ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM DƯƠNG THỊ THÚY HẰNG VẤN ĐỀ NỮ QUYỀNTRONG SÁNG TÁC CỦA MỘT SỐ NHÀ VĂN DÂN TỘC THIỂU SỐ (KHU VỰC MIỀN NÚI PHÍA BẮC VIỆT NAM) LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VĂN HỌC[.]
Trang 1ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
DƯƠNG THỊ THÚY HẰNG
VẤN ĐỀ NỮ QUYỀNTRONG SÁNG TÁC CỦA MỘT SỐ NHÀ VĂN DÂN TỘC THIỂU SỐ (KHU VỰC MIỀN NÚI PHÍA BẮC VIỆT NAM)
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
THÁI NGUYÊN - 2020
Trang 2ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
DƯƠNG THỊ THÚY HẰNG
VẤN ĐỀ NỮ QUYỀNTRONG SÁNG TÁC CỦA MỘT SỐ NHÀ VĂNDÂN TỘC THIỂU SỐ (KHU VỰCMIỀN NÚI PHÍA BẮCVIỆT NAM)
Ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 8220121
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
Người hướng dẫn khoa học: TS CAO THỊ THU HOÀI
THÁI NGUYÊN - 2020
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan luận văn là kết quả nghiên cứu của riêng tôi Hoàn toàn không sao chép của bất kì ai.Nội dung của luận văn có sử dụng tài liệu, thông tin được đăng tải trên các tác phẩm, tạp chí, các website theo danh mục tài liệu tham khảo
Nếu sai tôi xin chịu trách nhiệm!
Thái Nguyên, tháng 9 năm 2020
Tác giả luận văn
Dương Thị Thúy Hằng
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn, em đã nhận được sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, gia đình và bạn bè Với lòng biết
ơn sâu sắc em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới:
TS Cao Thị Thu Hoài, người thầy đã hướng dẫn em thực hiện luận văn
trên Sựchỉ bảo tận tình, chu đáo vànhiều ý kiến quý báu của cô đã giúp đỡ em rất nhiều trong suốt thời gian thực hiện luận văn
Ban giám hiệu, phòng Đào tạo sau Đại học, Khoa Ngữ Văn cùng toàn thể các thầy cô đã giảng dạy chuyên ngành Văn học Việt Nam trường ĐHSP Thái Nguyên đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho em hoàn thành khóa học
Xin cảm ơn sự động viên, khích lệ của người thân, bạn bè, đồng nghiệp
Dù rất cố gắng nhưng luận văn vẫn không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được ý kiến đóng góp để luận văn thêm hoàn thiện hơn
Xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 9 năm 2020
Tác giả luận văn
Dương Thị Thúy Hằng
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
DANH MỤC VIẾT TẮT v
MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6
4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6
5 Phương pháp nghiên cứu 7
6 Đóng góp của luận văn 8
7 Cấu trúc của luận văn 8
Chương 1:KHÁI QUÁT VỀ VĂN XUÔI DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚIPHÍA BẮC VÀ GIỚI THUYẾT VỀ NỮ QUYỀN TRONG VĂN HỌC 9
1.1 Khái quát về văn xuôi dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc 9
1.1.1 Lịch sử hình thành, phát triển 9
1.1.2 Đặc điểm nội dung, nghệ thuật 14
1.2 Giới thuyết về nữ quyền trong văn học 20
1.2.1 Khái niệm nữ quyền 20
1.3 Mạch nguồn cảm hứng về nữ quyền trong văn xuôi dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc 28
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 31
Chương 2:VẤN ĐỀ NỮ QUYỀN TRONG SÁNG TÁC CỦA MỘT SỐ NHÀ VĂN DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮCNHÌN TỪ GÓC ĐỘ NỘI DUNG 32
2.1 Nữ quyền trong cuộc chiến chống lại những hủ tục lạc hậu 33
Trang 62.2 Nữ quyền trong khát khao hạnh phúc đời thường 43
2.3 Nữ quyền trong bản năng tính dục 50
TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 59
Chương 3:VẤN ĐỀ NỮ QUYỀN TRONG SÁNG TÁC CỦA MỘT SỐ NHÀ VĂN DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮCNHÌN TỪ GÓC ĐỘ NGHỆ THUẬT 60
