Luận văn thạc sĩ luật học pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi ở việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT LÊ MINH ANH PH¸P LUËT VÒ B¶O HIÓM THU NHËP §èI VíI NG¦êI CAO TUæI ë VIÖT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI 2019 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT LÊ MINH ANH PH¸P[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ MINH ANH

PH¸P LUËT VÒ B¶O HIÓM THU NHËP

§èI VíI NG¦êI CAO TUæI ë VIÖT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ MINH ANH

PH¸P LUËT VÒ B¶O HIÓM THU NHËP

§èI VíI NG¦êI CAO TUæI ë VIÖT NAM

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 8380101.05

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS ĐỖ THỊ DUNG

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Lê Minh Anh

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO HIỂM THU NHẬP ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI 8

1.1 Người cao tuổi và bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi 8

1.1.1 Người cao tuổi 8

1.1.2 Bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi 12

1.2 Pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi 20

1.2.1 Khái niệm và vai trò của pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi 20

1.2.2 Nguyên tắc cơ bản của pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi 24

1.2.3 Nội dung pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi 27

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 38

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ BẢO HIỂM THU NHẬP ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI 39

2.1 Thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi từ bảo hiểm xã hội bắt buộc và thực tiễn thực hiện 39

2.1.1 Đối tượng áp dụng bảo hiểm hưu trí của bảo hiểm xã hội bắt buộc 39

2.1.2 Điều kiện hưởng bảo hiểm hưu trí của bảo hiểm xã hội bắt buộc 44

2.1.3 Mức lương hưu của bảo hiểm xã hội bắt buộc 48

2.1.4 Điều chỉnh lương hưu của bảo hiểm xã hội bắt buộc 52

2.2 Thực trạng của pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi từ bảo hiểm xã hội tự nguyện và thực tiễn thực hiện 54

2.2.1 Đối tượng áp dụng bảo hiểm hưu trí của bảo hiểm xã hội tự nguyện 55

2.2.2 Điều kiện hưởng bảo hiểm hưu trí của bảo hiểm xã hội tự nguyện 57

2.2.3 Mức lương hưu của bảo hiểm xã hội tự nguyện 58

2.2.4 Điều chỉnh lương hưu của bảo hiểm xã hội tự nguyện 59

2.3 Thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi từ bảo hiểm hưu trí bổ sung và thực tiễn thực hiện 61

2.3.1 Đối tượng áp dụng bảo hiểm hưu trí bổ sung 62

2.3.2 Điều kiện hưởng bảo hiểm hưu trí bổ sung 63

2.3.3 Mức hưởng bảo hiểm hưu trí bổ sung 64

2.4 Thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi 65

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 68

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM THU NHẬP ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM 69

3.1 Yêu cầu của việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi ở Việt Nam 69

3.1.1 Khắc phục những bất cập trong quy định hiện hành về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi 69

3.1.2 Bảo đảm phù hợp với nhu cầu và đời sống của người cao tuổi 69

3.1.3 Bảo đảm thực hiện chính sách an sinh xã hội của Đảng và Nhà nước trong giai đoạn hiện nay 70

3.1.4 Bảo đảm phù hợp với pháp luật quốc tế và các quốc gia trên thế giới 73

3.2 Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi ở Việt Nam 74

3.2.1 Mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội 74

3.2.2 Điều chỉnh cách tính lương hưu theo nguyên tắc công bằng, bình đẳng, chia sẻ và bền vững 79

3.2.3 Cần bổ sung các quy định liên quan đến việc tạo điều kiện hỗ trợ việc làm cho người cao tuổi 81

3.2.4 Xây dựng các quy định hồi tố áp dụng cho các trường hợp người tham gia bảo hiểm sau khi đã thực hiện hưởng bảo hiểm một lần nhưng vẫn có nguyện vọng và nhu cầu tiếp tục tham gia BHXH để được hưởng lương hưu 82

3.3 Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay 83

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 86

KẾT LUẬN 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Bộ LĐ-TB&XH Bộ Lao động Thương binh và Xã hội

Nghị quyết số

21-NQ/TW

Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 22/11/2012 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác

