Thứ nhất: Về khái niệm, khoản 3 Điều 64 Luật thương năm 2005 quy định: “Hợp đồng về quyền chọn bán hoặc quyền chọn mua là thoả thuận, theo đó bên mua quyền có quyền được mua hoặc được
Trang 1Ths NguyÔn ThÞ YÕn *
ua bán hàng hoá qua sở giao dịch
hàng hoá là hoạt động phổ biến ở các
nước có nền kinh tế thị trường phát triển Sở
giao dịch hàng hoá đầu tiên trên thế giới đã
ra đời ở Chicago (Mỹ) từ năm 1848,(1) tiếp
đến là các sở giao dịch hàng hoá của Anh,
Pháp, Đức, Trung Quốc, Thái Lan, Singapore
Hàng hoá được trao đổi qua sở giao dịch
hàng hoá ở các nước rất đa dạng, từ hàng
hoá nông sản, kim loại, vàng, dầu mỏ đến
các công cụ tài chính Các bên không chỉ
mua bán hàng hoá mà còn mua bán quyền
chọn mua, quyền chọn bán đối với hàng hoá
(gọi chung là quyền chọn) Bài viết này bàn
về bản chất pháp lí của hợp đồng quyền chọn
qua sở giao dịch hàng hoá theo pháp luật
Việt Nam hiện hành
Thứ nhất: Về khái niệm, khoản 3 Điều
64 Luật thương năm 2005 quy định: “Hợp
đồng về quyền chọn bán hoặc quyền chọn
mua là thoả thuận, theo đó bên mua quyền
có quyền được mua hoặc được bán một hàng
hoá xác định với mức giá định trước (gọi là
giá giao kết) và phải trả một khoản tiền nhất
định để mua quyền này (gọi là tiền mua
quyền) Bên mua quyền có quyền chọn thực
hiện hoặc không thực hiện việc mua hoặc
bán hàng hoá đó”.
Về bản chất, hợp đồng về quyền chọn
bán hoặc quyền chọn mua cũng giống các
hợp đồng thông thường, bởi vì đây là sự
thỏa thuận, thống nhất ý chí giữa các bên
giao kết nhằm phát sinh quyền và nghĩa vụ pháp lí cho các bên Tuy nhiên, vì hợp đồng quyền chọn là hợp đồng được giao dịch thông qua sở giao dịch hàng hoá, tức là thông qua chủ thể trung gian nên phải tuân thủ quy chế hoạt động của sở giao dịch hàng hoá Điều đó có nghĩa là việc giao dịch hợp đồng được thực hiện theo nguyên tắc khớp lệnh khi các lệnh đó tương thích với nhau về giá, khối lượng và thời điểm đặt lệnh Như vậy, khi hai lệnh mua quyền
và bán quyền đã được khớp (hay nói cách khác là khi hợp đồng quyền chọn đã được thiết lập), bên bán và bên mua vẫn không có
cơ hội biết mình đã mua quyền chọn mua, quyền chọn bán lô hàng này của ai Do đó,
sử dụng thuật ngữ “Hợp đồng về quyền chọn bán hoặc quyền chọn mua là thỏa thuận, theo đó bên mua quyền có quyền…”
là không thật sự chuẩn xác Hợp đồng quyền chọn (cũng như hợp đồng kì hạn) nên được định nghĩa là sự thống nhất ý chí giữa
các bên giao kết hợp đồng.(2)
Thứ hai: Về đặc điểm, hợp đồng quyền chọn có một số đặc trưng cơ bản sau:
- Về các chủ thể có liên quan đến việc
giao kết và thực hiện hợp đồng, theo Luật thương mại năm 2005 và Nghị định của Chính phủ số 158/2006/NĐ-CP ngày 28/12/2006 quy
M
* Giảng viên Khoa pháp luật kinh tế Trường Đại học Luật Hà Nội
Trang 2định chi tiết Luật thương mại về hoạt động
mua bán hàng hoá qua sở giao dịch hàng hoá
(gọi tắt là Nghị định số 158), các chủ thể có
liên quan đến việc giao kết và thực hiện hợp
đồng quyền chọn cũng giống như hợp đồng
kì hạn, cụ thể bao gồm: khách hàng, thành
