Chuyên đề 7 BỒI DƯỠNG KĨ NĂNG TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM NHẰM HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC BIỂU TƯỢNG TOÁN CHO TRẺ MẦM NON I MỤC TIÊU Sau khi học tập chuyên đề này, học viên có khả năng Phân tí.
Trang 1Sau khi học tập chuyên đề này, học viên có khả năng:
- Phân tích được vai trò và yêu cầu cơ bản đối với các hoạt động trải nghiệm
để hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
- Mô tả thực trạng tổ chức các hoạt động trải nghiệm để hình thành và pháttriển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non tại địa phương/nơi công tác
- Vận dụng quy trình trải nghiệm của David Kolb để tổ chức các hoạt độngtrải nghiệm hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
- Phối hợp và hướng dẫn cha mẹ/người chăm sóc trẻ lựa chọn và thực hiệncác hoạt động trải nghiệm nhằm phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
- Tích cực, sáng tạo trong tìm tòi, nghiên cứu chuyên đề
II THỜI LƯỢNG: 15 tiết
- Thời lượng học trên lớp: 6 tiết lí thuyết, 9 tiết thực hành, thảo luận
- Tự học, thực hành
III CHUẨN BỊ
- Bài trình chiếu của chuyên đề
- Tài liệu bồi dưỡng, hướng dẫn nâng cao năng lực chuyên môn cho cán bộquản lí và giáo viên mầm non đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục
- Giấy khổ A4, AO và bút dạ
- Một số phần mềm hỗ trợ: Padlet.com, Kahoot.com, Mentimeter, Slido
IV NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA CHUYÊN ĐỀ
Nội dung 1: Một số vấn đề lí luận và thực tiễn của việc tổ chức các hoạt độngnghiệm nhằm hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
Nội dung 2 Hướng dẫn tổ chức các hoạt động trải nghiệm nhằm hình thành
và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
V THỰC HIỆN
Nội dung 1: Một số vấn đề lí luận và thực tiễn của việc tổ chức các hoạt động
trải nghiệm nhằm hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non (2 tiết lí thuyết; 3 tiết thực hành/thảo luận)
Hoạt động 1 Học viên suy ngẫm và nêu ý kiến về các vấn đề
1 Những thuận lợi và khó khăn khi tổ chức các hoạt động hình thành và pháttriển các biểu tượng toán cho trẻ tại nơi công tác hiện nay? Nguyên nhân và cáchkhắc phục?
2 Vì sao nói hoạt động trải nghiệm mang lại nhiều cơ hội phát triển các biểutượng toán cho trẻ nhỏ? Để hoạt động trải nghiệm hiệu quả, theo anh/chị cần thựchiện những yêu cầu nào?
THÔNG TIN PHẢN HỒI Một số vấn đề lí luận về tổ chức các hoạt động trải nghiệm nhằm hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
1.1 Khái niệm và vai trò của hoạt động trải nghiệm trong quá trình hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
Trang 2a) Khái niệm
Theo từ điển Tâm lí học: “Trải nghiệm được hiểu như là bất cứ trạng thái cảmxúc hay hiện tượng khách quan nào được chủ thể thể hiện, được phản ánh trực tiếpvào ý thức của chủ thể, được nhìn nhận như sự kiện trong đời sống”
Các nhà khoa học Jean Piaget, nhà tâm lí học và triết học người Thụy Sĩ, JohnDeway, nhà Tâm lí học và nhà cải cách giáo dục người Mỹ cho rằng trải nghiệmhay kinh nghiệm có được do tiếp xúc trực tiếp với môi trường, cá nhân phải tươngtác tích cực với nó bằng vốn kinh nghiệm của bản thân, tự lực chiếm lĩnh kiếnthức, kĩ năng và hình thành thái độ tích cực
David Kolb, nhà giáo dục người Mỹ giới thiệu lí thuyết học tập dựa vào trải làtrình t là nghiệm: “Học tập là quá trình mà trong đó kiến thức được tạo ra thôngqua việc chuyển đổi kinh nghiệm” Vì vậy, trải nghiệm là quá trình cá nhân tiếpxúc trực tiếp với các sự vật – hiện tượng trong môi trường xung quanh; vận dụngcác kinh nghiệm, các giác quan để tương tác và quan sát, cảm nhận về đối tượng đểtạo thành những kinh nghiệm mới Trong quá trình chăm sóc – giáo dục trẻ mầmnon, giáo viên và những người lớn xung quanh trẻ có nhiệm vụ tạo ra những điềukiện tốt nhất để trẻ được thoả mãn nhu cầu nhận thức, tìm hiểu thế giới xungquanh, lĩnh hội các kinh nghiệm qua: đôi mắt, đôi tại, đôi tay, đôi chân và đặc biệt
là tư duy Không có nội dung hoặc giá trị tự thân tuyệt đối nào từ bên ngoài đượcmang áp đặt cho trẻ mà cần tạo ra một môi trường trong đó những hoạt động củatrẻ chứa đựng cả những tình huống khó khăn, để từ đó trẻ tự tìm tòi và xây dựngkiến thức thông qua “kinh nghiệm” và “tư duy”, thông qua “trải nghiệm” của chínhbản thân Khái niệm “hoạt động trải nghiệm của trẻ mầm non”
Hoạt động trải nghiệm của trẻ mầm non được quan niệm là quá trình học tập
mà qua đó trẻ được tiếp xúc, tương tác trực tiếp với môi trường, được chiêmnghiệm, tự lĩnh hội tri thức, kĩ năng và hình thành thái độ đối với môi trường Haynói một cách khái quát hơn thì hoạt động trải nghiệm của trẻ mầm non là: Sự tươngtác của trẻ đối với các sự vật, hiện tượng xung quanh, qua đó giúp trẻ lĩnh hội cáctri thức, kĩ năng và hình thành cho trẻ thái độ tích cực đối với các sự vật và hiệntượng xung quanh trẻ
b) Vai trò của hoạt động trải nghiệm trong quá trình hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
Toán học có vai trò vô cùng quan trọng trong cuộc sống của con người nóichung và trẻ em nói riêng Để làm quen với thế giới xung quanh, giải quyết nhữngvấn đề phát sinh trong cuộc sống, trẻ cần phải có các kĩ năng toán học như: xếptương ứng một – một, đếm, so sánh số lượng, phân loại, sắp xếp theo quy tắc, đolường, định hướng trong không gian, thời gian cũng như tư duy toán học Vì vậy,việc đưa các hoạt động toán vào chương trình học của trẻ ngay từ nhỏ là cần thiết.Đây là bước đầu tiên để phát triển thái độ tích cực đối với toán trong cuộc sống saunày của trẻ Tuy nhiên, các khái niệm toán học không phải là kiến thức bẩm sinhcủa trẻ mà là kết quả của những trải nghiệm không chính thức trong các hoạt độngthường ngày của chúng Ví dụ, trẻ nhà trẻ thích có các vật chứa để đổ và lấp đầy,các vật liệu dễ uốn để nặn, nước và bột nhào, vẽ tranh, các thứ để xây dựng vànhững thứ để đập xuống Thông qua những kinh nghiệm này, trẻ bắt đầu phát
Trang 3triển sự hiểu biết về hình dạng, không gian và số lượng Nhờ đó, trẻ tự tin hơn vàokhả năng kiểm soát việc học của mình.
