Sáng kiến kinh nghiệm thcs cách sử dụng và khai thác kênh hình trong sách giáo khoa địa lí 8 để dạy phần nam á

SỞ GD VÀ ĐT HÀ NỘI *************** SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM CÁCH SỬ DỤNG VÀ KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG SÁCH GIÁO KHOA ĐỊA LÍ 8 ĐỂ DẠY PHẦN NAM Á Lĩnh vực Địa lí Cấp học THCS Năm học 2016 2017 MÃ SKKN 1/23[.]

SỞ GD VÀ ĐT HÀ NỘI

***************

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

CÁCH SỬ DỤNG VÀ KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG SÁCH GIÁO KHOA ĐỊA LÍ 8 ĐỂ DẠY PHẦN NAM Á

Lĩnh vực : Địa lí

Cấp học : THCS

Năm học 2016 - 2017

MÃ SKKN

MỤC LỤC

PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ 2

I Thực trạng của vấn đề nghiên cứu 2

II Ý nghĩa của giải pháp mới 2

III Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 3

IV Các biện pháp tiến hành 3

V Thời gian tạo ra giải pháp 3

PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 4

I Mục tiêu 4

II Phương pháp tiến hành 4

1 Mô tả giải pháp của đề tài 4

1.1 Các loại kênh hình trong SGK Địa lí 8 5

1.2 Kênh hình phần Nam Á và vai trò của nó 6

1.3 Cách hướng dẫn học sinh sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình trong SGK Địa lí 8 phần Nam Á 9

2 Phạm vi áp dụng 19

3 Hiệu quả 19

4 Kết quả thực hiện 19

PHẦN THỨ BA KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 21

I Nhận định chung 21

II Những điều kiện áp dụng 21

III Triển vọng vận dụng và phát triển 21

IV Đề xuất, kiến nghị 22

Tài liệu tham khảo 23

PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ

I Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

Địa lí là một bộ môn khoa học, nó cung cấp những kiến thức kỹ năng phổ thông cơ bản và hình thành năng lực, phẩm chất cần thiết cho học sinh Điều đó được trình bày ở sách giáo khoa thông qua hệ thống kênh chữ và kênh hình Như vậy để nắm chắc kiến thức Địa lí phải có sự kết hợp nhuần nhuyễn trong việc khai thác hệ thống kênh hình và kênh chữ Sở dĩ như vậy vì kênh hình ngoài chức năng đóng vai trò là phương tiện trực quan minh họa cho kênh chữ nó còn

là một nguồn tri thức lớn có khả năng phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập Bên cạnh đó thông qua kênh hình con đường nhận thức của học sinh được hình thành, giúp cho học sinh tự mình phát hiện và khắc sâu kiến thức Sử dụng kênh hình còn giúp giáo viên tổ chức dạy và học theo đặc trưng bộ môn đạt hiệu quả cao

Trong thời gian gần đây sách giáo khoa Địa lí có nhiều thay đổi phù hợp hơn với nhu cầu đổi mới dạy và học Trong đó số lượng kênh hình chiếm tỉ lệ khá cao với nội dung phong phú: bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, bảng số liệu và được thể hiện bằng màu sắc có tính khoa học, trực quan đảm bảo thuận lợi cho việc dạy và học theo hướng phát huy tích cực chủ động của học sinh Tuy nhiên qua thực tế giảng dạy cho thấy việc khai thác kênh hình của học sinh rất lúng túng: khi giao nhiệm vụ cho học sinh phân tích lược đồ hay bảng số liệu các em không biết làm như thế nào, trả lời điều gì Điều đó cho thấy nhiều em chưa có

kĩ năng khai thác kênh hình Để khai thác được tối đa hệ thống kiến thức của sách giáo khoa, việc hướng dẫn cho học sinh phương pháp khai thác kênh hình

là một trong những nhiệm vụ quan trọng của người giáo viên Địa lí Vậy tôi mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu về khai thác kênh hình, với quy mô cho phép

của đề tài này tôi tập trung nghiên cứu và ứng dụng “Cách sử dụng và khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Địa lí 8 để dạy phần Nam Á”