viên kinh doanh, thành viên môi giới, trung
tâm thanh toán và trung tâm giao nhận của
sở giao dịch hàng hoá.(3)
- Đối tượng của hợp đồng quyền chọn
không phải là hàng hoá mà là quyền chọn
mua, quyền chọn bán đối với hàng hoá Giả
sử, khách hàng đến sở giao dịch hàng hoá
đặt lệnh mua một quyền chọn mua với giá
50 triệu đồng để mua 100 tấn gạo kì hạn 2
tháng (kí hợp đồng vào ngày 01/5/2008,
giao hàng vào 01/7/2008), giá 305 USD/tấn
Nếu có người bán (hay người viết) chấp
nhận lệnh mua này, sở giao dịch hàng hoá
sẽ khớp lệnh và hợp đồng về quyền chọn
mua đã được giao kết Đến ngày giao hàng,
giá gạo trên thị trường có thể tăng lên hoặc
giảm xuống so với giá gạo mà người đó đã
cam kết trong hợp đồng Nếu có lợi cho
mình, khách hàng này sẽ yêu cầu giao hàng
trên thực tế hoặc thanh toán tiền chênh lệch
Người mua đã mất khoản tiền 50 triệu đồng
để mua quyền chọn mua đối với 100 tấn
gạo, khoản tiền này chắc chắn người bán
quyền chọn mua đã được hưởng Bù lại,
người mua quyền chọn mua được lợi vì mua
được hàng với giá rẻ hơn hoặc được hưởng
chênh lệch giá cao hơn so với số tiền mua
quyền mà họ đã bỏ ra Ngược lại, nếu
không có lợi cho mình, người mua quyền
chọn mua sẽ không thực hiện việc mua
hàng theo hợp đồng quyền chọn đã giao kết
Họ chắc chắn đã mất khoản tiền mua quyền nhưng đổi lại không phải chịu khoản tiền chênh lệch cao hơn so với số tiền mua quyền trên Trường hợp mua quyền chọn bán cũng áp dụng tương tự
Như vậy, “hợp đồng quyền chọn là một
hợp đồng giữa hai bên - người mua và người bán - trong đó cho người mua quyền nhưng không phải là nghĩa vụ, để mua một tài sản nào đó vào một ngày trong tương lai với giá
đã đồng ý vào ngày hôm nay”.(4) Hay “hợp đồng quyền chọn là hợp đồng cho phép
người mua nó có quyền nhưng không bắt buộc, được mua hoặc được bán: (i) Một số lượng xác định các đơn vị tài sản cơ sở; (ii) Tại hay trước một thời điểm xác định trong tương lai; (iii) Với một mức giá xác định ngay tại thời điểm thỏa thuận hợp đồng”.(5) Đối tượng của hợp đồng quyền chọn là quyền chọn bán, quyền chọn mua gắn với việc mua hoặc bán lượng hàng hoá xác định với mức giá định trước hoặc quyền không thực hiện việc mua, bán hàng hoá nếu người giữ quyền chọn rơi vào thế bất lợi hơn so với thời điểm giao kết hợp đồng
- Giá cả của hợp đồng quyền chọn không phải giá trả cho lô hàng mà khách hàng muốn mua mà là phí quyền chọn hay còn gọi là tiền mua quyền (premium) Khoản tiền này do bên mua quyền đề nghị
và bên bán quyền chấp nhận, không phải là giá hàng hoá được sở giao dịch hàng hoá công bố theo ngày Khoản tiền này sẽ được chuyển vào tài khoản của bên bán quyền ngay sau khi lệnh mua quyền, bán quyền được khớp hay ngay sau khi hợp đồng quyền chọn được giao kết và không hoàn
Trang 3trả nếu bên mua không thực hiện hợp đồng
Nói cách khác, hợp đồng quyền chọn mua,
quyền chọn bán cho phép dồn nghĩa vụ về
một bên - bên bán quyền Khi đã nhận
khoản tiền bán quyền (chọn mua hoặc chọn
bán), bên bán quyền bị ràng buộc về nghĩa