Nhiệm vụ của giáo viên mầm non/cha mẹ là tạo ra môi trường giáo dục chophép trẻ nói về toán học và tiếp nhận kiến thức toán học dựa trên trò chơi, hoạtđộng trải nghiệm đa dạng, bởi:
- Hoạt động trải nghiệm tạo cơ hội cho trẻ học một số khái niệm toán học cơ bản một cách tự nhiên, thú vị Trẻ khám phá kĩ năng xếp tương ứng một – một khi
cởi và cài khuy áo (mỗi khuy tương ứng với một khuyết), trẻ khám phá ra mộtphần và tổng thể khi chia bánh pizza; khi quan sát giày dép và đi thử, trẻ thích thúkhi phát hiện chân của ai phù hợp với đôi giày nào; hoặc phát hiện ra quy tắc trong
tự nhiên khi đi thăm công viên bách thú con ngựa vằn có sọc trắng đen lặp đi lặplại ; trong trò chơi xây dựng, trẻ chồng các khối lên nhau và khám phá ra rằng cáckhối tháp cao hơn có số khối nhiều hơn, còn tháp thấp hơn có số khối tháp ít hơn;khi trồng cây từ hạt, trẻ khám phá ra mỗi loại hạt có thời gian nảy mầm khácnhau,
- Hoạt động trải nghiệm toán học như trò chơi học tập, hoạt động đóng kịch, hoạt động quan sát giúp phát triển ở trẻ các kĩ năng hợp tác, kĩ năng tư duy và
giải quyết vấn đề theo cách riêng của chúng Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thường tò mò
về thế giới của chúng và tìm kiếm giải pháp cho các vấn đề mà chúng tìm thấytrong quá trình chơi và trải nghiệm hằng ngày Trẻ không ngừng giải quyết vấn đề;đặt câu hỏi, tìm kiếm lí do và kiên trì trong các câu hỏi của riêng mình Trong tròchơi Viên xúc xắc kì diệu, trẻ tham gia chơi theo cặp, mỗi cặp có hai viên xúc xắc,với nhiệm vụ là tính xem có tất cả bao nhiêu (chấm) khi tung cùng lúc hai con xúcxắc Trò chơi này tạo cơ hội cho trẻ em khám phá toán học theo nhiều cách khácnhau, chẳng hạn như đếm gộp hoặc có thể thực hiện phép tính
- Hoạt động trải nghiệm cũng là một hình thức quan trọng để trẻ trải nghiệm thực tế về "thất bại" và cách vượt qua những thất bại và thử thách Trẻ thấy tự hào
khi tìm ra cách để làm điều gì đó bởi vì trẻ đã học cách tự làm điều đó, không phải
vì ai đó đã nói cho trẻ câu trả lời Chẳng hạn, trẻ không chỉ đơn giản là tính xem 2+ 2 bằng bao nhiêu bởi vì giáo viên nói điều đó quan trọng, mà là chúng đang tínhlấy bao nhiêu đôi giày xem chúng có bao nhiêu đồ chơi, em bé ăn bao nhiêu bánhquy, hoặc chúng cần lấy bao nhiêu đôi giày,…
– Hoạt động trải nghiệm giúp cải thiện sự phát triển ngôn ngữ của trẻ thông qua việc học các khái niệm mới Nếu trẻ nghe từ vựng toán học trong ngữ cảnh và
sau đó thực hành sử dụng nó, trẻ có thể hiểu tốt hơn các khái niệm toán học cơ bản
Ví dụ, khi trẻ tham gia chơi các trò chơi ngoài sân trường như: Bò trong các đườnghầm, leo lên, trượt xuống cầu trượt hay chơi ở các không gian mà trẻ có thể đi vàobên trong, đi lên, đi qua sẽ giúp trẻ khám phá không gian bằng cả cơ thể và tạo cơhội cho trẻ sử dụng các từ ngữ chỉ vị trí một cách xác thực
Giáo viên/cha mẹ có thể sử dụng hoạt động trải nghiệm để hỗ trợ sự phát triểntoán học ở trẻ, bằng cách:
- Lựa chọn và cung cấp các đồ dùng, tài nguyên phù hợp, sẵn có để trẻ chơicùng nhau và cùng người lớn; gia tren ta
Trang 4- Quan sát cách trẻ tương tác với các tài nguyên để cung cấp thêm tài nguyênhoặc chơi cùng với trẻ, trong quá trình đó thường xuyên đặt câu hỏi hoặc khuyếnkhích trẻ đặt câu hỏi nhằm tối đa hoá tiềm năng toán học của trẻ.
1.2 Yêu cầu cơ bản đối với hoạt động trải nghiệm nhằm hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
- Các hoạt động mang tính thiết thực, phù hợp với khả năng, vốn kinh nghiệmkhác nhau của từng trẻ, được trẻ quan tâm, ưa thích
- Các hoạt động mang tính phát triển từ dễ đến khó, có sự liên kết giữa cáchoạt động: trình tự các hoạt động phù hợp với quá trình nhận thức của trẻ; hoạtđộng trước là tiền đề của hoạt động sau; hoạt động sau sử dụng kết quả/sản phẩmcủa hoạt động trước
- Sử dụng đa dạng các dạng hoạt động trải nghiệm vì mỗi nội dung biểu tượngtoán cần hình thành có thể được thực hiện thông qua nhiều hoạt động khác nhau(hoạt động quan sát, trò chơi học tập, thí nghiệm, sử dụng sách truyện, hoạt độngvới phiếu bài tập; hoạt động tạo hình, hoạt động âm nhạc; hoạt động lao động ) vàthay đổi thường xuyên các dạng hoạt động khác nhau để tạo ra sự hấp dẫn đối vớitrẻ
- Các hoạt động được lựa chọn hay thiết kế mới cần đảm bảo giải quyết đượcmục đích đặt ra và chuyển tải được các nội dung biểu tượng toán học mà giáo viênmong đợi trẻ đạt được, cho phép phát triển ở trẻ nhiều khả năng khác nhau; đặcbiệt hoạt động đó cần có nhiều mức độ để đáp ứng những nhu cầu, khả năng khácnhau của trẻ
Hoạt động nên được thiết kế thông qua chơi, tạo ra sự hấp dẫn cũng như tạo
ra các tình huống kích thích tính tích cực, tính sáng tạo, tính tự lực của trẻ
Hoạt động 2 Học viên trao đổi và trả lời câu hỏi
1 Ở cơ sở giáo dục mầm non nơi công tác, các anh/chị đã tổ chức hoạt độngtrải nghiệm nhằm phát triển các biểu tượng toán cho trẻ em mầm non như thế nào?