II Ý nghĩa của giải pháp mới

Rèn luyện kỹ năng Địa lí nói chung và kỹ năng khai thác kênh hình nói riêng cho học sinh THCS là công việc thường xuyên liên tục của tất cả các đồng chí đang trực tiếp giảng dạy Địa lí Song theo tôi để rèn cho tất cả học sinh biết khai thác lược đồ, biểu đồ, tranh ảnh, bảng số liệu là một việc không dễ dàng, nhất là đối với học sinh lớp 8 Vì thế khi đặt ra vấn đề này, tôi mong muốn cùng đồng nghiệp chia sẻ những kinh nghiệm giảng dạy, trao đổi, bàn luận tìm ra biện pháp thiết thực, khả thi nhất nhằm giúp các em làm tốt việc khai thác lược đồ,

tranh ảnh, bảnh số liệu thường gặp và vận dụng thành thạo Từ đó các em có kĩ năng khai thác kênh hình và sẽ nắm chắc bài học cụ thể, có hệ thống kiến thức Địa lí nói chung

III Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Chương trình Địa lí 8 có 44 bài trên 52 tiết, kì I tìm hiểu về châu Á với 4 khu vực Nam Á, Đông Á, Tây Nam Á, Đông Nam Á Ở kì II tìm hiểu về địa lí

tự nhiên Việt Nam Vì điều kiện và thời gian nên phạm vi nghiên cứu của sáng kiến sử dụng và khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Địa lí 8 xoay quanh các lược đồ, tranh ảnh, bảng số liệu để dạy học phần Nam Á Đối tượng học sinh toàn khối 8 trong năm học 2016 - 2017

IV Các biện pháp tiến hành

Để thực hiện đề tài này tôi đã tiến hành các biện pháp như sau:

3.1 Hướng dẫn học sinh nắm đặc điểm kênh hình trong SGK Địa lí 8 nói chung và Nam Á nói riêng

3.2 Cho học sinh biết các loại kênh hình trong SGK Địa lí 8

3.3 Giúp các em nắm vai trò của các kênh hình ở phần Nam Á thông qua các hình cụ thể

3.4 Hướng dẫn học sinh cách sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình trong SGK Địa lí 8 phần Nam Á

a Các bước sử dụng và khai thác lược đồ

b Trình tự các bước sử dụng, khai thác tranh ảnh

c Trình tự các bước sử dụng và khai thác bảng số liệu Tăng cường cho học sinh làm các bài tập về nhà về lược đồ, bảng số liệu, sau mỗi lần giao bài tập cho giáo viên cần có sự kiểm tra, đánh giá kết quả làm bài của học sinh

Đối với mỗi dạng kênh hình, giáo viên cần rút ra những điểm cần chú ý khi tiến hành khai thác

Như vậy kênh hình có thể khai thác từ nhiều góc độ khác nhau Để thực hiện phương pháp trên đòi hỏi giáo viên phải đầu tư công sức chuẩn bị bài thật

kĩ thì việc lĩnh hội kiến thức của học sinh có hiệu quả

V Thời gian tạo ra giải pháp

- Tôi tiến hành thực hiện giải pháp trong HKI năm học: 2016 - 2017

PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Mục tiêu

Qua tìm hiểu và nghiên cứu tôi thấy trong sách giáo khoa Địa lí 8 nội dung mỗi phần, mỗi bài học, mỗi đơn vị kiến thức đều có sự thể hiện của cả kênh hình

và kênh chữ Phần kênh hình chủ yếu là nguồn tri thức dựa vào đó giáo viên hướng dẫn học simh tự quan sát, tìm tòi, phát hiện kiến thức …Học sinh dựa vào việc quan sát các tranh ảnh, lược đồ, lắt cắt, bảng số liệu …để tìm kiếm những thông tin bổ sung cho kênh chữ từ các kênh hình đó

Kênh hình để dạy học phần Nam Á trong sách giáo khoa Địa lí 8 rất phong phú:

- Lược đồ tự nhiên khu vực Nam Á (H 10.1 / Tr.33- SGK)

- Lược đồ phân bố mưa ở Nam Á (H10.2 /Tr35 - SGK)

- Lược đồ phân bố dân cư ở Nam Á (H11.1 / Tr 37 - SGK)

Ảnh: hoang mạc Tha, núi Hy-ma-lay-a, đền Tát Ma- han, một vùng nông thôn ở Nê-pan, thu hái chè ở Xri Lan -ca

- Bảng số liệu 11.1 và 11.2 (Tr 38.39 - SGK)

- Với những nội dung cơ bản trên, mục đích vươn tới của đề tài này chính

là tìm hiểu và ứng dụng cách hướng dẫn học sinh sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình theo phương pháp tích cực để dạy học phần Nam Á Qua đó giúp học sinh phát triển năng lực tư duy, óc thông minh, sáng tạo, tính tự học của bản thân để thích ứng với sự phát triển của nền kinh tế tri thức

II Phương pháp tiến hành

1 Mô tả giải pháp của đề tài

- Để rèn cách sử dụng và khai thác kênh hình cho học sinh lớp 8, tôi đã thực hiện các giải pháp cụ thể dưới đây:

Trước hết cho học sinh hiểu đặc điểm kênh hình trong SGK Địa lí 8 nói

chung và khu vực Nam Á nói riêng

Các kênh hình được trong sách giáo khoa đảm bảo tính trực quan, thẩm mĩ gây kích thích hứng thú học tập của học sinh Dựa vào hệ thống kênh hình được cung cấp, học sinh tri giác nhanh, phát hiện ra các xu thế chính, các đặc điểm chủ yếu của sự vật hiện tượng Ngoài ra một số sơ đồ, biểu đồ còn thể hiện cả

mối quan hệ qua lại giữa các hiện tượng, các quá trình địa lí, các lược đồ trong SGK được khái quát hoá nhằm nhấn mạnh các kiến thức quan trọng nhất

Kênh hình được bố trí không những trong các bài học lí thuyết mà còn được thể hiện trong các bài thực hành nên việc rèn luyện kĩ năng Địa lí với kênh hình cũng chiếm một vị trí quan trọng Lúc này việc rèn luyện kĩ năng Địa lí được chuyển hoá sang việc xây dựng một số loại kênh hình phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh Ngoài ra, ngay dưới mỗi kênh hình đều có những câu hỏi đòi hỏi mức độ tư duy của học sinh Qua hệ thống câu hỏi này khi quan sát kênh hình học sinh có được những định hướng cụ thể cho việc tự lực tìm ra tri thức địa lí

Như vậy, với những đổi mới về chương trình và sách giáo khoa theo quan điểm dạy học tích cực tạo ra nhiều tình huống học tập Kiến thức được trình bày bằng nhiều hình thức khác nhau thông qua kênh hình và kênh chữ Điều này tạo nên hứng thú học tập bộ môn, kích thích lòng ham hiểu biết giúp việc dạy và học trở nên nhẹ nhàng và dễ dàng hơn

1.1 Các loại kênh hình trong SGK Địa lí 8

* Lược đồ

Lược đồ là các loại bản đồ vẽ sơ lược các nội dung chính cần thiết, phục vụ riêng cho từng bài học Lược đồ in trong SGK có tác dụng minh hoạ cho bài giảng của giáo viên - học sinh khai thác những tri thức tiềm ẩn, làm cho bài học trở nên sinh động, học sinh dễ tiếp thu, khắc sâu được kiến thức và qua đó hiệu quả của giờ học địa lí được nâng cao hơn

Trong quá trình giảng dạy giáo viên nên kết hợp giữa các lược đồ in trong SGK với các bản đồ, lược đồ treo tường, Alat Có như vậy thì kiến thức truyền đạt cho học sinh mới đầy đủ

* Biểu đồ:

Biểu đồ được xây dựng trong chương trình SGK Địa lí 8 được thể hiện bằng các màu sắc có tính trực quan Trong đó, tuỳ vào nội dung cụ thể của từng bài mà xây dựng các lọai biểu đồ khác nhau cho phù hợp

Các loại biểu đồ cơ bản được sử dụng là:

- Biểu đồ hình tròn

- Biểu đồ hình cột

- Biểu đồ kết hợp

Trong giảng dạy địa lí các loại biểu đồ có vai trò hết sức quan trọng, nó là phượng tiện trực quan các số liệu thống kê để học sinh khai thác kiến thức đồng thời là phương tiện để học sinh rèn luyện kĩ năng địa lí

* Bảng số liệu thống kê

Là các số liệu thống kê riêng biệt được tập hợp thành bảng, trong đó các số liệu thống kê có mối quan hệ với nhau

Số liệu thống kê giúp cho giáo viên giảng dạy, truyền đạt kiến thức cho học sinh, dùng để minh hoạ các nội dung của bài học Trong SGK Địa lí 8, các bảng

số liệu thống kê hầu hết các số liệu thống kê đảm bảo tính khoa học, mức độ chính xác cao Điều này tạo thuận lợi cho giáo viên và học sinh trong quá trình giảng dạy và học tập địa lí, giúp cho việc phân tích các hiện tượng địa lí được chính xác và phù hợp với xu thế phát triển

* Các sơ đồ, lát cắt địa hình

Hiện nay, với việc dạy học theo xu hướng mới, sơ đồ không chỉ thể hiện các đối tượng địa lí cụ thể và các mối quan hệ của chúng mà còn dùng để tiến hành sơ đồ hoá trong quá trình dạy học địa lí Nghĩa là toàn bộ nội dung bài học được giáo viên tóm tắt lại bằng sơ đồ