3.1 Nghệ thuật xây dụng nhân vật nữ 60
3.1.1 Xây dựng nhân vật qua ngoại hình và hành động 60
3.1.2 Xây dựng nhân vật qua đời sống nội tâm 65
3.2 Sử dụng ngôn ngữ giàu tính nữ 68
3.2.1 Ngôn ngữ giản dị, thông tục 69
3.2.2 Ngôn ngữ thẳng thắn, quyết liệt 71
3.2.3 Vận dụng nhiều thành ngữ, tục ngữ và lối ví von, so sánh 73
TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 78
KẾT LUẬN 79
TÀI LIỆU THAM KHẢO 81
PHỤ LỤC 85
Trang 7DANH MỤC VIẾT TẮT
DTTS : Dân tộc thiểu số
TK : Thế kỉ
Trang 8MỞ ĐẦU 1.Lí do chọn đề tài
1.1.Làmột bộ phận quan trọng trong nền văn học Việt Nam, văn học dân tộc thiểu số (DTTS) đã đi vào đời sống cộng đồng và mang những giá trị nhân văn cao cả Trong bộ phận văn học này, thể loại văn xuôi chiếm một vị thế đặc biệt,làm nên những nét đặc sắc tiêu biểu và riêng biệt.Như GS Phong Lê đã từng
nhận xét:“Văn xuôi miền núi chiếm lĩnh được một vẻ đẹp riêng không thay thế
được, không ai bắt chước được” Trải qua một quá trình tự mình vận động và
vươn ra hòa cùng đại dương văn học Việt, đến nay, văn xuôi dân tộc thiểu số đã đạt được rất nhiều thành tựu lớn và có chỗ đứng trên khắp các vùng miền của cả nước Trong đó, tập trung chủ yếu ở ba khu vực: miền núi phía Bắc, Tây Nguyên
và Tây Nam Bộ
1.2.Khu vực miền núi phía Bắc là một địa bàn rộng lớn và là nơi sinh sống của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số như Tày, Nùng, Dao, Mường, H’Mông… Mỗi dân tộc lại ghi dấu một nét văn hóa riêng tạo nên bức tranh miền núi phong phú,
đa dạng, giàu bản sắc dân tộc Văn xuôi khu vực này cũng tiêu biểu và khởi sắc hơn cả về số lượng tác phẩm cũng như đội ngũ các tác giả như: Nông Minh Châu,
Vi Hồng, Triều Ân, Bùi Thị Như Lan, Nông Viết Toại, Vi Thị Kim Bình, Cao Duy Sơn, Ma Trường Nguyên, Hữu Tiến, Mã A Lềnh, Vương Trung… Các nhà văn khi viết về miền núi đều có những tìm tòi, khám phá hết sức mới mẻ mà vẫn đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc Đặc biệt, các nhà văn này đều có một điểm nhìn chung trong cách xây dựng hình tượng người phụ nữ miền núi trong đời sống đương đại, có cả sự xót xa, thương cảm và ngợi ca Dường như với các nhà văn, được viết, được tả, được thể hiện niềm ưu ái dành cho những người phụ nữ vùng cao là một niềm “vinh dự” và “tự hào”, bởi qua những trang văn chất chứa bao tình cảm ấy là cả niềm tin và hi vọng vào một tương lai tươi sáng hơn cho những thân phận còn đong đầy bất hạnh nơi các bản làng xa xôi.Vượt hơn cả hi vọng và mong ước, các nhà văn dân tộc miền núi còn hướng đến một vấn đề cao cả, mãnh
Trang 9liệt và cũng vô cùng chính đáng: vấn đề nữ quyền cho người phụ nữ vùng cao
1.3.Vấn đề nữ quyền đang là xu hướng của thời đại hiện nay, nhận được sự quan tâm của toàn xã hội Từ xa xưa, ý thức nữ quyền đã có ở Việt Nam trong cội nguồn nền văn hóa nông nghiệp lúa nước, được thể hiện qua tín ngưỡng thờ Mẫu, việc tôn thờ nữ thần, thờ mẫu thần, thờ mẫu tam phủ, tứ phủ với quyền năng sinh sôi và che trở cho con người xuất hiện khá phổ biến và có nguồn gốc lịch sử lâu đời Trong thời kì phong kiến, chịu ảnh hưởng nặng nề của Nho giáo với quan
điểm “trọng nam - khinh nữ”, hay là “nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô”, có thể
thấy, người đàn ông được coi trọng, được nắm quyền hành trong xã hội còn người phụ nữ chỉ là cái bóng mờ nhạt, không được coi trọng Người phụ nữbị bủa vây bởi tập tục lạc hậu, họ chỉ biết sống cam chịu và phục tùng, số phận chịu nhiều đắng cay và ngang trái Bởi vậy, dấu hỏi lớn ở đây là làm sao để người phụ nữ có
được quyền bình đẳng trong cuộc sống?
