ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT LÊ THỊ XUÂN PHƢƠNG CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT CỦA AUSTRALIA VỀ XỬ LÝ HÀNH VI ĐÁNH BẮT CÁ BẤT HỢP PHÁP CỦA NGƢ DÂN VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
LÊ THỊ XUÂN PHƯƠNG
CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT CỦA AUSTRALIA
VỀ XỬ LÝ HÀNH VI ĐÁNH BẮT CÁ BẤT HỢP PHÁP CỦA NGƯ DÂN
VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
LÊ THỊ XUÂN PHƯƠNG
CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT CỦA AUSTRALIA
VỀ XỬ LÝ HÀNH VI ĐÁNH BẮT CÁ BẤT HỢP PHÁP CỦA NGƯ DÂN
VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM
Chuyên ngành : Luật Biển và Quản lý biển
Mã số : 8380101.08
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGUYỄN BÁ DIẾN
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn ―Chính sách, pháp luật của Australia về xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp của ngư dân và kinh nghiệm cho Việt Nam‖ là công
trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các số liệu, trích dẫn được sử dụng phân tích trong Luận văn này có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định Các kết quả nghiên cứu trong luận văn này do tôi tự tìm hiểu, phân tích, đánh giá một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn của Việt Nam và chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác
Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm và chịu mọi hình thức kỷ luật theo quy định cho lời cam đoan của mình
Trân trọng cảm ơn!
Học viên
Lê Thị Xuân Phương
Trang 4MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN 1
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 3
DANH MỤC CÁC BẢNG 5
DANH MỤC CÁC HÌNH 6
MỞ ĐẦU 7
Chương 1 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG ĐÁNH BẮT CÁ BẤT HỢP PHÁP 18 1.1 Lịch sử hình thành, khái luận chung về đánh bắt cá bất hợp pháp 18
1.1.1 Tổng quan về hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp và lịch sử hình thành 18
1.1.2 Định nghĩa về đánh bắt cá bất hợp pháp, và xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp 20
1.2 Vai trò của hoạt động nghề cá và thực trạng đánh bắt cá bất hợp pháp trên các vùng biển của Australia 22
1.2.1 Tổng quan về vai trò của hoạt động nghề cá đối với Australia 22
1.2.2 Thực trạng đánh bắt cá bất hợp pháp trên các vùng biển của Australia 25
1.3 Tổng quan hệ thống pháp luật quốc tế và Australia về đánh bắt cá bất hợp pháp29 1.3.1 Hệ thống pháp luật quốc tế về đánh bắt cá bất hợp pháp 29
1.3.2 Tổng quan hệ thống chính sách, pháp luật Australia về đánh bắt cá bất hợp pháp 48
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 52
Chương 2 NỘI DUNG CỦA CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT AUSTRALIA VỀ ĐÁNH BẮT CÁ BẤT HỢP PHÁP 53
2.1 Vai trò của Australia trong công tác phòng ngừa, ngăn chặn và loại bỏ đánh bắt cá bất hợp pháp 53
2.2 Hệ thống giải pháp nhằm phát hiện, ngăn ngừa và loại bỏ đánh bắt cá bất hợp pháp của Australia 54
2.2.1 Tiếp cận dưới vai trò là một quốc gia ven biển 54
2.2.2 Tiếp cận dưới vai trò là một quốc gia tàu mang cờ 58
Trang 52.2.4 Tiếp cận dưới vai trò thị trường tiêu thụ 68
2.2.5 Tiếp cận thông qua hợp tác quốc tế 69
2.3 Hệ thống chính sách, pháp luật Australia về xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp 74