2 Kết quả của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm đó ra sao?
3 Nêu những thành công, hạn chế và nguyên nhân của thực trạng đó
THÔNG TIN PHẢN HỒI Một số vấn đề từ thực tiễn tổ chức các hoạt động trải nghiệm nhằm hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
Mỗi địa phương, vùng miền và các cơ sở giáo dục mầm non có thể gặp cáckhó khăn/rào cản khác nhau trong quá trình tổ chức các hoạt động cho trẻ làm toán.Điều này phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của mỗi nơi Tuy nhiên, một số khó khănsau đây có thể là khá phổ biến:
- Giáo viên chưa nắm vững nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức cáchoạt động hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non, đặc biệt
là kĩ năng sắp xếp theo quy tắc, kĩ năng đo lường, so sánh kích thước, định hướngtrong không gian và định hướng thời gian;
- Thiếu tài liệu hướng dẫn về việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm;
– Ngân hàng/kho học liệu trò chơi, hoạt động hình thành và phát triển cácbiểu tượng toán, đặc biệt là kĩ năng sắp xếp theo quy tắc, định hướng trong khônggian và thời gian còn thiếu, chưa đa dạng, phong phú
Trang 5– Việc tổ chức các hoạt động hình thành và phát triển các biểu tượng toán chotrẻ mầm non ở một số địa phương còn chưa đồng đều về cả nội dung và thời lượng:
đa số giáo viên mầm non chú trọng nội dung biểu tượng số đếm và hình dạng;dành nhiều thời lượng của chương trình để tổ chức các hoạt động hình thành biểutượng số đếm và hình dạng, còn các nội dung liên quan đến kích thước (đo lường),sắp xếp theo quy tắc, định hướng trong không gian và thời gian ít được giáo viênquan tâm, tổ chức
– Các hình thức tổ chức các hoạt động hình thành và phát triển các biểu tượngtoán cho trẻ mầm non cũng được giáo viên sử dụng chưa đa dạng và linh hoạt.Phần lớn các hoạt động hình thành các biểu tượng toán cho trẻ được thực hiện trênhoạt động học, nhưng đa số được thực hiện một cách khuôn mẫu Nội dung hoạtđộng học ôm đồm, nặng về cung cấp kiến thức Hầu hết giáo viên chưa biết cáchphối hợp linh hoạt các phương pháp để tổ chức hoạt động học sao cho tự nhiên,hấp dẫn trẻ Nhiều kiến thức được đưa đến trẻ theo kiểu giáo viên nói, làm trước vàtrẻ bắt chước nói, làm theo
- Giáo viên tuy đã chú ý đến hoạt động trải nghiệm khi hình thành và pháttriển biểu tượng toán cho trẻ, nhưng chủ yếu là sử dụng trò chơi học tập, còn cáchoạt động như sử dụng sách tranh; thí nghiệm, hoạt động lao động, hoạt động lễhội, quan sát, ít được giáo viên sử dụng
- Giáo viên chưa chú trọng tổ chức cho trẻ vận dụng các kiến thức toán vàokhám phá kiến thức của các lĩnh vực khác, các hoạt động khác để đưa đến cho trẻcác hoạt động kết hợp thú vị hay những hoạt động ứng dụng có ý nghĩa Giáo viênchưa biết đặt ra các tình huống hấp dẫn trẻ, đặc biệt là các tình huống trong cuộcsống để gắn các nội dung dạy trẻ với thực tiễn
- Khi tổ chức cho trẻ hoạt động, giáo viên thường tổ chức chung cả lớp chonên sự khác biệt cá nhân trẻ về khả năng toán học hầu như không được quan tâm
- Nhiều giáo viên cho rằng số lượng trẻ quá đông, cùng với nguồn kinh phíhạn hẹp khiến họ cũng không tạo được môi trường hoạt động với các nguyên vậtliệu đa dạng cho trẻ thực hành Khả năng tự sáng tạo ra các hoạt động, trò chơi họctập, bài tập thực hành của giáo viên còn hạn chế do không có sự đầu tư về thời gian
và trí tuệ
- Việc thiết kế và sử dụng môi trường dạy toán cũng chưa được quan tâmđúng mức, chưa tận dụng được đồ dùng, học liệu đa dạng vào việc luyện tập, củng
cố các biểu tượng toán:
+ Đồ dùng, phương tiện dạy toán trong các giờ học còn nghèo nàn, chưa đadạng, chủ yếu là các bộ lô tô, hoặc các đồ dùng do cô tự làm Ví dụ, dạy đếm chủyếu sử dụng các thẻ lô tô trong bộ làm quen với toán; dạy so sánh kích thước cũngchủ yếu sử dụng các băng giấy trong bộ đồ dùng có sẵn, không đảm bảo yêu cầu về
sự khác biệt kích thước
+ Việc sử dụng phương tiện trực quan của giáo viên còn bị ảnh hưởng bởi chủ
đề, chủ điểm, ví dụ: giáo viên cho trẻ xếp một bút – một tẩy – một sách và lặp lại trong giờ dạy sắp xếp theo quy tắc khiến cho hoạt động trở nên kém hấp dẫn đốivới trẻ;
Trang 6+ Có rất ít giáo viên biết cách khai thác các phương tiện trực quan đa dạngkhác như: đồ dùng, đồ chơi có sẵn trong lớp, vật liệu tự nhiên, hay sử dụng nhạc
cụ, cơ thể trẻ để vận dụng dạy toán cho trẻ
+ Một số giờ học, giáo viên chuẩn bị đồ dùng, đồ chơi cầu kì, đắt tiền nhưngđôi khi còn chưa phù hợp và không cần thiết
+ Góc học tập (góc toán) ở hầu hết các lớp chủ yếu chỉ là nơi cất giữ đồ dùng,giáo cụ Trên mảng tường ở góc toán cũng đã có những gợi ý về kĩ năng toán học,giáo viên gắn sẵn đồ dùng, làm sẵn, trẻ ít phải tư duy
+ Các phiếu bài tập toán nghèo nàn về nội dung và hình thức, giống nhau chotất cả trẻ Nhiều phiếu bài tập có yêu cầu rườm rà, khó hiểu hoặc yêu cầu không rõnghĩa
- Một số giáo viên chưa hiểu chính xác bản chất các khái niệm toán học nêncòn nhầm lẫn khi dạy trẻ, ví dụ: nhầm số với chữ số; hình tròn với đường tròn;đường bao – mặt bao, hình phẳng và các khối
Nội dung 2 Hướng dẫn tổ chức các hoạt động trải nghiệm nhằm hình thành
và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
(4 tiết lí thuyết; 6 tiết thực hành)
Hoạt động 3 Học viên thảo luận nhóm và cho ý kiến về các vấn đề
1 Thực hành theo nhóm: Mỗi nhóm học viên lựa chọn và thực hiện tổ chức 1hoạt động hình thành và phát triển biểu tượng toán cho trẻ/Hoặc xem video một sốphần hoạt động và thảo luận
2 Khi tổ chức các hoạt động hình thành và phát triển các biểu tượng toán chotrẻ tại nơi công tác, anh/chị thường thực hiện như thế nào?
3 Theo anh/chị, khi tổ chức các hoạt động đó cần tuân theo những yêu cầunào? Vì sao?
THÔNG TIN PHẢN HỒI 3.1 Các yêu cầu khi tổ chức hoạt động trải nghiệm
Các kết quả nghiên cứu khoa học cũng như thực tế cho thấy, để quá trình hìnhthành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non đạt được hiệu quả cao,giáo viên mầm non cần:
- Thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm phải dựa trên kiến thức vềnhận thức, ngôn ngữ, thể chất và phát triển tình cảm - kĩ năng xã hội của trẻ, baogồm cả nền tảng gia đình, ngôn ngữ, văn hóa và cộng đồng của trẻ cũng như kinhnghiệm và cách tiếp cận cá nhân để học tập của trẻ
- Linh hoạt sử dụng hoạt động tại các thời điểm khác nhau, ở các hình thứckhác nhau: trong giờ học toán và trong các giờ học khác, cũng có thể tổ chức ngoàigiờ học (hoạt động ngoài trời, hoạt động góc, giờ ăn, hoạt động chiều, hoạt động lễhội ) nhằm hình thành và củng cố các kiến thức, kĩ năng toán học cho trẻ mộtcách thường xuyên
- Chuẩn bị đồ dùng, đồ chơi, nguyên vật liệu an toàn, phù hợp và bố trí sắpxếp chỗ cho trẻ hoạt động thích hợp với từng hoạt động
- Tổ chức cho trẻ hoạt động phải đảm bảo thoải mái, không gò bó, áp đặt saocho trẻ đến với hoạt động hoàn toàn tự nguyện, hào hứng để phát huy được hết tácdụng tích cực của hoạt động
Trang 7- Dành thời gian thoả đáng cho hoạt động của trẻ, tạo cơ hội cho mọi trẻ đượctham gia hoạt động thực sự Tuy nhiên thời gian quá dài hoặc tổ chức nhiều lầnmột hoạt động sẽ dẫn trẻ đến chỗ chán nản, không còn hứng thú.
