Đánh giá về hoạt động của Hội đồng bảo an trong 60 năm tồn tại và phát triển Trong 6 cơ quan của Liên hợp quốc, Hội đồng bảo an là cơ quan hoạt động thường xuyên với nhiều quyền hạn v
Trang 1
ThS §oµn Thµnh Nh©n *
ết thúc Đại chiến thế giới lần thứ II,
một trật tự thế giới mới được thiết
lập mà trọng tâm là cần phải có một cơ
chế đảm bảo duy trì hoà bình và an ninh
thế giới Trên cơ sở thoả thuận tại Hội
nghị Ianta, đại biểu của 50 quốc gia đã
tham dự Hội nghị San Francisco tháng
4/1945 và kí vào bản dự thảo Hiến
chương Liên hợp quốc Trên cơ sở Hiến
chương, tổ chức Liên hợp quốc đã chính
thức được thành lập với sự tham gia của
51 quốc gia sáng lập Trong cơ cấu của
Liên hợp quốc, Hội đồng bảo an chiếm vị
trí đặc biệt quan trọng đồng thời cũng là
đề tài gây nhiều tranh cãi trong suốt lịch
sử tồn tại của tổ chức này
1 Đánh giá về hoạt động của Hội
đồng bảo an trong 60 năm tồn tại và
phát triển
Trong 6 cơ quan của Liên hợp quốc,
Hội đồng bảo an là cơ quan hoạt động
thường xuyên với nhiều quyền hạn và
phương tiện rộng lớn, có vai trò đặc biệt
quan trọng.(1)
§ể đánh giá về kết quả hoạt động và
vai trò của Hội đồng bảo an trong 60 năm
tồn tại của Liên hợp quốc, chúng ta tập
trung chủ yếu ở các lĩnh vực:
- Hoạt động duy trì hoà bình và an
ninh quốc tế
Ngày 25/9/1948, Hội đồng bảo an LHQ đã thông qua quyết định thiết lập hoạt động gìn giữ hoà bình nhằm giám sát quá trình đình chiến tại Palestin (UNTSO), đánh dấu sự ra đời của các hoạt động gìn giữ hoà bình của Liên hợp quốc Trong bối cảnh chiến tranh lạnh với sự kiềm chế, mâu thuẫn lẫn nhau giữa hai phe Đông - Tây, hoạt động gìn giữ hoà bình đã ra đời như là biện pháp thoả hiệp giữa các nước nhằm thúc đẩy việc giải quyết các cuộc tranh chấp vũ trang Gìn giữ hoà bình là việc triển khai các hoạt động quân sự và dân sự để thiết lập một sự hiện diện của LHQ tại nơi có vấn
đề với sự chấp thuận trước của tất cả các bên liên quan
Hoạt động gìn giữ hoà bình cho đến nay đã trải qua ba thế hệ phát triển khác nhau Hoạt động gìn giữ hoà bình thế hệ đầu tiên, còn được gọi là các hoạt động gìn giữ hoà bình truyền thống, bao gồm các hoạt động của các lực lượng LHQ được vũ trang nhẹ hoặc không vũ trang được triển khai giữa các bên thù địch để giám sát ngừng bắn, rút quân hay làm
K
* Giảng viên Khoa luật quốc tế Trường Đại học Luật Hà Nội
Trang 2vùng đệm trong khi các cuộc thương
lượng chính trị đang được tiến hành
Hoạt động gìn giữ hoà bình thuộc thế hệ
thứ 2 có liên quan đến việc thực hiện các
thoả thuận hoà bình phức tạp về nhiều
mặt Bên cạnh chức năng quân sự truyền
thống, binh lính gìn giữ hoà bình thường
tham gia vào nhiều công việc dân sự và
cảnh sát khác nhau, mục tiêu là giải
quyết cuộc xung đột một cách lâu dài
Hoạt động gìn giữ hoà bình thuộc thế hệ
thứ 3, thể hiện nhiệm vụ cưỡng chế hoà
bình và trên thực tế là sứ mạng chiến
tranh Hoạt động này trải rộng từ hoạt
động quân sự ở mức thấp để bảo vệ việc
cứu trợ nhân đạo cho đến đảm bảo thực
hiện lệnh ngừng bắn và khi cần thiết có
thể hỗ trợ tái thiết các quốc gia được coi
là yếu kém Theo thống kê thì hiện nay
có một số hoạt động gìn giữ hoà bình như
ở khu vực châu Phi có phái đoàn quan sát
viên ở Angola, MONUA từ tháng 7/1997;
phái đoàn LHQ tại Cộng hoà Trung Phi,
MINURCA, từ tháng 4/1998 Ở khu vực
châu Mĩ có: Phái đoàn cảnh sát dân sự
LHQ tại Haiti, MIPONUH, từ tháng
12/1997 Ngoài ra, hoạt động này còn
được triển khai ở khu vực châu Á, châu
Âu và Trung Đông
Nhu cầu về gìn giữ hoà bình nảy sinh
khi hai bên tham chiến, hoặc tự mình
mong muốn, hoặc chịu thuyết phục chấm
dứt các hoạt động chiến tranh Vấn đề là
làm sao duy trì chế độ ngừng bắn và thực
tiễn đã đi đến quyết định cử các nhân
viên gìn giữ hoà bình LHQ hoặc là các
