103 Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính và bài học cho Việt Nam MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỂ CHUYỂN ĐỐI GIỚI TÍNH Ở IRAN TRÊN KHÍA CẠNH LỊCH SỬ VÀ PHÁP LÝ ThS Đậu Công[.]
Trang 1MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỂ CHUYỂN ĐỐI GIỚI TÍNH Ở IRAN TRÊN KHÍA CẠNH LỊCH
SỬ VÀ PHÁP LÝ
ThS Đậu Công Hiệp
(Khoa Pháp luật Hành chính - nhà nước
Trường Đại học Luật Hà Nội)
Dẫn nhập: Trong bối cảnh Việt Nam đang có những bước
chuẩn bị quan trọng về mặt pháp lý liên quan đến quyền chuyển đổi giới tính, có thể thấy vấn đề quan niệm của xã hội về quyền chuyển giới nói chung và người chuyển giới nói riêng có ý nghĩa rất quan trọng Bên cạnh đó, tại nước Cộng hòa Hồi giáo Iran từ bốn thập kỷ về trước đã chứng kiến sự ghi nhận quyền chuyển giới khi đất nước này vẫn còn mang nặng nhiều yếu tố bảo thủ và kỳ thị
về mặt tôn giáo cũng như phong tục đối với người đồng giới Sự thay đổi mang tính bước ngoặt này của Iran có thể được tham khảo cho Việt Nam
1 Lịch sử về vấn đề chuyển giới ở Iran
Iran là một vùng đất Hồi giáo cổ xưa, với sự thống trị chủ yếu của người Shiite Trong lịch sử, cộng đồng Hồi giáo đã ghi nhận sự tồn tại của những người có trạng thái giới tính sinh học không đồng nhất với bản dạng giới của họ Chẳng hạn, danh từ
muskhannas được người Hồi giáo dùng để gọi những người đàn
ông trưởng thành nhưng không có xu hướng nhìn nhận mình là đàn ông và mong muốn được trở thành đối tượng được những người
Trang 2đàn ông khác yêu mến83 Vào thời kỳ này, khi chưa có phẫu thuật chuyển giới, việc bộc lộc xu hướng tình dục của những người này
là hoàn toàn sai trái với các quan niệm tôn giáo Đạo Hồi là tôn giáo ra đời sau và chịu ảnh hưởng rất lớn từ các kinh điển của đạo
Cơ Đốc Trong bộ kinh Cựu ước, quan niệm chống lại tình dục đồng giới được thể hiện rõ rệt, cụ thể ở quyển Sáng thế ký (Genesis), chương 19, câu 1 và quyển Leviticus, chương 18, câu
2284 Chương 7, câu 80 của kinh Quran với lời lẽ " kẻ [đàn ông]
nào có dục tính với đàn ông hơn là đàn bà, kẻ đó đã vượt quá giới hạn của tội lỗi và ta sẽ giáng cơn mưa lửa xuống đầu hắn."85 là một trong những ví dụ điển hình của việc chống lại xu hướng tình dục đồng giới
Với những ảnh hưởng từ các quan niệm mang tính bảo thủ của tôn giáo như vậy, nhìn chung địa vị pháp lý và cuộc sống của người đồng tính, song tính, chuyển giới ở Iran trong một thời gian dài là rất khó khăn với những áp lực phải đối mặt với hình phạt,
kể cả từ hình Bước ngoặt về tư tưởng của người Iran về chuyển đổi giới tính đến từ sau Cách mạng 1979 với một nhân vật quan trọng: Maryam Khatoon Molkara86 Bà sinh năm 1950 với tên khai sinh là Fereydoon Molkara (theo truyền thống Iran đây là tên gọi thường dùng cho nam giới) và từ nhỏ đã phát hiện ra mình không phù hợp với cơ thể nam giới và có mong muốn được sống
83Bolich,Ph D G G Bolich, Transgender History & Geography:
Crossdressing in Contex, Psy che's Press, 2007, tập 3, tr 234
84 Trong Sáng thế ký có đoạn nói về việc Chúa nổi giận và tiêu diệt thành Sodom vì dân trong thành có sự hôn nhân đồng giới, còn sách Levicitus nói
rằng đồng tính phải chịu tội chết Tham khảo thêm: D Guthrie, New Bible
commentary, Inter-varsity Press, London, 1990
85 Câu này trong kinh Quran cũng có thể coi là sự phản ánh lại kinh Cựu ước của đạo Cơ Đốc Xem thêm: https://www.thereligionofpeace.com/ pages/quran/homosexuality.aspx
86 Đoạn sau về cuộc đời và hành động của bà Maryam Khatoon Molkara được chúng tôi tham khảo chủ yếu từ: http://transgenderuniverse.com /2016/02/25/transgender-in-iran-the-story-of-maryam-khatoon-molkara/.