- Giáo viên phải hiểu rõ khả năng của trẻ trong lớp, khi trẻ tự hoạt động phảichú ý quan sát, theo dõi cảm giác thoải mái và sự tham gia của trẻ để có nhữngbiện pháp can thiệp kịp thời khi cần thiết
- Thường xuyên điều chỉnh kế hoạch: Điều chỉnh nội dung, phương pháp,hình thức tổ chức phù hợp với nhu cầu, khả năng, hứng thú của trẻ, điều kiện,phương tiện, học liệu của trường, lớp, sự kiện diễn ra tại thời điểm tổ chức Đảmbảo các hoạt động trải nghiệm được tổ chức mạch lạc, tương thích với các mốiquan hệ đã biết và trình tự của các biểu tượng toán học
- Thông qua các hoạt động trải nghiệm, giáo viên dạy trẻ nhìn và mô tả thếgiới bằng toán học: Khuyến khích trẻ sử dụng các cách khác nhau để trình bày cáckiến thức, kĩ năng; Giúp trẻ liên kết từ vựng, kí hiệu và khái niệm chính thức vớikiến thức hoặc kinh nghiệm không chính thức của trẻ; Sử dụng các câu hỏi mở đểnhắc trẻ áp dụng kiến thức toán học; Khuyến khích trẻ nhận biết và nói về toán họctrong các tình huống hằng ngày
- Tạo ra một môi trường giàu toán học, nơi trẻ có thể nhận biết và áp dụngkiến thức, kĩ năng toán học một cách có ý nghĩa: chuẩn bị các loại đồ dùng đơngiản, gần gũi đáp ứng mục tiêu hình thành kiến thức, kĩ năng toán, ví dụ: khi dạyđếm cần chuẩn bị các loại hạt, khuy áo, sỏi Cung cấp nhiều thời gian, đồ dùng/đồchơi/vật liệu và sự hỗ trợ của giáo viên để trẻ học toán qua chơi, trải nghiệm – hoạtđộng mà trẻ có thể khám phá và vận dụng các biểu tượng toán học với sự quan tâmsâu sắc
3.2 Quy trình tổ chức các hoạt động trải nghiệm của David Kolb
Mô hình học tập trải nghiệm của David Kolb (1984) là mô hình lí thuyết họctập trải nghiệm có ảnh hưởng và được trích dẫn rộng rãi nhất (Seaman, Brown, &Quay, 2017) Kolb thừa nhận rằng ông đã tham khảo lí thuyết trong các công trìnhnghiên cứu của các học giả nổi tiếng thế kỉ 20 như John Dewey, Kurt Lewin, JeanPiaget, Lev Vygotsky, William James, Carl Jung, Paulo Freire, Carl Rogers vàMary Parker Follett và cố gắng tích hợp các chủ đề chung trong tác phẩm của họvào một khuôn khổ hệ thống có thể giải quyết các vấn đề của thế kỉ XXI về học tập
và giáo dục (Kolb, 1984)
Để cụ thể hoá việc triển khai áp dụng, David Kolb đã nghiên cứu và đề xuất
mô hình học tập trải nghiệm và mô tả quá trình học tập như là một “chu trình họctập” Đây là hình thức học tập gắn liền với các hoạt động có sự chuẩn bị ban đầu
và có sự phản hồi, đề cao kinh nghiệm của người học
Mô hình học tập trải nghiệm của David Kolb yêu cầu người học chủ độngtrong học tập thông qua việc lên kế hoạch, hành động, phân tích và liên hệ ngượctrở lại các lí thuyết Mô hình này được thực hiện hiệu quả nhất khi tổ chức chongười học làm việc độc lập, kết hợp với làm việc hợp tác theo cặp/nhóm
Giai đoạn 1: Trải nghiệm cụ thể Học tập thông qua các hoạt động, hành vi,
thao tác cụ thể, trực tiếp gắn với bối cảnh thực tế, người học tham gia vào trải
Trang 8nghiệm mới, kinh nghiệm thu được từ quá trình trải nghiệm, hoạt động trong hoàncảnh cụ thể Đây là giai đoạn phát sinh dữ liệu của chu trình học tập.
Giai đoạn 2: Quan sát có phản ánh, đánh giá Người học tư duy trở lại các
hoạt động và kiểm tra một cách có hệ thống những kinh nghiệm đã trải qua Từ đó,cùng nhau chia sẻ, phân tích, thảo luận để thống nhất quan điểm, cách nhìn nhậnvấn đề
Giai đoạn 3: Khái quát hoá thành khái niệm Học tập thông qua việc xây dựng
các khái niệm, tổng hợp và phân tích những gì quan sát được, tạo ra lí thuyết đểgiải thích kết quả quan sát được hay khái niệm trừu tượng, là kết quả thu được từ
sự tiếp nhận những yếu tố vốn có của hiện thực, qua thao tác tư duy của chủ thể để
có sự nhận biết chính xác, bản chất về đối tượng
Giai đoạn 4: Thử nghiệm tích cực chủ động Ở giai đoạn này, quá trình học
tập thông qua những đề xuất, thử nghiệm các phương án giải quyết vấn đề Ngườihọc sử dụng lí thuyết để giải quyết vấn đề, ra quyết định
Các trục của hình đại diện cho hai chiều của nhiệm vụ học tập:
- Chiều dọc (trải nghiệm cụ thể đến khái niệm trừu tượng) đại diện cho đầuvào của thông tin;
- Chiều ngang (quan sát có phản ánh, đánh giá đến thử nghiệm tích cực) đềcập vấn đề xử lí thông tin bằng cách phản ánh có chủ ý về kinh nghiệm hoặc hànhđộng bên ngoài, dựa trên những kết luận đã được rút ra
Vận dụng chu trình của Kolb có thể thiết kế hoạt động học tập cho học sinhtrải qua 4 giai đoạn trải nghiệm Việc bắt đầu từ giai đoạn nào cho phù hợp và cóhiệu quả sẽ tuỳ vào nội dung, đặc điểm của người học (phong cách học) hoặc mụctiêu dạy học Nhiệm vụ của giáo viên là cần xác định kinh nghiệm vốn có củangười học, từ đó thiết kế các nhiệm vụ học tập trong vùng phát triển gần, tạo ramôi trường học tập tương tác cho học sinh tự lực học tập, chuyển hoá thành kinhnghiệm mới cho bản thân
3.3 Hướng dẫn vận dụng quy trình trải nghiệm trong tổ chức các hoạt động trải nghiệm nhằm hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm non
Từ mô hình học tập trải nghiệm của David Kolb và kết quả khảo sát thực tế,dựa trên đặc thù của quá trình tổ chức các hoạt động hình thành và phát triển cácbiểu tượng toán cho trẻ mầm non, chúng tôi đề xuất quy trình tổ chức hoạt độngtrải nghiệm nhằm hình thành và phát triển các biểu tượng toán cho trẻ mầm nongồm các giai đoạn sau:
3.3.1 Giai đoạn 1: Trẻ được trải nghiệm
Đây là hoạt động đầu tiên của quá trình giáo dục theo hướng trải nghiệm Ởgiai đoạn này, trẻ được tham gia trực tiếp vào các hoạt động để tích luỹ các kinhnghiệm khác nhau Trong quá trình này, giáo viên là người xây dựng môi trường,
tổ chức hướng dẫn trẻ trải nghiệm, còn trẻ tích cực tham gia vào hoạt động trảinghiệm bằng các giác quan khác nhau Các hoạt động thiết kế càng phong phú, đadạng, hấp dẫn và thực tế thì càng kích thích sự tham gia tích cực của trẻ, càng tạođược nhiều tình huống cho trẻ quan sát, thực hành, giao tiếp, giải quyết các vấn đềnảy sinh trong quá trình trải nghiệm