* Tranh ảnh Tranh ảnh là một trong những phương tiện quan trọng giúp các em hình thành những biểu tượng và khái niệm địa lí cụ thể, cũng như hình dung ra được các đối tượng địa lí Tranh ảnh trong SGK được lựa chọn để phục vụ sát với nội dung mỗi bài

1.2 Kênh hình phần Nam Á và vai trò của nó

Với đặc điểm kênh hình và các loại kênh hình đã trình bày ở phần trên thì giáo viên cần phải xác định được vai trò của kênh hình Địa lí 8 nói chung, của từng kênh hình khu vực Nam Á nói riêng Có như vậy mới hướng dẫn học sinh

sử dụng và khai thác kênh hình cụ thể ở từng hình có hiệu quả

a Lược đồ

Lược đồ là một phương tiện trực quan, một nguồn tri thức địa lí quan trọng Qua lược đồ học sinh có thể nhìn một cách bao quát những khu vực lãnh thổ rộng lớn, những vùng lãnh thổ xa xôi mà họ chưa bao giờ có điều kiện đặt chân

tới

Về mặt kiến thức, lược đồ có khả năng phản ánh sự phân bố và những mối quan hệ của các đối tượng địa lí mà không một phương tiện nào khác có thể làm được Những kí hiệu, màu sắc, cách biểu hiện trên lược đồ là những nội dung địa lí đã được mã hoá trở thành thứ ngôn ngữ đặc biệt đó là ngôn ngữ lược đồ

Về mặt phương pháp, lược đồ được coi là phương tiện trực quan giúp cho học sinh khai thác, củng cố kiến thức và phát triển tư duy trong quá trình học địa lí

* Lược đồ tự nhiên khu vực Nam Á (H 10.1)

Giúp học sinh có cơ sở để xác định vị trí địa lí, mô tả địa hình và rút ra nhận xét về đặc điểm vị trí địa lí, đặc điểm địa hình của khu vực Nam Á

* Lược đồ phân bố mưa ở Nam Á (H 10 2)

Giúp học sinh xác định được khu vực Nam Á nằm trong khu vực môi trường nhiệt đới gió mùa và nêu đặc điểm của môi trường nhiệt đới gió mùa Trình bày được sự phân bố mưa của khu vực và giải thích rõ vì sao lại có

sự phân bố mưa như vậy

* Lược đồ phân bố dân cư Nam Á (H 11.1)

Giúp học sinh có cái nhìn tổng quát và cụ thể về sự phân bố dân cư, đô thị của khu vực Nam Á Dựa vào kiến thức đã học để giải thích sự phân bố dân cư của khu vực

b Tranh ảnh

Học địa lí không thể nói đến nơi này, nơi kia, thành phố này, thành phố nọ, ngành sản sản xuất này, ngành sản xuất khác …Học sinh lại không có điều kiện tiếp xúc, nhìn tận mắt tất cả những cái đó Tranh ảnh đã giúp các em biết đến những điều ấy và hình dung ra các hiện tượng địa lí

* Ảnh hoang mạc Tha (H 10.3)

Giúp học sinh củng cố thêm biểu tượng về môi trường hoang mạc

* Ảnh núi Hy-ma-lay-a

Giúp học sinh có được biểu tượng về dãy núi cao nhất ở châu Á và thế giới, một bức tường thành chắn gió mùa đông bắc ở khu vực Nam Á Quan sát ảnh này giáo viên chỉ cần giúp học sinh mô tả khái quát về độ cao, về hình tượng của đỉnh và sườn núi có sự thay đổi cảnh quan

* Đền Tat Ma-han (H 11.2)

Cho học sinh biết được một số công trình kiến trúc văn hóa nổi tiếng của

Ấn Độ

* Ảnh một vùng nông thôn ở Nê-pan (H 11.3) và thu hái chè ở Xri Lan-ca

(H 11.4)

Giúp học sinh thấy tiện nghi sinh hoạt, nhà ở còn nghèo, thô sơ Diện tích canh tác nhỏ, hình thức lao động thủ công, lạc hậu Điều đó cho biết các nước trong khu vực Nam Á có nền kinh tế đang phát triển, chủ yếu là sản xuất nông nghiệp

c Bảng số liệu

Các số liệu thống kê nói chung và bảng số liệu thống kê nói riêng có ý nghĩa nhất định trong việc cung cấp các tri thức địa lí cho HS Chúng có tác dụng soi sáng, giải thích được các khái niệm và qui luật địa lí Không thể hình dung ra được một nước nếu không biết kích thước, số dân, mật độ dân số, cơ cấu kinh tế, sản lương các ngành kinh tế …của một địa phương nào đó