BHXH, BHYT

Nghị quyết số

28-NQ/TW

Nghị quyết số ghị quyết số 28-NQ/TW ngày 19/5/2018 của Hội nghị lần thứ 7, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng

sản Việt Nam khóa 12 về cải cách chính sách BHXH

NSDLĐ Người sử dụng lao động

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Theo quy luật của tự nhiên, do tác động của quá trình lão hóa khiến con người sẽ già yếu, sức khỏe suy giảm, bệnh tật ngày một nhiều dẫn đến việc con người sẽ dần mất đi khả năng lao động và không đảm bảo được thu nhập Trong khi đó nhu cầu sinh hoạt, khám chữa bệnh không những không giảm

mà còn có chiều hướng gia tăng Nếu không có tiền bạc, của cải tích lũy khi còn trẻ hoặc không được sự giúp đỡ từ gia đình, con cái và cộng đồng thì NCT khó bảo đảm được cuộc sống hàng ngày Cùng với đó khoa học - công nghệ ngày càng phát triển, dẫn tới những thành tựu vượt bậc về kinh tế, xã hội, cùng với những tiến bộ của nền y học làm cho tuổi thọ trung bình của con người đã và đang tăng nhanh Nếu không có thu nhập ổn định khi về già, người lao động sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc bảo đảm và duy trì được cuộc sống hàng ngày

Người cao tuổi là một trong những đối tượng yếu thế dễ bị tổn thương nhất do những thay đổi về sức khỏe thể chất và tinh thần, sự thay đổi về tâm sinh lý, lao động - thu nhập, quan hệ xã hội và cuộc sống gặp nhiều khó khăn Chính vì vậy, việc gia tăng số lượng người cao tuổi sẽ tác động rất lớn đến các lĩnh vực trong đời sống xã hội như hệ thống chăm sóc sức khỏe, bảo hiểm hưu trí, việc làm, tâm lý, Trước tình trạng đó, các tổ chức quốc tế cũng như các quốc gia, từ lâu đã chú trọng ban hành các chính sách pháp luật về BHXH nhằm giải quyết kịp thời và phù hợp với nhu cầu bảo đảm thu nhập, bảo đảm cuộc sống cho người cao tuổi

Do quá trình lão hóa sâu, sức khỏe ngày càng suy giảm, nên trong các nhu cầu của NCT thì nhu cầu về thu nhập và bảo đảm đời sống rất quan trọng Bảo hiểm thu nhập nắm vai trò vô cùng quan trọng, nó là cơ sở đảm bảo cuộc

2

sống cho NCT khi họ đã hết tuổi lao động với nguồn lương hưu hàng tháng, NCT có thu nhập, ổn định cuộc sống sinh hoạt hằng ngày, giảm bớt gánh nặng cho gia đình và xã hội Với quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, các chính sách bảo đảm thu nhập nói chung và chế độ hưu trí nói riêng

đã từng bước được xây dựng, ngày càng hoàn thiện, phù hợp với thực tế đất nước và thông lệ quốc tế, dần khẳng định và phát huy vai trò là một trụ cột chính của hệ thống ASXH Đặc biệt với sự ra đời của Luật BHXH năm 2014 với nhiều điểm mới, tiến bộ hơn so với các quy định trước đó Mặc dù vậy, qua hơn 2 năm triển khai thực hiện, một số quy định về bảo hiểm hưu trí đã bộc lộ một số bất cập hạn chế, chưa tạo được sự đồng thuận cao của xã hội như: Việc mở rộng đối tượng tham gia vào hệ thống BHXH còn dưới mức tiềm năng, độ bao phủ BHXH tăng chậm; việc thay đổi công thức tính lương hưu đối với lao động nữ nghỉ hưu trong năm 2018 tạo tâm lý so sánh giữa lao động nữ và lao động nam, giữa lao động nữ nghỉ hưu trước và sau ngày 01/01/2018; việc điều chỉnh tăng lương hưu qua các năm còn phát sinh nhiều bất cập mới cần nghiên cứu xử lý sớm; lương hưu của một số nhóm đối tượng thấp hơn mức tiền lương cơ sở, khoảng cách giữa người có mức lương hưu thấp nhất và cao nhất quá xa, ngoài ra còn có sự phân biệt trong cách tính lương hưu của khu vực trong và ngoài nhà nước; quỹ hưu trí và tử tuất có nguy cơ mất cân đối trong dài hạn