vụ theo hợp đồng Nếu giá cả thị trường
biến động theo hướng bất lợi cho bên bán
quyền (cao hơn hoặc thấp hơn so với giá đã
thỏa thuận trong hợp đồng), bên bán quyền
vẫn phải thực hiện nghĩa vụ của mình nếu
bên mua quyền thực hiện việc nhận hàng
(đối với quyền chọn mua) và giao hàng (đối
với quyền chọn bán) Trường hợp này, bên
bán quyền sẽ gặp rủi ro, vì khoản tiền mà
bên bán quyền thu được là giới hạn nhưng
rủi ro về giá cả thị trường là không giới hạn
Nếu giá cả thị trường biến động theo hướng
có lợi cho bên bán quyền, bên mua quyền
không thực hiện hợp đồng quyền chọn đã
giao kết, bên bán quyền cũng chỉ được lợi
trong phạm vi khoản tiền bán quyền hay phí
quyền chọn đã được nhận Điều này đòi hỏi
bên bán quyền phải có tiềm lực kinh tế
mạnh và phải có dự đoán tốt về sự biến
động giá cả trong tương lai để không bị rủi
ro quá cao đồng thời vẫn thu được lợi nhuận
từ việc bán, mua hàng hoá và bán quyền
chọn mua, quyền chọn bán đối với hàng
hoá Còn đối với bên mua quyền, rủi ro của
họ đã được hạn chế trong khoản tiền mua
quyền mà họ đã trả cho bên chấp nhận bán
quyền, nếu mất, họ chỉ mất khoản phí này,
còn nếu được, họ sẽ được nhiều hơn khoản
phí đã bỏ ra Như vậy, khác với hợp đồng kì
hạn, hợp đồng quyền chọn không phải là
giao dịch trung hòa Ở hợp đồng kì hạn,
khoản tiền mà bên mua nhận được chính là khoản tiền mà bên bán mất đi do biến động giá cả Ngược lại, ở hợp đồng quyền chọn, khoản tiền mà bên bán quyền và mua quyền nhận được khi giá cả biến động không phải lúc nào cũng bằng nhau và rủi ro nhiều hơn thuộc về bên bán quyền
- Mục đích của hợp đồng quyền chọn là hạn chế rủi ro cho cả bên bán và bên mua quyền Nếu trong hợp đồng kì hạn, đến thời điểm giao hàng, bên bán bắt buộc phải giao
và bên mua bắt buộc phải nhận hàng hoá hoặc thanh toán khoản tiền chênh lệch, cho
dù giá cả trên thị trường đã thay đổi khiến một bên không còn có lợi trong hợp đồng Nhưng với hợp đồng quyền chọn, đối với bên mua quyền, họ có quyền thực hiện hoặc không thực hiện hợp đồng mà họ đã giao kết
Sự lựa chọn không thực hiện hợp đồng không bị coi là vi phạm hợp đồng Như vậy, khoản phí quyền chọn thực sự là khoản tiền
để bảo hiểm rủi ro cho bên mua quyền, nếu giá cả biến động mạnh, họ cũng chỉ chịu rủi
ro là khoản tiền phí mà mình đã trả mà không phải chịu toàn bộ rủi ro từ hợp đồng Bên bán quyền cũng được lợi từ hợp đồng quyền chọn, bởi vì nếu sự biến động giá cả trên thị trường không quá mạnh, không vượt quá khoản phí quyền chọn mà họ
đã nhận được thì họ sẽ được lợi Ngược lại, nếu sự biến động thị trường theo hướng bất lợi, khoản tiền bán quyền thu được sẽ bù đắp cho họ một phần rủi ro, trong khi ở hợp đồng
kì hạn, rủi ro này hoàn toàn không được bù đắp Như vậy, sau khi thực hiện việc mua và bán quyền chọn, mặc dù nghĩa vụ và sự bị động trong việc thực hiện hợp đồng đều
Trang 4thuộc về bên bán quyền nhưng lợi ích về cơ
hội giảm thiểu rủi ro trong quan hệ mua bán
hàng hoá đã được chia cho cả hai bên Hay