Trang 9Mục đích của giai đoạn này là tạo cơ hội cho trẻ được trải nghiệm trong cáctình huống và hoàn cảnh khác nhau để trẻ tích luỹ kiến thức, kinh nghiệm Giáoviên có thể tiến hành theo các bước sau:
- Xác định mục tiêu cần hình thành cho trẻ, lựa chọn hoạt động trải nghiệmphù hợp với mục tiêu đã đặt ra và triển khai hoạt động dựa vào đặc trưng của mỗihình thức hoạt động với mục đích giáo dục rõ ràng, nội dung cụ thể, phối hợp sửdụng các phương pháp hợp lí giúp trẻ tích cực tham gia trải nghiệm, tương tác vớibạn/ các đối tượng trong môi trường
- Thiết kế môi trường phù hợp, tổ chức cho trẻ trải nghiệm qua các hoạt độngphong phú, hấp dẫn và phù hợp với khả năng, hứng thú, kinh nghiệm của trẻ Cáchoạt động trải nghiệm có thể xây dựng dưới dạng các tình huống giả định hoặcnhững tình huống trong cuộc sống thực của trẻ o tien
- Hoạt động có thể tổ chức ở các địa điểm khác nhau tuỳ vào từng nội dunghoạt động của trẻ như trong lớp, ở hành lang, ở sân, vườn trường, ngoài trường,thông qua các hình thức như: hoạt động học, hoạt động chiều, hoạt động ngoài trời,hoạt động lễ hội Trong quá trình đó, giáo viên tạo cơ hội cho trẻ được trảinghiệm, khám phá đặc điểm về số lượng, hình dạng, kích thước, không gian củacác đối tượng và mối quan hệ giữa chúng
Ví dụ: Đề tài “Xác định phía trên, phía dưới, phía trước, phía sau của bảnthân”, Giai đoạn 1 Trẻ được trải nghiệm khám phá “khu rừng” do giáo viên tạo ra.Đầu tiên, giáo viên tạo tình huống cho trẻ quan sát, tìm kiếm, khám phá cáccon vật trong khu rừng đang trốn ở các phía khác nhau của trẻ bằng cách thiết kếmôi trường lớp học có các con vật giống với môi trường trong clip minh hoạ bàihát “Walking in the jungle” - “Super Simple Songs”: Phía trên có con khỉ, conchim tu căng, phía dưới có 1 con ếch, xung quanh có cây cối, phía dưới có lá câyrụng, hoa rụng ngoài ra, có thể treo thêm phía trên các con vật như ong, bướm,chuồn chuồn; đặt phía dưới chân trẻ một vài con ốc sên, con rùa
Sau đó, giáo viên dẫn dắt để trẻ cùng vào rừng chơi Cô và trẻ vừa đi vừa vậnđộng theo nhạc bài hát “Walking in the jungle” Mỗi khi đến đoạn điệp khúc “Onestep, two steps, three steps forward One step, two steps, three steps back Stop.Listen!” giáo viên yêu cầu trẻ lắng nghe và tìm kiếm xem đó là cái gì/con vật gì ởphía nào của trẻ
Đầu tiên là 1 chú ếch nấp bụi cây nhảy ra – giáo viên hỏi: Ồ, bạn gì đây? Bạnếch ở phía nào của các con? (Phía dưới) Một trẻ cúi xuống đặt con ếch ngồi lêntrên chiếc mũ trên đầu trẻ Trẻ đặt ếch đang ở cuối hàng bước ra phía trước các bạn
và đi đầu hàng, tiếp tục vừa đi vừa hát
Tiếp đó, cô và trẻ dừng lại lắng nghe tiếng kêu của một chú khỉ, giáo viên lạiđặt câu hỏi: Ô, đó là tiếng kêu của con gì thế? Các con nghe thấy tiếng kêu đóvọng từ đâu lại? (Từ phía trên) Các con ngẩng đầu lên xem có đúng là bạn khỉkhông? Chúng mình có sợ bạn khỉ không nào? Bạn khỉ ở phía nào của chúng mình.Lần lượt trẻ sẽ khám phá ra chim tu căng, con hổ và các con vật khác, sau mỗilần như vậy, giáo viên cho trẻ nhận xét con vật đó ở phía nào của trẻ
Ngoài ra, giáo viên có thể tận dụng những đồ vật trong môi trường đã tạo ra
để giúp trẻ nhận biết các phía của mình Ví dụ, khi trẻ vừa hát đoạn điệp khúc vừabước 3 bước về phía trước, sau đó bước lùi về phía sau 3 bước, giáo viên có thể
Trang 10hỏi: Khi con bước tiến về phía trước hoặc lùi về phía sau, các con có nghe thấytiếng gì ở dưới chân mình không? Đó là tiếng gì? (loạt xoạt) tiếng loạt xoạt là docái gì tạo ra? (Do chân giẫm lên lá khô)? Lá khô ở phía nào của các con? Muốnnhìn thấy lá chúng mình cần làm gì? Vì sao? (phải cúi xuống, vì lá ở dưới chân củacon)
Giáo viên có thể phối hợp với giáo viên khác để tăng tính hấp dẫn cho hoạtđộng trải nghiệm bằng cách đóng giả thành 1 con vật trong khu rừng đến tròchuyện với trẻ Con vật có thể đến từ phía sau của trẻ và chơi với trẻ các trò chơicủng cố nhận biết các phía của trẻ
3.3.2 Giai đoạn 2: Quan sát có phản ánh, đánh giá/Phân tích trải nghiệm
Đây là giai đoạn tạo diễn đàn để trẻ chia sẻ, trao đổi những gì trẻ đã khámphá, tìm hiểu được Hoạt động này có thể diễn ra trong quá trình trải nghiệm hoặcsau hoạt động trải nghiệm thực tế; hoặc có thể tiến hành trong một buổi khác tuỳvào từng biểu tượng toán học hay hình thức tổ chức hoạt động Ví dụ, với các hoạtđộng cần nhiều thời gian di chuyển xa (tham quan), nội dung hoạt động phong phú(giao lưu, lễ hội), hay mất nhiều thời gian thu dọn, vệ sinh (lao động) thì nên tiếnhành vào buổi khác trong ngày, hoặc trong tuần (với trẻ 4 – 5 tuổi, 5 – 6 tuổi); Cáchoạt động diễn ra trong thời gian ngắn (học, chơi) thì tiến hành ngay sau khi trảinghiệm thực tế Đối với trẻ nhỏ (2 – 3 tuổi; 3 – 4 tuổi), giáo viên nên cho trẻ chia
sẻ kinh nghiệm ngay sau hoạt động trải nghiệm thực tế
Ví dụ: Tiếp tục với hoạt động “Xác định phía trên, dưới, trước, sau của bảnthân”
– Giai đoạn 2 Phân tích trải nghiệm
- Việc phân tích trải nghiệm có thể diễn ra ngay trong quá trình trẻ tham giavào hoạt động Bằng cách vừa tham gia cùng trẻ, giáo viên vừa đặt các câu hỏi đểgiúp trẻ xác định các phía của bản thân
+ Đó là tiếng kêu của con gì/vật gì? (Con ếch/con khỉ/con chim tu căng/conong)
+ Tiếng con ếch/con khỉ/con chim/con ong/con hổ phát ra ở phía nào củachúng mình? (Phía dưới/phía trên/phía trước của con)
+ Muốn nhìn thấy con ếch/khỉ/chim/hổ các con phải làm gì? Vì sao? (Muốnnhìn thấy ếch/khỉ/chim phải cúi xuống dưới/ngẩng đầu lên vì con ếch ở dướichân/con khỉ/chim ở phía trên đầu con )
+ Con vừa đặt con ếch/khỉ ở phía nào của mình? Vì sao con biết?