2.3.1 Đối với hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp của tàu thuyền và công dân Australia 74
2.3.2 Đối với hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp của tàu thuyền nước ngoài trong vùng biển Australia 81
2.4 Đánh giá chính sách, pháp luật Australia về xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp 89
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 93
Chương 3 MỘT SỐ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM VỀ XỬ LÝ HÀNH VI ĐÁNH BẮT CÁ BẤT HỢP PHÁP 94
3.1 Hiện trạng nghề cá của Việt Nam và vấn đề đánh bắt cá bất hợp pháp 94
3.2 Tổng quan chính sách, pháp luật của Việt Nam về đánh bắt cá bất hợp pháp 99 3.1.1 Hệ thống chính sách, pháp luật của Việt Nam về hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp 99
3.1.2 Đánh giá hệ thống chính sách, pháp luật của Việt Nam về xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp 109
3.3 Kinh nghiệm cho Việt Nam từ chính sách pháp luật Australia 114
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 124
KẾT LUẬN CHUNG 125
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 128
Trang 6DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
STT TỪ VIẾT
1 ABF Lực lượng biên phòng
Australia
Australian Border Force
2 AFMA Cơ quan quản lý nghề cá
Australia
Australian Fisheries
Management Authority
3 AFZ Vùng đánh bắt cá Australia Australia Australian
Fishing Zone
4 CCAMLR Ủy ban Bảo tồn Tài nguyên
Sinh vật biển Nam Cực
Commission for the Conservation of Antarctic
Marine Living Resources
5 CCSBT Ủy ban bảo tồn cá ngừ vây
xanh phía Nam
Commission for the Conservation of Southern
Bluefin Tuna
6 CDS Chương trình về tài liệu đánh
bắt
Catch Documentation Scheme
7 EEZ Vùng đặc quyền kinh tế Exclusive Economic Zone
8 EU Liên minh châu Âu European Union
9 FAO Tổ chức Lương thực và Nông
nghiệp Liên Hiệp Quốc
Food and Agriculture Organization of the United
Nations
Trang 710 FFV Tàu cá nước ngoài Foreign fishing vessels
11 IPOA-IUU Kế hoạch hành động quốc tế
nhằm ngăn chặn, phòng ngừa
và loại bỏ đánh bắt cá bất hợp pháp, không báo cáo và không
được kiểm soát
International Plan of Action to prevent, deter and eliminate illegal, unreported and
unregulated fishing
12 IUU Bất hợp pháp, không báo cáo
và không được kiểm soát
Illegal, Unreported and
Unregulated
14 PSMA Hiệp định về các biện pháp của
nhà nước cảng
Agreement on Port State
Measures
15 UNCLOS Công ước Liên Hiệp Quốc về
Luật biển
United Nations Convention
on the Law of the Sea
16 VMS Hệ thống giám sát tàu Vessel Monitoring
Systems
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG
STT KÝ HIỆU
1 Bảng 2.1 Một số hình phạt đối với hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp
của công dân Australia
2 Bảng 2.2 Một số hình phát đối với công dân nước ngoài đánh bắt trái
phép trong vùng biển Australia
3 Bảng 3.1 Giá trị xuất khẩu thủy sản của Việt Nam tại EU giai đoạn
2010 - 2016
4 Bảng 3.2 Sản phẩm thủy sản xuất khẩu sang EU giai đoạn 2012-2016
Trang 9DANH MỤC CÁC HÌNH
1 Hình 1.1 Vùng đặc quyền kinh tế Australia và khu vực biển
thường xuyên xảy ra hoạt động đánh bắt cá IUU của FFVs
2 Hình 1.2 Một poster chống ―thuyền xanh‖ vào năm 2017
3 Hình 2.1 Vùng đánh cá Australia (AFZ)
4 Hình 2.2 Mô hình hệ thống giám sát tàu của Australia
5 Hình 3.1 Sản lượng thủy sản của Việt Nam giai đoạn 1995 -
2016