Việc đánh giá khách quan, toàn diện về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi thông qua các loại hình BHXH ở nước ta hiện nay, tìm ra những bất cập, hạn chế trong thực tiễn triển khai, từ đó đề xuất những giải pháp góp phần hoàn thiện chính sách trong dài hạn, ổn định dư luận xã hội, tạo lòng tin trong nhân dân đang là mối quan tâm rất lớn của các cơ quan xây

dựng, tổ chức thực hiện chính sách BHXH, chính vì vậy tôi chọn đề tài “Pháp

luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi ở Việt Nam” làm đề tài

luận văn thạc sỹ của mình

3

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Từ trước đến nay ở Việt Nam đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về lĩnh vực BHXH, trong đó tác giả được biết đến một số đề án,

đề tài, cụ thể là:

- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Ngành“Thực trạng đời sống người nghỉ hưu, những giải pháp về cung cấp các dịch vụ xã hội nhằm cải thiện đời sống vật chất, tinh thần người nghỉ hưu” do Tiến sĩ Phạm Đình Thành,

Viện khoa học BHXH Việt Nam làm chủ nhiệm (năm 2013) Đề tài đã hệ thống hóa những vấn đề cơ bản về người cao tuổi, người nghỉ hưu và hệ thống cung cấp dịch vụ xã hội đối với người cao tuổi, người nghỉ hưu Làm

rõ vị trí, vai trò cũng như nhu cầu dịch vụ của người cao tuổi Qua kết quả điều tra, khảo sát, đề tài đã phân tích nhu cầu của người cao tuổi về việc làm, thu nhập, chăm sóc sức khỏe… Từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách và phát triển các dịch vụ xã hội nhằm cải thiện đời sống cho

người nghỉ hưu ở Việt Nam

- Đề án cải cách chính sách BHXH do Chính phủ giao Bộ LĐ-TB&XH chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành và các chuyên gia xây dựng trình Hội nghị Trung ương 7, khóa XII tháng 5/2018 với nhiều điểm mới tiến bộ mang tính đột phá, phù hợp với tình hình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước như xây dựng hệ thống BHXH đa tầng, hướng tới phổ cập toàn dân, tuân thủ nguyên tắc đóng- hưởng và chia sẻ rủi ro; điều chỉnh tuổi nghỉ hưu nhằm ứng phó với quá trình già hóa dân số; rút ngắn điều kiện thời gian tham gia BHXH

để được hưởng lương hưu; thu hẹp khoảng cách chênh lệch lương hưu giữa các nhóm đối tượng thông qua không điều chỉnh theo một tỷ lệ đồng đều; đảm bảo an toàn quỹ BHXH trong dài hạn Đề án đã được Hội nghị trung ương 7,

khóa XII thông qua bằng việc ban hành Nghị quyết số 28-NQ/TW

4

- “Kiến nghị sửa đổi chế độ hưu trí trong Luật bảo hiểm xã hội”, TS Bùi Ngọc Thanh, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 19/2013

- “Cải cách Luật bảo hiểm xã hội để mở rộng bảo hiểm hưu trí đối với

người cao tuổi”, Đặng Như Lợi, Tạp chí Lý luận chính trị, số 12/2014

- Luận văn “Chế độ hưu trí trong quy định Luật Bảo hiểm xã hội Thực trạng tại thành phố Hà Nội”, Th.S Nguyễn Thế Mừng, Khoa Luật – ĐHQG

Hà Nội, 2015

- Luận văn “Chế độ hưu trí theo Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 ở Việt Nam hiện nay”, Th.S Hà Thị Hiền, Học viện khoa học xã hội, 2018