Khi xã hội bước vào thời kì đổi mới, đời sống kinh tế xã hội và tư tưởng
có nhiều thay đổi, chủ nghĩa nữ quyền lúc này giải thích nguyên nhân tại sao phụ
nữ bị áp bức trong xã hội và làm thế nào để nâng cao địa vị của phụ nữ Vì thế tiếng nói đòi quyền bình đẳng và quyền sống của người phụ nữ được chú trọng hơn Trong văn học, hình tượng người phụ nữ luôn là nguồn cảm hứng bất tận, vừa quen thuộc, vừa mới mẻ của những văn nghệ sĩ và là hình tượng nghệ thuật tiêu biểu cho văn học dân tộc Cuộc đấu tranh vì bình đẳng giới đã diễn ra đồng loạt trên mọi phương diện của đời sống xã hội, trong đó có văn học nghệ thuật Lúc này, vấn đề về nữ quyền được nhắc đến nhiều trong đời sống văn học nước
ta, chi phối diện mạo văn xuôi Việt Nam trong đó có văn xuôi dân tộc thiểu số
1.4 Qua những sáng tác văn xuôi, các nhà văn dân tộc thiểu số thấu hiểu
được số phận của người phụ nữ miền núi còn chịu nhiều thiệt thòi, áp bức nên bằng các phương thức khác nhau, họ đã đưa vào tác phẩm của mình hình ảnh người phụ nữ và cuộc sống của họ trên muôn nẻo cuộc sống với sự đồng cảm, yêu
thương, trân trọng Âm hưởng về nữ quyền tuy còn mơ hồ nhưng tiếng vọng của nó đã vang lên thể hiện ở việc người phụ nữ dân tộc thiểu số dám đứng lên
Trang 10chống lại những phong tục, tập quán đã lỗi thời, lạc hậu, mang màu sắc mê tín, những thói hư, tật xấu làm xã hội trì trệ, trở thành vật cản, là gánh nặng đối với các cộng đồng người dân tộc thiểu số Dù luôn phải đối mặt với những khó khăn, thử thách trong cuộc sống nhưng thẳm sâu trong tâm hồn, họ luôn khát khao về cuộc sống hạnh phúc - đời thường giản dị, tươi đẹp.Đọc những sáng tác của Vi Hồng, Bùi Thị Như Lan và Cao Duy Sơn… Ta có thể thấy các tác giả đều chú ý khắc họa thành công hình tượng nhân vật nữ dân tộc thiểu số, dành cho họ nhiều trangviết tâm huyết trong sáng tác của mình với những phát hiện về những khát vọng cao đẹp của người phụ nữmang âm hưởng nữ quyền rất đậm nét Từ đó, có thể khẳng định, các nhà văn dân tộc thiểu số đã góp tiếng nói của mình để tôn vinh những người phụ nữ, những người mà ở bất cứ thời đại nào,quốc gia dân tộc nào cũng giữ vai trò trọng yếu trong việc giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của mỗi dân tộc
1.5.Vấn đề nữ quyền là đề tài có ý nghĩa sâu sắc, có sức lôi cuốn đặc biệt
và cũng rất thiết thực với bản thân vì sự yêu thích và muốn khám phá về người phụ nữ dân tộc thiểu số Chính vì những lí do trên đã thôi thúc tôi chọn “Vấn đề
nữ quyền trong sáng tác của một số nhà văn dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc” làm đề tài nghiên cứu Hi vọng đề tài thành công sẽ là một tài liệu tham khảo hữu ích cho những người muốn tìm hiểu về văn xuôi miền núi nói chung và vấn đề
nữ quyền trong văn xuôi dân tộc thiểu số nói riêng
2.Lịch sử nghiên cứu vấn đề
ỞViệt Nam, vấn đề nữ quyền được manh nha trong lý luận phê bình văn học đầu TK XX, nhưng phải từ năm 1986 trở đi, âm hưởng nữ quyền trong văn học mới thực sựđược chú ý Vấn đề nữ quyền đã được một số nhà nghiên cứu đề
cập đến như: Trong bài báo Về tinh thần nữ quyền trong tiểu thuyết, truyện ngắn
Việt Nam sau 1986, Nguyễn Mạnh Hà cho rằng: “Tinh thần nữ quyền (…) biểu