nói cách khác, hợp đồng quyền chọn là sự tự
bảo hiểm cho cả hai bên khi thực hiện việc
mua hàng hoá trong tương lai qua sở giao
dịch hàng hoá
Thứ ba: Về phân loại, có nhiều tiêu chí
khác nhau để phân loại quyền chọn
Dựa vào vị thế của người mua, có thể
chia thành quyền chọn mua (call option) và
quyền chọn bán (put option) Quyền chọn
mua trao cho người mua quyền nhưng không
phải nghĩa vụ, được mua hàng hoá xác định
trong tương lai với mức giá thỏa thuận vào
ngày giao kết hợp đồng Quyền chọn bán
trao cho người mua quyền nhưng không phải
nghĩa vụ, được bán lượng hàng hoá xác định
trong tương lai với mức giá thỏa thuận vào
ngày giao kết hợp đồng
Dựa vào thời điểm thực hiện quyền
chọn, có thể chia thành quyền chọn kiểu
Châu Âu (European option) và quyền chọn
kiểu Mỹ (American option) Quyền chọn
kiểu châu Âu chỉ cho phép người mua
quyền có quyền thực hiện hợp đồng quyền
chọn vào ngày đáo hạn của hợp đồng
Quyền chọn kiểu Mỹ cho phép người mua
quyền có quyền thực hiện hợp đồng quyền
chọn ở bất kì thời điểm nào trước ngày đáo
hạn của hợp đồng Trên thực tế, các nhà
kinh doanh thường lựa chọn quyền chọn
kiểu Mỹ vì kiểu quyền chọn này linh hoạt
hơn, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của người
nắm giữ quyền chọn Khi thị trường biến
động theo hướng có lợi, người nắm giữ
quyền chọn có thể nhanh chóng thực hiện
quyền, tất toán vị thế của mình mà không phải đợi đến ngày đáo hạn hợp đồng
Ngoài ra, dựa vào đối tượng quyền chọn,
có thể chia thành: Quyền chọn trên thị trường hàng hoá, quyền chọn trên thị trường tài chính và quyền chọn trên thị trường ngoại hối Dựa vào cách thức thực hiện quyền chọn có thể chia thành: Quyền chọn trên thị trường tập trung và quyền chọn trên thị trường phi tập trung…
Thực tiễn ở Việt Nam hiện nay chưa ra đời sở giao dịch hàng hoá mà mới chỉ có Trung tâm giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột (Buon Ma Thuot Coffee Exchange Center - BCEC) được thành lập và chuẩn bị đi vào hoạt động Tuy nhiên, trong Quy chế tổ chức hoạt động của Trung tâm giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột (ban hành kèm theo Quyết định của Ủy ban nhân dân tỉnh Đăk Lăk số 84/QĐ-UBND ngày 15/01/2007 về việc phê duyệt Quy chế tổ chức hoạt động của Trung tâm giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột ) và Đề
án kĩ thuật tổ chức hoạt động của Trung tâm giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột (ban hành kèm theo Quyết định của Ủy ban nhân dân tỉnh Đăk Lăk số 2029/QĐ-UBND ngày 01/11/2006 về việc phê duyệt Đề án kĩ thuật
tổ chức hoạt động của Trung tâm giao dịch
cà phê Buôn Ma Thuột), BCEC là nơi giao dịch mua bán các loại cà phê hạt nhân sản xuất tại Việt Nam, theo phương thức đấu giá tập trung, công khai; gồm giao dịch mua bán giao ngay và giao dịch mua bán giao sau theo các kì hạn Như vậy, BCEC chưa
tổ chức các giao dịch quyền chọn, bao gồm quyền chọn mua và quyền chọn bán đối với
Trang 5mặt hàng cà phê nhân hạt sản xuất tại Việt
Nam Hay một số ngân hàng thương mại