Trang 3như một người phụ nữ Vào đầu những năm 70, bà gặp một giáo
sĩ nổi tiếng tên Ayatollah Behbehani và thực hiện nghi lễ istikhareh để lý giải số phận của mình Sau đó bà được khuyên là nên viết thư cho Ayatollah Khomeini-người sẽ trở thành lãnh đạo tối cao của cuộc Cách mạng Năm 1987, Molkara gặp được Khomeini sau nhiều lần bị từ chối, thậm chí là đánh đập bởi những người canh gác Sau cuộc gặp đó, Khomeini đã nhận ra rằng để thực hiện được tốt những nội quy và nghĩa vụ của mình đối với tôn giáo, một người cần phải xác định được rõ ràng bản dạng giới và trong trường hợp nó không trùng khớp với giới tính sinh học thì cần phải được phẫu thuật chuyển đổi giới tính Quyết định của Khomeini đã mở đường cho việc thực hiện quyền chuyển giới ở Iran Đối với cá nhân bà Molkara, đến năm 1997 bà
đã hoàn tất các giai đoạn phẫu thuật và trở thành một người phụ
nữ hoàn chỉnh
Có thể thấy, thành công của sự đấu tranh vì quyền chuyển đổi giới tính ở Iran bất chấp những tín điều tôn giáo cũng phần nào phản ánh một đặc tính của hệ thống luật Hồi giáo, nơi mà các quan niệm pháp lý giải thích kinh Quran có ý nghĩa rất quan
trọng Lý giải về điều này, Arash Naraghi cho rằng: "đó là có thể
để giải thích lại những ý nghĩa đã được tuyên bố rõ ràng trong các câu thơ của kinh Quran, nếu cần thiết, để đưa ra những sự giải thích pháp lý về những đoạn văn về quyền tình dục và giới tính."87
Ở đây, lời giải thích kinh Quran của giáo chủ Khomeini
thông qua ý kiến pháp lý (legal opinion-fatwa) có giá trị bắt buộc
87 Theo: Arash Naraghi, The Quran and Human Rights of Sexual
Minorities, trích từ: IGLHRC (International Gay and Lesbian Human
Rights Commission), Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender Rights in
Iran Analysis from Religious, Social, Legal and Cultural Perspectives,
2015, tr 27.