hiện nổi bật ở những điểm sau: đả phá trật tự nam quyền, tìm lại chính mình, khẳng định những ưu việt” Châm Khanh chủ yếu lý giải sự xuất hiện mạnh mẽ,
Trang 11đông đảo của các tác giả nữ từ sau năm 1975 và tìm những cơ sở đểxác địnhlối
viết văn đặc trưng của phụ nữ trong tiểu luận Phụ nữ và vănchương.Trên trang báo vnca.cand.com.vn, bài viết Phụ nữ - nguồn cảm hứng sáng tác của văn
xuôi Việt Nam thời kì đổi mới của Đào Đồng Điện, người viết đặt người phụ
nữ ở vị trí đối tượng sáng tạo để khám phá diện mạo của hình tượng nhân vật nữ Phụ nữ là một nội dung nổi bật của văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổimới.Nguyễn
Thị Thanh Xuân với tham luận “Xét lại thế giới đàn ông bằng cái nhìn đàn bà”, tham dự tọa đàm khoa học “Văn xuôi nữ trong bối cảnh văn học Việt Nam đương
đại”, đã khái quát những nét cơ bản về âm hưởng nữ quyền trong văn học từ năm
1986 trởđi
Năm 1990, bài viết: Nhìn lại vấn đề giải phóng phụ nữ trong tiểu thuyết
Tự lực văn đoàn (Tạp chí văn học, số 5), nhà nghiên cứu Trường Chính đã thể
hiện những kiến giải của mình về ý thức nữ quyền trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn Từ giữa năm 1999, nhiều chuyên đề liên quan đến phái tính trong văn học
có sức lan tỏa rất nhanh trên văn đàn, nhất là ở ngoài nước Do có sự tiếp xúc với chủ thuyết nữ quyền, dòng văn học hải ngoại có bước đột phá rất ngoạn mục
trong việc nghiên cứu về phái tính Những chuyên đề như Tình yêu, tình dục và
phái tính trong văn học, Tình yêu tình dục của Tạp chí Việt, chuyên đề Văn học
nữ quyền, chuyên đề Giới tính trên trang DaMau.org… liên tiếp mở ra nhiều
khám phá.Năm 2006, trong bài viết tham dự hội thảo quốc tế về văn học tại Viện
văn học có nhan đềVấn đề phái tính và âm hưởng nữ quyền trong văn học Việt
Nam đương đại, nhà nhiên cứu Nguyễn Đăng Điệp đã giới thiệu khái quát về vấn
đề phái tính trong văn học ở từng giai đoạn và đưa ra nhìn nhận ban đầu về vấn
đề tính nữ trong văn học Việt Nam Năm 2013, Đặng Thị Vân Chi trong bài viết:
Vấn đề nữ quyền ở Việt Nam đầu TK XXtham dự Hội thảo Quốc tế Việt Nam học
lần thứ nhấtcó nhận xét: “Sự tự nhận thức của phụ nữ đối với vấn đề nữ quyền
cũng như sự phát triển của quá trình nhận thức tư tưởng này trong xã hội Việt Nam đã từng bước mang lại sự thay đổi thực sự cho phụ nữ cũng như sự phát
Trang 12triển của phong trào phụ nữ, thúc đẩy phụ nữ tham gia vào các hoạt động xã hội, vào phong trào đòi quyền bình đẳng nam nữvà giải phóng phụ nữ, giải phóng dân tộc và góp phần vào thành công của cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở Việt Nam” Với bài viết này đã cho thấy sự phát triển nhận thức về vấn đề
nữ quyền ở Việt Nam đầu thế kỷ XX Năm 2017, Lê Thị Thanh Xuân trong bài
viết: Xu hướng nữ quyền trong sáng tác của các nhà văn nữ dân tộc thiểu số
(Tạp chí khoa học - ĐH Huế) đã gửi tới thông điệp về hình ảnh người phụ nữ luôn là đề tài hấp dẫn đối với các nhà văn để đi sâu khai thác vấn đề nữ quyền Ngoài ra còn một số nghiên cứu về vấn đề nữ quyền như: Hồ Khánh Vân trong
Từ lý thuyết phê bình nữ quyền nghiên cứu một số tác phẩm văn xuôi của các tác giả nữ Việt Nam từ năm 1990 đến nayvà Ý thức nữ quyền và sự phát triển bước đầu của văn học nữ Nam Bộ trong tiến trình hiện đạihóa văn học dântộc đầu thế