+ Bạn A đang đi phía nào của chúng mình? (Phía trước/bạn đang đi đầu tiên– ở phía trước)
+ Khi chúng mình bước lùi là mình đi về phía trước hay phía sau? (Phía sau)
- Như vậy, với các câu hỏi dẫn dắt, giáo viên dần dần hướng trẻ vào việc nhậnbiết các phía của bản thân một cách tự nhiên, trẻ có thể dễ dàng sử dụng các từ chỉcác phía tương ứng để xác định vị trí của các con vật/đồ vật ở xung quanh
Tuy nhiên, có những biểu tượng toán, đặc biệt là biểu tượng thời gian, giáoviên không thể tổ chức cho trẻ chia sẻ trực tiếp trong lúc trải nghiệm, mà cần thờigian dài tích luỹ những kinh nghiệm cảm nhận ở giai đoạn 1, sau đó giáo viên tổchức giai đoạn 2
Trang 11Nếu hoạt động chia sẻ được tổ chức sau một quãng thời gian nhất định, cầntăng cường kết hợp sử dụng các tài liệu trực quan như tranh ảnh, phim ảnh, đồ vậtthật liên quan đến những trải nghiệm của trẻ như chụp ảnh, quay phim về quátrình tham gia hoạt động của trẻ hoặc sử dụng các dụng cụ, tài liệu có liên quanđến các tình huống mà trẻ đã trải nghiệm, sau đó thực hiện theo các bước:
- Cho trẻ xem lại hoặc gợi lại tình huống có vấn đề vừa trải qua giúp trẻ nhớlại những gì trẻ thấy, nghe, nhìn, ngửi, sờ/chạm vào
- Sử dụng hệ thống câu hỏi đa dạng nhằm khơi gợi lại những trải nghiệm đã
có ở trẻ Tuỳ thuộc vào từng biểu tượng toán, giáo viên có thể đặt các câu hỏi khácnhau và tạo điều kiện để tất cả các trẻ đều được chia sẻ những hiểu biết của mình,chấp nhận tất cả các câu trả lời của trẻ, kể cả những câu trả lời chưa chính xác
Ví dụ: Với hoạt động dạy trẻ phân biệt các buổi trong ngày, giai đoạn 1, giaiđoạn 2 là hai giai đoạn được tổ chức cách xa nhau
Giai đoạn 1: Với mục đích chính là tích luỹ biểu tượng về ngày cho trẻ, giáoviên tổ chức các hoạt động ngoài trời như: dạo chơi, tham quan nhằm giúp trẻ quansát, nhận biết những dấu hiệu đặc trưng của từng buổi trong ngày, đó là những dấuhiệu thiên nhiên như: vị trí bóng nắng, bầu trời, không gian , là dấu hiệu về cuộcsống sinh hoạt của trẻ và những người thân thuộc như hoạt động ăn, ngủ, đi học, đilàm vào các buổi khác nhau trong ngày
Trong quá trình tổ chức cho trẻ quan sát, giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏitìm kiếm nhằm hướng trẻ chú ý đến những dấu hiệu đặc trưng đó, ví dụ: Vào buổisáng các con thấy bầu trời có màu sắc ra sao? Buổi sáng các con thường làm gì ởtrường mầm non? Tuy nhiên, do những dấu hiệu trên thường không ổn định, nóphụ thuộc vào các mùa trong năm, vị trí địa lí của mỗi vùng và kinh nghiệm củatrẻ vì vậy, việc quan sát không thể chỉ diễn ra trong một vài buổi tại một mùa màcần diễn ra ở các mùa khác nhau
Giai đoạn 2: Quan sát, phản ánh/Phân tích trải nghiệm
Giai đoạn này chỉ có thể tổ chức khi trẻ đã có một số hiểu biết nhất định vềdấu hiệu/đặc điểm của các buổi trong ngày Mục đích của giai đoạn này là mở rộngbiểu tượng về các buổi trong ngày cho trẻ bằng cách tổ chức cho trẻ xem phim,tranh ảnh mà trong đó những dấu hiệu về từng buổi được thể hiện một cách rõ nét
và phong phú Ví dụ, tranh ảnh về quang cảnh thiên nhiên và hoạt động của conngười thuộc các ngành nghề khác nhau, vào các thời điểm khác nhau trong ngày ởnhững vùng khác nhau của đất nước
Cũng trong giai đoạn này, giáo viên thực hiện chính xác các hoạt động của trẻtheo thời gian biểu, trong quá trình diễn ra các hoạt động đó, giáo viên thườngxuyên trao đổi, trò chuyện với trẻ về những việc trẻ làm, trẻ thấy và cảm nhậnthường xuyên, trò chuyện với trẻ về trật tự diễn ra nó, ví dụ như: Khi trời tối/trờisáng – ông mặt trời như thế nào (mọc/lặn), chúng ta làm gì? (Đi ngủ/thức dậy để đihọc hay làm việc Con dựa vào đâu để biết bây giờ là buổisáng/trưa/chiều/tối/đêm? (Trời tối/trời sáng/mặt trời lặn/mặt trời mọc/; Con thứcdậy/đánh răng, rửa mặt, ăn sáng, đi học/Con ăn trưa, ngủ trưa cùng các bạn/Con ănquà chiều, được mẹ/bố đón về/Con ăn tối cùng bố mẹ/Con đi ngủ/trên trời có trăng,sao )
Trang 123.3.3 Giai đoạn 3: Khái quát hoá thành khái niệm/Hình thành biểu tượng toán
Kinh nghiệm được đúc kết qua trải nghiệm gắn liền với nội dung hoạt độngcủa trẻ xoay quanh chủ đề/đề tài trải nghiệm Do vậy, dựa vào nội dung hoạt độngcủa trẻ, hứng thú, mối quan tâm của trẻ về các tình huống đã trải nghiệm, giáo viêngợi mở, định hướng để trẻ rút ra kinh nghiệm cho bản thân Cần phối hợp đàmthoại với các trò chơi vừa giúp hệ thống kiến thức vừa giúp trẻ thực hành luyện tập
kĩ năng đã lĩnh hội được
Đối với trẻ mầm non, hoạt động đúc kết kinh nghiệm nên được tiến hành ngaysau khi chia sẻ kinh nghiệm vì cần phải dựa vào nội dung các thông tin được trẻphản hồi để hệ thống những kiến thức, kĩ năng và thái độ với đối tượng mà trẻ đãtiếp xúc, tương tác qua trải nghiệm thực tế
Ví dụ: Với hoạt động xác định phía trên, phía dưới; phía trước, phía sau củabản thân trẻ: Ngay sau khi thực hiện giai đoạn 2, giáo viên tiến hành luôn giai đoạn
3 bằng cách kết hợp giữa quan sát, đặt và trả lời câu hỏi, giáo viên giúp trẻ đưa rađược những nhận xét:
+ Phải ngẩng đầu lên vì vật ở phía trên
+ Phải cúi đầu xuống vì vật ở phía dưới
+ Nhìn thấy được vì vật ở phía trước
+ Không nhìn thấy được vì vật ở phía sau
Để tạo cơ hội giúp trẻ tự rút ra kiến thức, giáo viên có thể yêu cầu những trẻkhác nhận xét câu trả lời của bạn, từ đó chính xác hoá những nhận xét của trẻ đểhình thành khái niệm cho trẻ (Phía trên đầu trẻ là phía trên của trẻ; Phía dưới chântrẻ là phía dưới của trẻ; phía trước mặt trẻ là phía trước của trẻ; phía sau lưng trẻ làphía sau của trẻ) Ban đầu có thể cho phép trẻ diễn đạt các phía gắn cùng các bộphận trên cơ thể như: “Con khỉ ở phía trên đầu con/Chiếc lá ở dưới chân con”.Nhưng ở các lần tiếp theo có thể hỏi trẻ mà không cần gắn liền với các bộ phận của
cơ thể, như Phía trên cháu có gì? Phía dưới cháu có gì? để mở rộng vùng khônggian tri giác cho trẻ)
Ở giai đoạn này, giáo viên sử dụng những câu hỏi hệ thống hoá, khái quáthoá, giúp trẻ xử lí các kinh nghiệm thu được trong các hoạt động ở các giai đoạntrước nhằm hình thành kiến thức – kĩ năng toán học cho trẻ
Ví dụ: Hệ thống hoá/khái quát hoá những dấu hiệu về các buổi trong ngày đểhình thành biểu tượng về ngày cho trẻ – Giai đoạn 3 Khái quát hoá thành kháiniệm
Việc hệ thống hoá, khái quát hoá các dấu hiệu về các buổi trong ngày của trẻđược thực hiện qua hoạt động học, cụ thể:
– Giáo viên bắt đầu giờ học bằng việc tổ chức đàm thoại thăm dò với trẻnhằm tìm hiểu vốn kinh nghiệm của trẻ, từ đó chính xác hoá hiểu biết của trẻ đãthu nhận được trong các giai đoạn trước đó Hệ thống câu hỏi hướng tới việc phânbiệt các buổi trong ngày dựa trên những dấu hiệu đặc trưng như: “Bây giờ là buổigì? Vì sao con biết? Buổi sáng/trưa/chiều/tối con và mọi người xung quanh conlàm gì?”