6 Hình 3.2 Số lượng tàu cá ở Việt Nam giai đoạn 2011-2015 theo
công suất máy
7 Hình 3.3 Giá trị xuất khẩu các sản phẩm thủy sản của Việt Nam
giai đoạn 2005-2016
8 Hình 3.4 Bảng so sánh lợi nhuận và chi phí tổn thất của một tàu
cá IUU khai thác hải sâm
Trang 10MỞ ĐẦU
1 Đặt vấn đề 1.1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Thế kỷ 21 được gọi là ―Thế kỷ của biển và đại dương‖ Khai thác biển đã trở thành vấn đề quan trọng mang tính chiến lược của hầu hết các quốc gia trên thế giới,
kể cả các quốc gia có biển và các quốc gia không có biển Trong điều kiện nguồn tài nguyên trên đất liền đang ngày càng cạn kiệt, các quốc gia ngày càng giành sự quan tâm nhiều hơn tới biển Cùng với đó, sự gia tăng mạnh mẽ của dân số thế giới đã làm cho không gian kinh tế truyền thống đã trở nên chật chội, các quốc gia bắt đầu hướng
ra biển như một giải pháp cuối cùng nhằm hình thành một không gian kinh tế mới và tìm kiếm các nguồn tài nguyên thiên nhiên từ biển, đặc biệt là nguồn tài nguyên sinh vật biển, như một sự cung ứng thiết yếu và quan trọng cho các nhu cầu lương thực của con người Chính sự nở rộ trong xu hướng tiến ra biển của các quốc gia đã dẫn đến hoạt động khai thác biển quá mức cho phép, cùng với đó là vấn nạn ô nhiễm biển, các hình thức hủy hoại cảnh quan, nơi cư trú của các loài sinh vật biển, … đã dẫn đến hiện trạng suy giảm đa dạng sinh học, suy thoái các hệ sinh thái và suy kiệt nguồn lợi hải sản trong thời gian qua, thậm chí tới mức báo động đã làm cho nguồn tài nguyên hải sản ngày càng có nguy cơ bị cạn kiệt Trước hiện trạng đó, các cộng đồng ngư dân có xu hướng tìm kiếm một ngư trường đánh bắt giàu tiềm năng hơn để đáp ứng cho nhu cầu sinh kế của mình Tuy nhiên, xuất phát từ sự thiếu hiểu biết về luật pháp quốc tế cũng như các quy định của pháp luật quốc gia đối với hoạt động đánh bắt cá trong các vùng biển của cộng đồng ngư dân dẫn đến tình trạng đánh bắt và khai thác trái phép trong các vùng biển giàu tiềm năng của quốc gia khác
Là một quốc gia biển, Australia có ý thức bảo tồn và bảo vệ các nguồn lợi biển
từ khá sớm, điều này thể hiện ở việc quốc gia này là một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới tiến hành quản lý tổng hợp biển Australia cũng là quốc gia có đóng góp tính cực nhất cho hoạt động chống đánh bắt cá bất hợp pháp của FAO Đối với
Trang 11pháp trong các vùng biển của quốc gia mình, Australia đã tiến hành xây dựng một hệ thống chính sách, pháp luật về nghề cá cũng như các chính sách, pháp luật phụ trợ có liên quan khác nhằm hướng đến việc phát hiện, ngăn ngừa và loại bỏ hoàn toàn vấn nạn khai thác trái phép này Qua đó, những nỗ lực này của Australia đã góp phần cung cấp những kinh nghiệm quan trọng cho các quốc gia biển khác trong công tác
xử lý thực trạng đánh bắt cá trái phép của quốc gia mình Việc lựa chọn Australia làm một điển hình trong luận văn này sẽ cung cấp nhiều kinh nghiệm cho các quốc gia biển khác trong đó có Việt Nam
Đối với Việt Nam, giống như hầu hết các quốc gia khác trong khu vực Biển Đông, vấn đề đánh bắt cá bất hợp pháp đã và đang đặt ra một thách thức vô cùng lớn Ngày 23/10/2017, EU chính thức rút thẻ vàng với các sản phẩm thủy sản Việt Nam, điều này đã gióng lên hồi chuông cảnh báo mạnh mẽ đối với thực trạng nghề cá Việt Nam nói chung và vấn đề đánh bắt cá bất hợp pháp nói riêng Đến thời điểm hiện tại, sau gần 3 năm kể từ khi EU rút thẻ vàng, những cố gắng của Việt Nam trong việc xử