kỉ XX;Nguyễn Thị Thanh Xuân trong Vấn đề phái tính và âm hưởng nữ quyền trong văn học Việt Nam đương đại (qua sáng tác của một số nhà văn nữ tiêu biểu) cho thấy sự quan tâm đến giới nữ từ nữ quyền luận đan xen với lý thuyết
về giới, đôi chỗ còn trộn lẫn với thi pháp học, phong cách học Trần Nho Thìn
trong Từ thực tiễn Việt Nam, góp thêm một tiếng nói phương pháp luận vào cuộc
thảo luận quốc tế về vấn đề Nho giáo và nữ quyền, tiếp cận vấn đề từ góc độ văn
hóa học, nữ quyền luận xen với phê phán tư tưởng hệ
Qua tìm hiểu bước đầu, các nhà văn dân tộc thiểu số luôn muốn hướng tới
sự công bằng, bình đẳng cho nữ giới, xóa bỏ định kiến vô thức hay những khuôn phép giáo điều xưa cũ áp đặt cho người phụ nữ trong các sáng tác văn xuôi dân tộc miền núi Đã có một số công trình mang tính tập hợp, tuyển chọn và giới thiệu về văn học dân tộc thiểu số trong đó có đưa vào hình ảnh người phụ nữ dân
tộc như: Tuyển tập văn học các dân tộc thiểu số (Nxb văn hóa, 1995); Tuyển tập
văn học và miền núi (Nxb Giáo dục, 2007); Hợp tuyển thơ văn các dân tộc thiểu
số Việt Nam 1945-1985 (Nxb Văn hóa, 1981)… Ngoài ra còn một số công trình
nghiên cứu, đánh giá về văn học dân tộc thiểu số trong đó có hình tượng người
Trang 13phụ nữ dân tộc như: Một vườn hoa nhiều hương sắc (Nxb Văn hóa, 1997); 40
năm văn hóa nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam (1945-1985) (Nxb Văn
hóa, 1985); Văn hóa các dân tộc -từ một diễn đàn (1999) của Hội văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam; Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam truyền
thống và hiện đại (Nxb Đại học Thái Nguyên); Bản sắc văn hóa dân tộc trong văn xuôi của các nhà văn dân tộc thiểu số Việt Nam ( Nxb Đại học Thái Nguyên); Nửa thế kỷ phát triển văn xuôi các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc Việt Nam(từ 1960 đến nay) (Nxb Hội nhà văn)… Nhìn chung những nguồn tài liệu
trên đã cung cấp những nhận định khái quát về người phụ nữ dân tộc thiểu số, thấy được hình ảnh người phụ nữ luôn là đối tượng thẩm mĩ đáng được chú ý trong mọi lĩnh vực văn chương
Điểm qua một số công trình nghiên cứu và các bài viết có thể thấy rằng,
lý thuyết về nữ quyền đã được vận dụng vào nghiên cứu văn học Việt Nam, tuy nhiên chưa có công trình nào đề cập đến vấn đề nữ quyền trong sáng tác của một
số nhà văn dân tộc thiểu số Do đó, đây sẽ là hướng mở để chúng tôi thực hiện
đề tài này Đề tài thành công sẽ góp một cái nhìn mới mẻ nhằm giáo dục nhận thức về các giá trị bình quyền, thúc đẩy bình đẳng giới nói chung và sự tiến bộ của người phụ nữ vùng cao nói riêng
3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là: Vấn đề nữ quyền trong sáng tác của một số nhà văn dân tộc thiểu số (khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam)
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề nữ quyền trong sáng tác của các nhà văn DTTSkhu vực miền núi phía Bắc như: Vi Hồng, Cao Duy Sơn,Bùi Minh Chức, Hữu Tiến, Bùi Thị Như Lan…
4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1 Mục đích nghiên cứu
- Có cái nhìn tổng thể và khái quát về văn học dân tộc thiểu số, góp phần