Trang 4và được coi như một nguồn luật của Iran Cụ thể, trong trang 624
cuốn sách Tahrir al-Wasilah ông tuyên bố: "Thay đổi giới tính
của một người từ nam sang nữ và nữ sang nam thông qua phẫu thuật là không gây trở ngại với đạo Hồi Hơn thế, phẫu thuật chuyển đổi giới tính cho một người lưỡng tính (hermaphrodite) là không bị ngăn cấm."88 Về sau này, giáo sĩ Mohammad Mehdi
Kariminia cũng tuyên bố rằng phẫu thuật chuyển đổi giới tính là một sự cung ứng y học để sửa chữa giới tính của những người
phải chịu đựng tình trạng Dujensi (song tính) hay Khunsa (liên
giới tính)89
Hiện nay, việc chuyển đối giới tính ở Iran khá cởi mở và
dễ dàng, trong bốn năm ở Iran đã có tới hơn 1.000 cuộc phẫu thuật chuyển đổi giới tính90 Theo một báo cáo của IGLHRC, Iran
là một trong những nước Hồi giáo đầu tiên cho phép phẫu thuật chuyển đối giới tính và ghi nhận một cách đầy đủ quyền chuyển giới theo luật91 Quá trình chấp nhận hoạt động chuyển đổi giới tính thông qua phẫu thuật đã phản ánh sự thay đổi quan niệm nhưng vẫn trên cơ sở hài hòa với các tín điều tôn giáo lâu đời Lịch sử của vấn đề chuyển đối giới tính ở Iran cũng ghi nhận những sự đấu tranh mạnh mẽ mà trong đó bà Molkara là một ví
88 Dẫn theo: Zara Saeidzadeh, The Legality of Sex Change Surgery and
Construction of Transsexual Identity in Contemporary Iran, Master thesis,
Lund University, 2014, tr 45 Nguyên văn: "To change one’s sex from man
to woman and woman to man through surgery is not hindered in Islam Furthermore, sex change surgery for a hermaphrodite person is not prohibited."
89 Mohamad Mehdi Kariminia, Sex change from Fighi and legal point of
view, Marefat, 2000, tr 76
90 Xem: http://www.gaystarnews.com/article/iran-performed-over-1000-gender-reassignment-operations-four-years041212/
91 IGLHRC, Human Rights Violations on the Basis of Sexual Orientation,
Gender Identity, and Homosexuality in the Islamic Republic of Iran Submission to the 103rd Session of the Human Rights Committee (17 October- 4 November 2011), tr 6.
Trang 5dụ điển hình Bài học về mặt lịch sử của vấn đề chuyển đổi giới tính ở Iran cho thấy Việt Nam cần có những sự điều chỉnh về mặt quan niệm, đặc biệt là những yếu tố phong tục, văn hóa cho phù hợp với quyền chuyển đổi giới tính với tư cách một quyền con người Và một điều quan trọng là động lực của quá trình thay đổi
đó phải đến từ chính thái độ đấu tranh kiên quyết, khẳng định quyền mưu cầu hạnh phúc của mình từ những người có nhu cầu chuyển giới
2 Quy định pháp luật Iran về chuyển đổi giới tính
Ngày nay, Iran chấp nhận việc phẫu thuật chuyển đổi giới tính và đồng thời với việc đó các cơ quan nhà nước cũng có trách nhiệm cung cấp các giấy tờ pháp lý cần thiết phù hợp với giới tính mới của người chuyển giới Cụ thể, quy trình chuyển đổi giới tính
ở hợp pháp Iran có thể tóm tắt qua một vài bước sau92:
* Trước phẫu thuật
- Kiểm tra tâm lý: người có nhu cầu thực hiện phẫu thuật chuyển giới sẽ được gặp một bác sĩ tâm lý và được chuyển đến Viện Tâm thần Tehran (Tehran Institute of Psychiatrists)
- Thực hiện 13 phiên điều trị tâm lý và chuyển tới một tổ chức pháp y để có quyết định cuối cùng (Forensic Medicine Organization - FMO)
- Một hội đồng các bác sĩ cùng cấp giấy chứng nhận rối loạn bản dạng giới (gender indentity disorder) để phẫu thuật