lý các vi phạm về đánh bắt cá bất hợp pháp dường như vẫn chưa đủ, chính vì vậy, thực trạng đánh bắt cá bất hợp pháp này vẫn còn là một vấn đề lớn cần được quan tâm đúng mực và đưa ra những giải pháp phù hợp, kịp thời Song song đó, những chính sách, pháp luật mới được ban hành để điều chỉnh hoạt động này dường như chưa được thực thi triệt để trên thực tế, riêng đối với công tác lắp đặt thiết bị giám sát cho tàu thuyền, theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, tính đến ngày 31/8/2020, số lượng tàu cá cả nước đã lắp thiết bị giám sát là 24.851/30.851 tàu đối với tàu cá có chiều dài từ 15m trở lên, đạt 80,61% Tuy nhiên, còn rất nhiều tàu khi ra khơi đã tự ý gỡ bỏ thiết bị giám sát thả xuống biển, còn tàu thì di chuyển ra chỗ khác
Trang 12Nam đi khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài Tuy nhiên, công tác xử lý vi phạm còn nhiều hạn chế Nghiêm trọng hơn, vào ngày 17/8/2020, truyền thông Malaysia đưa tin, lực lượng thực thi pháp luật trên biển của quốc gia này đã đã tiến hành truy đuổi 1 tàu cá khai thác bất hợp pháp của Việt Nam tại vùng biển ngoài khơi bang Kelantan của Malaysia dẫn đến 1 ngư dân thiệt mạng
Xuất phát từ, những thực trạng và bất cập trên, việc tiếp tục nghiên cứu và đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế chung liên quan đến hoạt động quản lý việc đánh bắt cá của cộng đồng ngư dân trong nước cũng như xử lý thực trạng đánh bắt cá bất hợp pháp của ngư dân là điều hoàn toàn cần thiết Trong đó, việc nghiên cứu chính sách, pháp luật biển của Australia về xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp nhằm vận dụng kinh nghiệm của một quốc gia hàng đầu trong công tác xử lý và ngăn chặn khai thác IUU sẽ giúp Việt Nam hoàn thiện hơn nữa hệ thống chính sách, pháp luật về nghề cá hiện tại, xóa bỏ thẻ vàng IUU và nâng cao hơn nữa hoạt động khai thác bền vững Từ đó, đặt ra định hướng quản lý và khai thác tài nguyên thiên nhiên bền vững trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau và tuân thủ các quy định của luật pháp quốc tế
Vì những lẽ trên, tôi tâm huyết chọn đề tài “Chính sách, pháp luật của Australia về xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp của ngư dân và kinh nghiệm cho Việt Nam” làm Luận văn Thạc sĩ của mình
1.2 Tình hình nghiên cứu
Liên quan đến vấn đề ―Chính sách, pháp luật của Australia về xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp của ngư dân và kinh nghiệm cho Việt Nam‖ đã có những nghiên cứu sau:
1.2.1 Tình hình nghiên cứu trong nước
1 Bài nghiên cứu ―Đánh bắt cá bất hợp pháp, không có báo cáo và không được kiểm soát và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam‖ của tiến sĩ Nguyễn Thị
Trang 13Bài nghiên cứu nêu lên được các vấn đề lý luận chung liên quan đến hoạt động đánh bắt cá cũng như hoạt động đánh bắt cá IUU trên nền tảng cơ sở các quy định chung của luật quốc tế và các thỏa thuận quốc tế Bên cạnh đó bài nghiên cứu cũng làm rõ được các thách thức đang đặt ra đối với Việt Nam liên quan đến vấn đề đánh bắt cá IUU, là cơ sở cung cấp các nền tảng lý luận để thực hiện Luận văn này Tuy nhiên, phạm vi của bài nghiên cứu gói gọn trong khuôn khổ của tạp chí nên nhiều vấn đề chưa được giải quyết, bài viết mới dừng lại ở những nghiên cứu lý luận và những vấn
