hình thức của giải pháp

3.1 Mục tiêu của giải pháp

Giáo viên giúp học sinh nắm được kiến thức, hình thành được các kĩ năng cơ bản khi hoàn thành tiết học, tiếp cận kiến thúc nhẹ nhàng, tự nhiên

Học sinh ý thức được trách nhiệm của bản thân trong việc xây dựng và bảo vệ lịch

sử, truyền thống của dân tộc, biết bảo vệ nền văn hóa của đất nước, bảo vệ chủ quyền của đất nước, yêu quê hương đất nước mình

Mỗi tiết học diễn ra một cách tự nhiên , thoải mái và không bị ép buộc tiếp nhận và hình thành kiến thức kĩ năng một cách bị động

3.2 Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp

Xem xét chương trình hai phân môn, ta thấy hai phân môn này có rất nhiều nội dung liên quan đến nhau cả về đặc điểm, địa hình địa lí đến các phong tục tập quán Nếu mỗi bài học người giáo viên tích hợp, lồng ghép được với nhau để hình thành kiến thức chắc hẳn học sinh sẽ tiếp thu tốt hơn nội dung môn học Tôi đã lựa chọn và

Căn cứ theo chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử - Địa lí cấp Tiểu học thì mục tiêu và nội dung của môn Lịch sử - Địa lí Lớp 4 là:

“Cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản và thiết thực về các sự kiện hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu tương đối có hệ thống theo dòng thời gian lịch sử của Việt Nam từ buổi đầu dựng nước cho tới nửa đầu thế kỉ XIX Các sự vật hiện tượng và các mối quan hệ địa lí đơn giản ở các vùng chính trên đất nước.”

“Bước đầu hình thành và rèn luyện cho học sinh các kĩ năng:

+ Quan sát sự vật, hiện tượng; thu thập, tìm kiếm tư liệu lịch sử, địa lí từ các nguồn khác nhau

+ Nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin để giải đáp + Nhận biết đúng các sự vật, sự kiện, hiện tượng lịch sử và địa lí

+ Vận dụng các kiến thức đã học vào nhận thức và giải quyết các vấn đề thực tiễn đời sống.(1)

Mỗi tuần học ở Lớp 4 có một tiết Lịch sử và một tiết Địa lí Thông thường giáo viên sẽ dạy đúng mục tiêu và nội dung được yêu cầu của tiết học

Để đạt mục tiêu thì giáo viên cần nghiên cứu nội dung các bài dạy, lên kế hoạch dạy học phù hợp với nội dung chương trình và phù hợp với đối tượng học sinh Quá trình nghiên cứu nội dung dạy học, giáo viên sẽ tìm những nội dung kiến thức có liên quan đến nhau giữa hai phân môn để lập kế hoạch dạy học

Qua nghiên cứu chương trình môn học Lịch sử - Địa lí của Bộ giáo dục và đào tạo, tôi nhận thấy môn học này có rất nhiều bài học mà học sinh có thể tích hợp được để học sinh nắm được kiến thức vùng miền, nét văn hóa của từng vùng miền và những nội dung có giá trị bản sắc được lưu giữ

Chẳng hạn: Khi dạy bài Lịch sử: “Buổi đầu dựng nước và giữ nước” Sách Lịch

sử và địa lí 4 Tập 1 Chương trình VNEN

Học sinh cần trình bày được nét chính về đời sống vật chất và tinh thần cũng như địa bàn sinh sống của người dân Văn Lang - Âu Lạc Biết và trân trọng một số phong tục tập quán ở thời Hùng Vương - An Dương Vương còn lưu giữ đến ngày nay Giáo

viên có thể kết hợp tích hợp với nội dung môn Địa lí bài “ Đồng bằng Bắc Bộ” Sách

Lịch sử và địa lí 4 Tập 1 Chương trình VNEN

môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 - Trang 7,8 - Dự án mô hình trường học mới Việt Nam VNEN của Bộ Giáo dục và Đào tạo)

Điểm chung ở hai bài này là: Trình bày được một số đặc điểm tiêu biểu về tự nhiên, dân cư ở đồng bằng Bắc Bộ; Nhận biết được mối quan hệ đơn giản giữa thiên nhiên và con người ở đồng bằng Bắc Bộ; Tôn trọng truyền thống văn hóa của người

dân ở đồng bằng Bắc Bộ (Theo mục tiêu bài học)