* Sau phẫu thuật
92 Sơ đồ này dịch từ Zara Saeidzadeh, tlđd, tr 86.
Trang 6- Tại tòa án: Người chuyển giới đệ trình yêu cầu thay đổi tên và giới tính trong các văn bản pháp lý như chứng minh thư, văn bằng, quyết định tuyển dụng, hợp đồng lao động, bảo hiểm.v.v…
- Tại FMO: tòa án đưa người chuyển giới tới FMO để giám định về thể chất để xác nhận đã hoàn thành phẫu thuật (cắt
bỏ vú, loại bỏ dương vật và tinh hoàn)
- Thẩm phán sẽ quyết định việc thay đổi tên và giới tính nếu có sự xác nhận từ FMO và sẽ gửi lệnh tới các văn phòng đăng ký dể thay đổi một cách chính thức tên và giới tính trên các giấy
tờ tùy thân
Bên cạnh đó, Iran cũng có những chính sách hỗ trợ và bảo
vệ quyền lợi của người chuyển giới với mục đích thúc đẩy hoạt động này Ở đây cần phải nói rằng, việc Iran khuyến khích phẫu thuật chuyển giới xuất phát từ việc họ coi hoạt động này là một cách cứu chữa giới tính của con người Hành vi tình dục đồng giới ở Iran bị cấm hoàn toàn và thậm chí có thể bị tử hình Vì vậy, nhằm ngăn ngừa hiện tượng này, chính phủ Iran hỗ trợ tương đối cao để những người có nhu cầu có thể thực hiện phẫu thuật chuyển giới và có được một cơ thể sinh học hoàn toàn phù hợp cho sinh hoạt tình dục dị tính Đầu tiên, chính sách này thể hiện ở chỗ Iran quy định rằng các công ty bảo hiểm phải chi trả toàn bộ chi phí cho phẫu thuật chuyển đổi giới tính, với mức có thể lên tới 3000$93 Ngoài ra, vì người đã chịu đựng cuộc phẫu thuật chuyển đổi giới tính thường có sức khỏe và tuổi thọ yếu hơn so với người thông thường, chính quyền Iran cũng có những chính sách bảo vệ
họ về mặt sức khỏe thể chất như là từ năm 2010, người chuyển
93 Theo:
http://www.huffingtonpost.com/2012/06/04/iran-sex-change-operation_n_1568604.html
Trang 7giới được miễn nghĩa vụ quân sự94 Ngoài ra, chính phủ Iran cũng
có những hỗ trợ nhất định về nhà ở đối với người chuyển giới95
Về mặt nhân thân, người chuyển giới có đủ mọi quyền theo giới tính mới của mình Chẳng hạn vào năm 2009, đám cưới của Shaghayegh và Ardashir (chuyển giới từ nữ sang nam) đã được thực hiện sau khi tòa án yêu cầu hai gia đình phải tôn trọng quyền được kết hôn của hai người này96
Tuy nhiên, có thể thấy rằng ở Iran vẫn chưa có được một khung pháp lý đầy đủ và vững chắc để bảo vệ người chuyển giới khỏi các nguy cơ sức khỏe và kỳ thị bằng các nước phát triển khác Điều này thể hiện ở trong một báo cáo của Văn phòng Nội
vụ của Sở di trú Anh về việc ghi nhận nhiều thông tin phản ánh về tình trạng kỳ thị, bạo lực và thiếu vắng sự chăm sóc y tế từ phía chính quyền của người chuyển giới97
3 Kết luận
Ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là khu vực Á châu, các yếu tố tôn giáo, phong tục, tập quán vẫn còn tác động nặng nề đến tâm thức của xã hội về vấn đề chuyển đổi giới tính Tại đó, vấn đề chuyển giới còn được xem là nhạy cảm và quyền của người chuyển đổi giới tính vẫn có nguy cơ cao bị xâm phạm Trên khía cạnh lịch sử và pháp lý, vấn đề chuyển đổi giới tính ở Iran đã cho chúng ta những bài học quan trọng Đầu tiên là ở
94 Afsaneh Najmabadi, Verdicts of Science, Rulings of Faith:
Transgender/sexuality in Contemporary Iran, Social Research Volume 78,
No 2, Summer 2011.
95 Theo: http://www.ibtimes.com/iran-transgender-law-islamic-republic-advances-bill-protect-transsexuals-amid-1940978
96 Theo: http://www.genderacrossborders.com/2009/09/14/progress-for-transgender-people-in-iran/
97 Home Office, Country Information and Guidance Iran: Sexual Orientation
and Gender Identity November 2014.