đề đặt ra đối với Việt Nam, trong đó có mối liên hệ đến các quốc gia khác trong khu vực, cũng như phương hướng giải quyết cụ thể cho Việt Nam
2 Bài viết ―Một số giải pháp nhằm ngăn chặn tình trạng tàu cá Việt Nam khai thác IUU của Lực lượng Cảnh sát biển‖ (2020) của thiếu tá Bùi Thị Thanh Huyền, Trợ lý Phòng PCTP vi phạm/Cục Nghiệp vụ và pháp luật, đăng trên trang web chính thức của Cảnh sát biển Việt Nam tại địa chỉ: https://canhsatbien.vn/portal/cong-tac-canh-sat-bien/mot-so-giai-phap-nham-ngan-chan-tinh-trang-tau-ca-viet-nam-khai-thac-iuu-cua-luc-luong-canh-sat-bien Bài Viết đưa ra các số liệu về tình hình đánh bắt cá bất hợp pháp của Việt Nam trong những năm gần đây, và đưa ra được hệ các giải pháp mà lực lượng cảnh sát biển cần
áp dụng để ngăn chặn tình trạng khai thác IUU của ngư dân Tuy nhiên, như phạm vi thể hiện ở tiêu đề, bài viết chỉ mới dừng lại ở việc khái quát vấn đề và giải quyết vấn
đề dưới khía cạnh của lực lượng cảnh sát biển nên chưa làm rõ được thực trạng chính sách, pháp luật của Việt Nam về xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp như yêu cầu của Luận văn này đặt ra
Trang 14cá trên thực tế của Việt Nam và đi đến đề xuất những kinh nghiệm cụ thể trên cơ sở những kinh nghiệm được đúc kết từ chính sách, pháp luật biển Australia
4 Luận văn: Cơ chế giải quyết tranh chấp trong Công ước của Liên hợp quốc
về luật biển năm 1982, của tác giả Nguyễn Mạnh Đông (2009), Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa luật, Đại học quốc gia Hà Nội Phạm vi nghiên cứu của luận văn liên quan đến các cơ chế giải quyết tranh chấp trong UNCLOS 1982, qua đó cũng cấp một số nền tảng lý luận cơ bản để đánh giá thực trạng xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp của các quốc gia trong khu vực đối với tàu cá Việt Nam dưới khía cạnh luật pháp quốc tế
5 Bài tham luận: ―Đánh bắt cá bất hợp pháp: Một số phân tích từ góc độ luật nhân đạo quốc tế và thực tiễn của các quốc gia tại Biển Đông‖ của hai học giả Nguyễn Thị Hồng Yến, Nguyễn Phương Dung tại Hội thảo quốc tế: Những phát triển của luật biển quốc tế - góc nhìn quốc tế và Việt Nam, Đà Nẵng, do Đại học Duy Tân
và Khoa Luật Đại học quốc gia Hà Nội tổ chức năm 2018 Trong tham luận này, hai tác giả đã làm rõ được các vấn đề lý luận liên quan đến hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp dưới góc độ luật nhân đạo quốc tế, trong đó, làm rõ được những biện pháp không được áp dụng trong quá trình xử lý hành vi đánh bắt cá IUU và thực tiễn áp dụng trong khu vực Biển Đông Qua đó, Tham luận góp phần giải quyết được những vấn đề về lý luận liên quan đến việc xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp dưới khía cạnh luật quốc tế của luận văn này Tuy nhiên, phạm vi nghiên cứu của Luận văn đặt
ra bao gồm cả việc nghiên cứu về chính sách, pháp luật của Australia về xử lý hành vi đánh bắt cá bất hợp pháp của ngư dân, do đó, bài tham luận chưa thể đáp ứng được hết tất cả các yêu cầu về tình hình nghiên cứu
1.2.2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
1 Bài nghiên cứu: ‗Blue boats‘ and ‗reef robbers‘: A new maritime security threat for the Asia Pacific của nhóm tác giả: Andrew M Song, Viet Thang Hoang, Philippa J Cohen, Transform Aqorau, Tiffany H Morrison (2019), đăng trên tạp chí