– Khi đàm thoại với trẻ, các câu hỏi của giáo viên không chỉ hướng tới nhữngthời điểm diễn ra các hoạt động quen thuộc hằng ngày mà cần mở rộng những dấu
Trang 13hiệu thiên nhiên đặc trưng của các buổi trong ngày như: màu sắc, không gian, nhiệt
độ không khí, sự mọc và lặn của mặt trời, sự xuất hiện của trăng, sao Đồng thờikhắc sâu biểu tượng về những dấu hiệu đó thông qua việc cho trẻ quan sát tranhảnh minh hoạ Trong quá trình đó giúp trẻ lĩnh hội các khái niệm “bình minh”,
“hoàng hôn”
Ví dụ: Giáo viên đưa bức tranh cảnh biển lúc mặt trời lặn cho trẻ quan sát vàhỏi:
+ Cô có bức tranh gì đây? (Đây là cảnh biển khi hoàng hôn)
+ Hoàng hôn là lúc ông mặt trời lặn hay mọc? Trong bức tranh này, mặt trờiđang mọc hay lặn?
+ Dựa vào đâu con biết là mặt trời lặn? (Trời đang tối dần; mặt trời xuốngthấp, trời và biển có màu cam )
+ Vậy khi mặt trời lặn được gọi là bình minh hay hoàng hôn? Vì sao?
+ Vậy đây là bức tranh biển vào buổi nào trong ngày? (Buổi chiều)
+ Con có thể gọi tên nào khác cho bức tranh không? Vì sao? (Hoàng hôn trênbiển)
- Để giúp trẻ nhận biết số lượng các buổi trong ngày cũng như trình tự cácbuổi trong ngày dựa trên những dấu hiệu đặc trưng của chúng, giáo viên có thể sửdụng hai bộ tranh, mỗi bộ 5 bức Bộ tranh thứ nhất miêu tả các hoạt động đặc trưng(hoạt động chỉ diễn ra duy nhất một lần trong ngày vào các khoảng thời gian nhấtđịnh) Bộ tranh thứ hai mô tả cảnh thiên nhiên vào các buổi trong ngày Khi tròchuyện về các buổi trong ngày với trẻ, đến buổi nào giáo viên có thể yêu cầu trẻlựa chọn bức tranh về thiên nhiên/tranh miêu tả cảnh sinh hoạt miêu tả cảnh sinhhoạt của con người tương ứng gắn lên bảng và yêu cầu trẻ giải thích tại sao lại lựachọn bức tranh đó
- Giáo viên cũng có thể sử dụng các bức tranh đó để giúp trẻ thiết lập trình tựcác buổi trong ngày, bằng cách đặt các câu hỏi như: Bắt đầu ngày mới, các con ngủdậy là buổi nào? Sau buổi sáng là buổi nào? Buổi trưa chúng mình thường làm gì?Sau buổi trưa là buổi nào? Sau khi trò chuyện và gắn đủ các bức tranh về các buổitrong ngày lên bảng, giáo viên có thể cho trẻ đếm số bức tranh, và nhận xét vềtrình tự của chúng, từ đó giúp trẻ tự rút ra nhận xét: Một ngày có 5 buổi, gồm buổisáng, trưa, chiều, tối, đêm và ngày là sự tiếp nối của sáng, trưa, chiều, tối và đêm
- Ngoài ra, để giúp trẻ nắm được trình tự các buổi trong ngày và tính quy luậtcủa chúng, giáo viên có thể sử dụng mô hình vòng tròn diễn biến của các sự kiệntheo trật tự, từ đó giúp trẻ hiểu một ngày có 5 buổi và mỗi ngày trôi qua lại có mộtngày mới tiếp đến với 5 buổi theo đúng trình tự của ngày trước
Như vậy, có thể thấy đây là giai đoạn hình thành ở trẻ những biểu tượng toánhọc một cách có hệ thống Nhờ có các hoạt động ở giai đoạn này mà những biểutượng trẻ đã tích luỹ ở các giai đoạn trước đó được khắc sâu và tạo điều kiện để mởrộng, củng cố, phát triển tích cực ở giai đoạn sau
3.3.4 Giai đoạn 4: Thử nghiệm tích cực chủ động: Tạo cơ hội cho trẻ áp dụng kiến thức, kĩ năng đã có trong các hoạt động sinh hoạt hằng ngày
Nếu các hoạt động ở giai đoạn 3 cho phép trẻ phát triển các kĩ năng quantrọng về số và phép đếm, hình dạng, sắp xếp theo quy tắc, đo lường, định hướngkhông gian và thời gian thì các hoạt động ở giai đoạn 4 – Thử nghiệm tích cực chủ
Trang 14động, có mục đích củng cố các biểu tượng cho trẻ, kết nối toán học với nhiều tìnhhuống và thói quen trong cuộc sống hằng ngày của trẻ Điều đó sẽ làm cho toánhọc trở nên có ý nghĩa và tạo cơ hội cho trẻ ứng dụng những gì đã học một cách cómục đích Nếu giáo viên phối hợp các mục tiêu toán học với các hoạt động khác,trẻ sẽ nắm vững các kĩ năng và mở rộng các khái niệm lên cấp độ cao hơn hoặctrong bối cảnh rộng hơn
Ví dụ: Để củng cố khả năng xác định phía trên, phía dưới, phía trước, phía sau của trẻ, giáo viên tổ chức cho trẻ thực hành luyện tập định hướng các phía
bằng các hoạt động/trò chơi đa dạng trong giờ học hoặc ở các thời điểm khác trongngày Chẳng hạn, tổ chức trò chơi “Đập muỗi” trong hoạt động ngoài trời/hoạtđộng chiều (Kết hợp giữa việc trẻ đọc bài đồng dao “Con muỗi”, giáo viên hướngdẫn trẻ giả làm động tác đập muỗi bằng cách vỗ tay ở các phía của bản thân theoyêu cầu); Trò chơi “Tai ai tinh” trong giờ âm nhạc (Cho trẻ đội mũ chóp hoặc bịbịt mắt, giáo viên lắc xắc xô hoặc gõ phách tre/trống ở các phíatrên/dưới/trước/sau của trẻ, trẻ lắng nghe và trả lời đó là tiếng của nhạc cụ nào, ởphía nào của mình)
Ngoài các giờ toán theo kế hoạch, cần đưa toán học vào các hoạt động theochế độ sinh hoạt của trẻ tại trường, tiếp tục cho trẻ trải nghiệm và vận dụng kinhnghiệm để giúp trẻ tích cực sử dụng kiến thức, kinh nghiệm vào các tình huốngthực tiễn Giáo viên có thể sử dụng tất cả các hoạt động trong chế độ sinh hoạt nhưgiờ học của môn khác (khám phá môi trường; âm nhạc, tạo hình, làm quen với tácphẩm văn học, thể chất ); hoạt động ngoài trời, hoạt động lao động, hoạt động vuichơi trong góc, lễ hội để tạo cơ hội cho trẻ ứng dụng kiến thức, kĩ năng