Tất cả những công trình trên đây đều tập trung nghiên cứu về vấn đề chế độ hưu trí trong Luật bảo hiểm xã hội các thời kỳ Tuy nhiên, ở góc độ nào đó chưa có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện và sâu sắc về vấn đề bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi trong Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014, từ đó làm cơ sở để hoàn thiện hơn chế độ hưu trí trong Luật bảo hiểm xã hội Như vậy việc nghiên cứu đề tài “Pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi ở Việt Nam” là cần thiết cả về vấn đề lý luận và thực tiễn

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận

về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi, đánh giá toàn diện thực trạng quy định pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi và thực tiễn thực hiện bảo hiểm thu nhập, từ đó đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn tập trung vào nghiên cứu những vấn đề sau:

- Nghiên cứu một số vấn đề lý luận về chế độ bảo hiểm thu nhập đối

5

với người cao tuổi; pháp luật về bảo hiểm đảm bảo thu nhập đối với NCT của một số quốc gia trên thế giới từ đó rút ra bài học đối với Việt Nam;

- Nghiên cứu các quy định của pháp luật hiện hành và thực tiễn thực hiện các quy định về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi ở nước ta

- Đề xuất một số kiến nghị nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi ở nước ta

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi, cụ thể là các quy định trong Bộ luật lao động năm 2012, Luật bảo hiểm xã hội năm 2014 và các văn bản hướng dẫn Bên cạnh đó luận văn còn nghiên cứu một số quy định của ILO và pháp luật của một số quốc gia trên thế giới về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Bảo hiểm thu nhập đối với NCT trong luận văn được nghiên cứu dưới góc độ pháp lý về các quy định trong các nội dung của BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện, BHXH bổ sung, các quy định về khiếu nại, tố cáo và xử lý

vi phạm về bảo hiểm thu nhập đối với NCT;

- Phạm vi không gian: Luận văn nghiên cứu chủ yếu trong phạm vi các quy định của pháp luật BHXH Việt Nam Bên cạnh đó nhằm làm rõ nội dung nghiên cứu, luận văn nghiên cứu một số quy định của pháp luật quốc tế và một số quốc gia trên thế giới có các điểm tiến bộ và đã thực hiện thành công chế độ bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi

- Phạm vi thời gian: Luận văn nghiên cứu các quy định của pháp luật hiện hành, so sánh một số nội dung của pháp luật hiện hành với các quy định

ở các giai đoạn trước đây về vấn đề bảo hiểm thu nhập đối với NCT

6

- Phạm vi nội dung: pháp luật bảo hiểm thu nhập đối với NCT bao gồm tổng hợp các quy định của Nhà nước về đối tượng tham gia, mức đóng, mức hưởng, các chế độ, quyền lợi, các quy định về khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với NCT

Luận văn không nghiên cứu về trình tự thủ tục thực hiện bảo hiểm, giải quyết tranh chấp về bảo hiểm thu nhập đối với NCT

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp luận của chủ nghĩa Mác -Lênin về duy vật lịch sử và duy vật biện chứng, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, đặc biệt là các chính sách về bảo hiểm thu xã hội trong đó có bảo hiểm thu nhập đối với NCT

- Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể của ngành luật học như các phương pháp lịch sử, phân tích, so sánh, so sánh luật học, chứng minh, tổng hợp, dự báo khoa học

Trong quá trình triển khai thực hiện luận văn, tuỳ từng yêu cầu nội dung

vấn đề đặt ra mà có thể kết hợp đan xen các phương pháp nghiên cứu cụ thể

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa khoa học

Bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi đang là vấn đề được các quốc gia trên thế giới đặc biệt quan tâm Nghiên cứu này góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi Cụ thể là nêu rõ hơn khái niệm về bảo hiểm thu nhập đối với NCT, khái niệm pháp luật bảo hiểm thu nhập đối với NCT; luận giải rõ hơn khái niệm NCT, đặc điểm NCT, vai trò cùng với các nguyên tắc cơ bản và nội dung điều chỉnh của pháp luật

về bảo hiểm thu nhập đối với NCT

Làm mới hơn một số khái niệm, luận giải rõ hơn nội dung pháp luật về bảo hiểm thu nhập, đánh giá các quy định của pháp luật hiện hành và thực tiễn thực hiên, đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo hiểm thu nhập