Việt Nam hiện nay như: Ngân hàng đầu tư
và phát triển Việt Nam (BIDV), Ngân hàng
thương mại cổ phần kĩ thương Việt Nam
(Techcombank), công ti cổ phần môi giới
thương mại châu Á (ATB) thuộc Ngân hàng
ngoại thương Việt Nam (Vietcombank)
đang là các nhà môi giới cho các công ti cà
phê và cao su Việt Nam bán hàng trên thị
trường Lodon (LIFFE) và thị trường New
York (NYBOT) nhưng các công ti này của
Việt Nam cũng chỉ mới giao dịch các hợp
đồng tương lai (futures contract) mà chưa
giao dịch các hợp đồng quyền chọn (options
contract) Việc mua bán quyền chọn mua,
quyền chọn bán đối với một loại hàng hoá
có thể vẫn diễn ra trên thị trường phi tập
trung (thị trường mua bán ngoài sở giao
dịch hàng hoá) ở Việt Nam nhưng chưa có
điều kiện triển khai tại BCEC cũng như thị
trường hợp đồng tương lai và quyền chọn
thế giới Thời gian gần đây, một số ngân
hàng trong nước đã bắt đầu giao kết và thực
hiện hợp đồng quyền chọn đối với vàng,
ngoại tệ (ví dụ: Ngân hàng HSBC, Ngân
hàng Techcombank…); một số công ti
chứng khoán đã áp dụng hợp đồng quyền
chọn đối với mua bán chứng khoán Tuy
nhiên, hoạt động này chưa thực sự phổ biến
và mới chỉ áp dụng với một số loại hàng
hoá đặc biệt kể trên, hơn nữa cũng chưa có
điều kiện giao dịch qua sở giao dịch hàng
hoá ở Việt Nam
là sự phát triển ở mức độ cao hơn của hợp
đồng tương lai, qua đó cho phép các bên mua bán hàng hoá qua sở giao dịch hàng hoá với giá được thỏa thuận vào thời điểm hiện tại nhưng giao hàng và thanh toán được diễn
ra vào thời điểm trong tương lai và bên mua quyền có quyền lựa chọn tối ưu thông qua việc trả khoản phí nhất định Đây thực sự là công cụ hiệu quả để phòng tránh rủi ro cho các chủ thể giao kết hợp đồng giao sau, khi
mà với hợp đồng tương lai họ đã không thể làm được Tuy nhiên, đây là loại hợp đồng
có nhiều đặc thù, đòi hỏi các nhà sản xuất, chế biến, kinh doanh phải có những hiểu biết nhất định; điều kiện kinh tế-xã hội phải phát triển đến mức độ nhất định và pháp luật về loại hợp đồng này phải thực sự hoàn thiện mới có điều kiện triển khai trên thực tế ở Việt Nam Hi vọng tương lai không xa, đây
sẽ là công cụ bảo hiểm rủi ro hiệu quả mà các nhà kinh doanh sẽ tìm đến, sử dụng và loại hợp đồng này sẽ phát triển mạnh mẽ ở nước ta giống như nó đã và đang phát triển ở các nước có nền kinh tế thị trường phát triển hiện nay./
(1).Xem: TS Bùi Lê Hà, TS Nguyễn Văn Sơn, TS Ngô Thị Ngọc Huyền, ThS Nguyễn Thị Hồng Thu,
“Giới thiệu về thị trường Future và Option”, Nxb
Thống kê, Hà Nội, 2000, tr.12
(2).Xem: ThS Nguyễn Thị Yến, “Bản chất pháp lí của hợp đồng kì hạn”, Tạp chí luật học, số 6/2008 (3).Xem: ThS Nguyễn Thị Yến, “Bản chất pháp lí của hợp đồng kì hạn”, Tạp chí luật học, số 6/2008, tr 54 (4).Xem: TS Nguyễn Thị Ngọc Trang, “Quản trị rủi
ro tài chính”, Nxb Thống kê, Hà Nội, 2006, tr 36
(5).Xem: Nguyễn Minh Kiều, Nguyễn Xuân Thành, Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright, niên khoá
2006 - 2007, Bài giảng 14: Hợp đồng quyền chọn