Tích hợp hai điểm chung là xác định vị trí địa lí, những nét chung nhất về đời sống, sinh hoạt ăn mặc ở; về hoạt động sản xuất có từ xưa như: trồng lúa nước, trồng rau, cây ăn quả, biết nấu xôi, gói bánh chưng, làm bánh giày, làm các công cụ sản xuất,đồ trang sức, đan lát thủ công dựa trên đặc điểm của thiên nhiên và tạo hóa

Một số hoạt động sản xuất, đời sống và lễ hội của người dân liên quan đến bài học

môn Lịch sử và Địa lí của người dân vùng đồng Bằng Bắc Bộ.( tranh sưu tầm)

Bản thân liên hệ với bài địa lí, giúp học sinh nắm được việc giữ vững bản sắc dân tộc, kế thừa truyền thống tốt đẹp của con người Việt Nam, đây là những hoạt động đã

có từ những thời xa xưa nhưng với ý thức giữ gìn và phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc ngày nay chúng ta vẫn mãi giữ vững bản sắc của ông cha ta để lại Sự tích hợp này đã giúp học sinh nhận biết được những đặc trưng cơ bản nhất, những nét văn hóa được lưu truyền của đất nước ta từ ngàn xưa Nhận thấy sự phát triển của đất nước ta, những đóng góp về khoa học kĩ thuật và sự đổi mới của đất nước sau mấy ngàn năm

Hay nội dung bài Lịch sử: “Trường học, văn thơ, khoa học thời Hậu Lê” nói đến

những sự kiện chứng tỏ nhà Lê rất quan tâm tới việc đào tạo nhân tài, và sự ghi nhận những người có công trong việc phát triển văn học khoa học thời Hậu Lê, Giáo viên

sẽ tích hợp nội dung của bài Địa lí giới thiệu về trung tâm văn hóa của Thủ đô Hà

Nội trong bài “ Thủ đô Hà Nội” giới thiệu về hình ảnh Văn Miếu Quốc Tử Giám

Hình ảnh thành Thăng Long ( Sưu tầm)

Khi dạy địa lí bài: “Thủ đô Hà Nội” giáo viên tích hợp nội dung bài Lịch sử

“Trường học, văn thơ, khoa học thời Hậu Lê” để giới thiệu về việc nhà Lê rât quan

tâm tới việc đào tạo nhân tài

Từ thời Lý Nhà nước đã lập Văn Miếu, mở Quốc Tử Giám làm trường đào tạo nhân tài, đến thời Hậu Lê thì cho dựng lại nhà Thái học, dựng lại Quốc Tử Giám ở Thăng Long, tổ chức thi cử để tuyển chọn người tài, đặt lễ xướng danh, lễ vinh quy

và khắc tên tuổi người đỗ cao (Tiến sĩ) vào bia đá dựng ở Văn Miếu để tôn vinh người có tài Việc lồng ghép nội dung này giúp học sinh hoàn thành tốt mục tiêu hiểu được về lịch sử của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, yêu quý và tự hào về Thủ đô Hà Nội.(1)

Hình ảnh Văn Miếu - Quốc Tử Giám ( Sưu tầm)

Việc dạy lồng ghép không phải là cắt bỏ chương trình, mà là hoạt động phối kết hợp kiến thức để nhận ra sự liên quan, sự ra đời của những nếp sống, những giá trị văn hóa của đất nước con người Việt Nam Từ cách xây dựng lồng ghép này giáo viên đã tạo được quỹ thời gian thảo luận nội dung rất nhiều, mở rộng được kiến thức cho học sinh qua đó các em biết cách liên hệ thực tế tốt hơn Học sinh có thể kể cho nhau nghe nhiều hơn những gì mình đã tìm hiểu được thông qua người thân và những kênh thông tin khác

* Biện pháp 2: Dạy theo hình thức: “Trò chơi trải nghiệm”

Giáo viên sẽ tìm hiểu nội dung bài học của tiết học, chuẩn bị kế hoạch tổ chức sự