Ví dụ, trong khi đọc/kể chuyện cho trẻ nghe, giáo viên có thể đặt những câuhỏi khuyến khích trẻ khám phá những kiến thức toán học chứa đựng trong nộidung truyện Chẳng hạn, giáo viên đọc cho trẻ nghe truyện “Ai ở sau lưng bạnthế”, giáo viên đặt những câu hỏi vừa giúp trẻ nhận biết đặc điểm của các con vậttrong truyện vừa đặt các câu hỏi hướng sự chú ý của trẻ đến mối quan hệ vị trí giữacác con vật: Con nào ở phía trên/dưới/trước/sau con vật nào ; sau đó sử dụng môhình các con vật có trong truyện, yêu cầu trẻ sắp xếp các con vật theo vị trí được
mô tả trong truyện (dựa vào tranh minh hoạ), khuyến khích trẻ kể lại truyện theo trínhớ của trẻ và tổ chức các trò chơi học tập dựa vào mô hình đó, ví dụ trò chơi
“Con vật bí ẩn” – Giáo viên hoặc trẻ mô tả vị trí của 1 con vật bằng cách nói phíatrên/dưới/ trước/sau của con vật đó là con vật gì, yêu cầu các trẻ khác đoán xemcon vật bí ẩn a, mà cô/bạn đang nói đến là con vật gì, vì sao trẻ biết
Hoặc sau khi học phân biệt các hình vuông, tam giác, chữ nhật, trong hoạtđộng ngoài trời, giáo viên yêu cầu trẻ đi bộ theo nhóm và thu thập các que có kíchthước khác nhau, sau đó sử dụng chúng để tạo và xác định các hình đã biết hoặckhuyến khích trẻ quan sát xung quanh môi trường Khi trẻ đã tìm được, yêu cầutrẻ giải thích: “Làm thế nào con biết vật đó giống hình vuông, chữ nhật?”
Hay khi trẻ hoạt động trong các góc chơi, chuẩn bị đồ dùng gợi ý cho trẻ thựchiện các hoạt động đa dạng khác nhau, như: Góc tạo hình, trẻ sử dụng các hìnhphẳng để chắp ghép, tạo ra hình các con vật/đồ vật đa dạng theo mẫu và theo ýthích Tại góc thiên nhiên (góc chơi với cát, sỏi đá), trẻ sử dụng các ngón tay để vẽcác hình dạng trên cát hoặc trong hộp cát Tại góc học tập, khuyến khích trẻ sử
Trang 15dụng dây chun trên bảng chun tạo thành hình tam giác, hình chữ nhật và hìnhvuông có kích thước khác nhau.
Hay với nội dung “Phân biệt các buổi trong ngày”, để củng cố biểu eu tượngbuổi trong ngày cho trẻ, giáo viên tổ chức cho trẻ các hoạt động đa dạng như: tròchơi, thực hiện các bài luyện tập kết hợp với việc sử dụng đa dạng các đồ dùng nhưtranh ảnh, các kí hiệu Ví dụ: Giáo viên sử dụng 2 bộ tranh đã sử dụng ở giai đoạn
3, cho trẻ làm các bài tập:
+ Bài tập xác định thời điểm diễn ra sự kiện hay quang cảnh được miêu tảtrên tranh và chứng minh những suy luận của mình bằng việc chỉ ra những dấuhiệu đặc trưng cho thời điểm đó: giáo viên/trẻ chọn, giơ tranh bất kì - các trẻ khácnói tên buổi và dấu hiệu đặc trưng của buổi đó
+ Bài tập lựa chọn tranh theo thời điểm mà giáo viên yêu cầu và kiểm tra kếtquả thực hiện nhiệm vụ của trẻ trên cơ sở phân tích nội dung bức tranh: giáoviên/trẻ nói tên buổi – trẻ khác lựa chọn tranh và giải thích
Các hoạt động này được tổ chức không chỉ trong các giờ học mà còn trong cảcác hoạt động đa dạng khác: hoạt động góc, hoạt động chiều Ngoài ra, vào từngbuổi mỗi ngày, trước khi thực hiện hoạt động, giáo viên có thể đặt câu hỏi để trẻliên hệ hoạt động với thời gian, như: Bây giờ cả lớp mình sẽ được ra sân tập thểdục cùng nhau/sẽ được ăn quà chiều, bây giờ là buổi gì?
Ở giai đoạn này, để giúp trẻ hứng thú với toán học và khuyến khích áp dụngkiến thức toán học trong cuộc sống hằng ngày, giáo viên cần tạo một môi trườnggiàu toán học, để trẻ nhận biết, áp dụng toán học một cách có ý nghĩa và thườngxuyên Việc này có thể được thực hiện bằng cách cung cấp các vật liệu đa dạng,dán nhãn và sắp xếp sao cho trẻ dễ dàng tìm kiếm và sử dụng cũng như tổ chức cáchoạt động và thói quen bằng kiến thức – kĩ năng toán Giáo viên cũng có thể dạytrẻ cách sử dụng các kĩ năng toán học một cách rõ ràng bằng cách làm mẫu choviệc sử dụng chúng trong hoạt động học hoặc hoạt động góc
Để môi trường trong lớp thực sự hấp dẫn và cuốn hút trẻ sử dụng kiến thức kĩnăng toán học ngoài giờ học, giáo viên cần:
- Chăm chú quan sát trò chơi tự nhiên của trẻ Mục đích là lắng nghe và nhìnthấy quá trình khám phá từ lăng kính của trẻ để đưa ra những hỗ trợ phù hợp trongquá trình trẻ chơi
– Bổ sung vật liệu/đồ dùng, đồ chơi thích hợp hoặc loại bỏ các vật liệu/đồdùng đồ chơi khỏi môi trường học tập nếu đã nhàm chán và có thể cản trở việckhám phá, sáng tạo của trẻ
- Phân chia các vật liệu/đồ dùng, đồ chơi kích thích hoạt động toán học trongcác khu vực khác nhau của lớp học, bởi trẻ sẽ học tốt hơn khi kết nối kiến thứctoán với những kiến thức khác mà trẻ biết Ví dụ, ngoài trời vẽ hình bàn tay, bànchân xoay theo các hướng khác nhau để trẻ trải nghiệm khám phá phía phải, tráicủa bản thân; Tại góc nấu ăn có thêm công thức nấu ăn (làm bánh; pha nước cam/năng đếm, đo lường chanh ) và các dụng cụ đo lường (muôi, muỗng, bát ) sẽgiúp trẻ thực hành kĩ năng đếm, đo lường,…
+ Khảo sát các tài liệu/đồ dùng trong lớp học để đảm bảo rằng tài liệu toánhọc không giới hạn ở “số đếm” mà còn có định hướng không gian, thời gian, hìnhdạng và kích thước Ví dụ, đặt cân thăng bằng trong góc bán hàng; các loại giấy và