* Bảng số liệu 11.1 (Tr.38 - SGK): là cơ sở học sinh đọc, so sánh, phân tích

để rút ra nhận xét về số dân Nam Á đông đứng thứ 2 châu Á chỉ sau khu vực Đông Á

* Bảng số liệu 11.2 (Tr.39 -SGK): là cơ sở để học sinh phân tích và rút ra nhận xét về xu hướng chuyển dịch cơ cấu các ngành kinh tế của Ấn Độ (giảm

giá trị tương đối của ngành nông - lâm - thủy sản, tăng ngành công nghiệp và

đặc biệt tăng giá trị ngành dịch vụ) Sự chuyển dịch đó phản ánh xu hướng phát

triển kinh tế của Ấn Độ theo hướng độc lập, tự chủ và hiện đại

Như vậy việc xác định vai trò của mỗi kênh hình để dạy học phần Nam Á rất quan trọng, nó không những giúp giáo viên và học sinh có định hướng đúng

mà còn giúp khai thác kiến thức sâu rộng hơn

Kênh hình trong SGK Địa lí và trong phần Nam Á nói riêng không những là nguồn tri thức mà dựa vào đó giáo viên hướng dẫn học sinh cách tìm hiểu kiến

thức, nó còn là phương tiện trực quan sinh động minh họa cho kênh chữ (có rất nhiều tri thức dùng kênh chữ không mô phỏng được hết) Nên kênh hình có

nhiệm vụ hoàn chỉnh hơn nội dung phần kiến thức kênh chữ

Ví dụ minh họa:

* Phần vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên khu vực Nam Á + Về vị trí địa lí: Trong SGK không trình bày cụ thể vị trí địa lí của khu vực mà yêu cầu học sinh quan sát H 10.1 để xác định

+ Về địa hình: Nội dung kênh chữ ở trang 34 đã mô tả đặc điểm 3 miền địa hình của khu vực khá rõ Sử dụng lược đồ H 10.1 nhằm giúp học sinh quan sát lược đồ, dựa vào màu sắc kết hợp với nội dung kênh chữ trong SGK để mô tả 3 miền địa hình trên bằng lược đồ

+ Khí hậu: Nội dung kênh chữ trong SGK chưa trình bày cụ thể sự phân bố mưa của khu vực Nam Á Lược đồ H 10.2 nhằm giúp học sinh xác định được khu vực Nam Á thuộc đới khí hậu nào Nam Á có sự phân bố mưa không đều và giải thích được sự phân bố đó

* Phần dân cư và đặc điểm kinh tế khu vực Nam Á Trong SGK cũng không nêu đặc điểm dân cư Nam Á

Quan sát lược đồ H 11.1 dựa vào độ lớn và mật độ các chấm trên lược đồ

có thể biết được mật độ dân số và sự phân bố dân cư của 3 khu vực này Giáo viên cần nhấn mạnh thêm để học sinh hiểu rằng Ấn Độ là nước có dân số đông

(đứng thứ 2 trên thế giới), dân số trẻ và tăng nhanh

Qua phân tích trên, ta thấy được sự kết hợp nhuần nhuyễn của kênh hình và kênh chữ trong SGK địa lí Kênh chữ có vai trò trình bày, gợi dẫn kiến thức Kênh hình có nhiệm vụ minh họa, bổ sung cho những điều mà kênh chữ không thể nói bằng lời Nắm được đặc điểm đó người giáo viên sẽ có phương pháp tối

ưu để giúp học sinh nắm bắt kiến thức nhanh và chính xác nhất

1.3 Cách hướng dẫn học sinh sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình trong SGK Địa lí 8 phần Nam Á

* Để giúp học sinh biết đọc, phân tích, nhận xét …và rút ra kiến thức từ các hình trong phần này giáo viên cần hướng dẫn học sinh sử dụng, khai thác theo các bước sau:

Bước 1: Đọc tên của mỗi kênh hình để xác định xem kênh hình đó thể

hiện đối tượng địa lí nào, ở đâu?

Bước 2: Đọc chú giải (nếu có) để biết được các đối tượng, hiện tượng địa

lí đó được thể hiện như thế nào (kí hiệu nào)?

Bước 3: Tìm tên và vị trí của đối tượng trên bản đồ

Bước 4: Quan sát các đối tượng trên kênh hình, nhận xét đặc điểm tính chất của nó

Bước 5: Xác lập mối quan hệ địa lí giữa các đối tượng trên kênh hình với kiến thức đã học để rút ra kết luận mới