quan sát viên quân sự, hay tham vọng
hơn là cả quân đội dưới sự chỉ huy của Liên hợp quốc để giám sát và đảm bảo sự tôn trọng ranh giới ngừng bắn Những hoạt động đầu tiên được triển khai ở Casơmia và Palestin Đến nay, đã có nhiều sứ mạng như vậy, trong số đó các
sứ mạng còn tiếp tục hoạt động ở các khu vực như Casơmia sau gần 60 năm tồn tại, giữa Israel và Libăng, dọc cao nguyên Gôlan của Xiri, giữa Đông Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ ở Síp, dọc biên giới tranh chấp giữa Ethiopia và Êritơria và cho đến gần đây là dọc biên giới Iraq - Kuwait Các hoạt động của Hội đồng bảo an đã góp phần to lớn trong công cuộc gìn giữ hoà bình, an ninh quốc tế thành công nhiều hơn ở Síp và cao nguyên Gôlan so với Libăng hay Casơmia
- Áp đặt các lệnh trừng phạt
Về cơ sở pháp lí, để xử lí các quốc gia đã có những hành vi đe dọa hoà bình
và an ninh quốc tế, Điều 41 Hiến chương
đã quy định “Hội đồng bảo an có thẩm
quyền đưa ra các nghị quyết để áp dụng các lệnh trừng phạt với quốc gia vi phạm” Các lệnh trừng phạt đó chủ yếu là
các lệnh trừng phạt về kinh tế và thương mại toàn diện và một số các biện pháp khác như cấm buôn bán vũ khí, cấm đi lại, hạn chế quan hệ ngoại giao, quan hệ tài chính…
Về cơ sở thực tiễn, các lệnh trừng phạt chỉ được đưa ra khi đã có hành vi vi phạm xảy ra trên thực tế Các lệnh trừng phạt được áp dụng như các biện pháp chế tài đối với các hành vi vi phạm đó nhằm trừng phạt và buộc quốc gia vi phạm không có
Trang 3điều kiện thực hiện hành vi vi phạm
Hội đồng bảo an đã sử dụng các công
cụ cưỡng chế để hoàn thành nhiệm vụ gìn
giữ hoà bình và an ninh quốc tế của
mình, bởi không thể gìn giữ hoà bình chỉ
với những nghị quyết mang tính khuyến
nghị Trong thập kỉ qua, một số quốc gia
đã phải chịu lệnh trừng phạt của Hội
đồng bảo an gồm: Iraq, Nam Tư (cũ),
Libi, Haiti, Libelia, Rwanda, Somalia,
lực lượng Unita tại Angola, Sudan, Sierra
Leone, Afghanistan, Êritrea và Ethiopia
Các lệnh trừng phạt này ít nhiều góp
phần vào việc chấm dứt các cuộc xung
đột tại các quốc gia
- Hoạt động chống khủng bố
LHQ nói chung và HĐBA nói riêng
đóng vai trò rất quan trọng trong việc xây
dựng các khuôn khổ pháp lí quốc tế, thúc
đẩy các hình thức hợp tác giữa các quốc
gia, trợ giúp kĩ thuật và tư vấn cho các
quốc gia trong cuộc đấu tranh chống
khủng bố
Các vụ tấn công khủng bố nhằm vào
Mĩ ngày 11/9/2001 đã làm cho cộng đồng
quốc tế đặc biệt quan tâm đến vấn đề
chống chủ nghĩa khủng bố Ngay sau khi
sự kiện này xảy ra, HĐBA đã nhất trí
thông qua Nghị quyết 1368 và Nghị
quyết 1373 Các Nghị quyết này đã kịch
liệt lên án những hành động khủng bố
đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải
tăng cường nỗ lực của từng quốc gia và
cộng đồng quốc tế nhằm hợp tác chống
khủng bố một cách có hiệu quả
Với việc thông qua Nghị quyết 1373,
Hội đồng bảo an đã thành lập Ủy ban
chống khủng bố gồm tất cả các uỷ viên của Hội đồng, có nhiệm vụ theo dõi việc thực hiện nghị quyết của các quốc gia thành viên Liên hợp quốc và hỗ trợ các quốc gia tăng cường năng lực trong hợp tác chống khủng bố
Trước sự kiện 11/9/2001, Hội đồng bảo an đã thông qua một số văn bản liên quan đến chống khủng bố Trong đó, có Nghị quyết 1267 năm 1999 về việc trừng phạt và cấm vận đối với Osama Binladen,
tổ chức Taliban và mạng lưới khủng bố Al Qaeda Theo nghị quyết này, Hội đồng bảo an đã thiết lập Ủy ban trừng phạt đối với các cá nhân và tổ chức nêu trên (còn gọi là Ủy ban 1276) Các quốc gia thành viên Liên hợp quốc đều phải thực hiện các nghĩa vụ của mình theo Nghị quyết 1276
Có thể nói rằng đối với hoạt động chống khủng bố thì Hội đồng bảo an đã đóng góp một vai trò quan trọng và hết sức to lớn, thúc đẩy nỗ lực của các quốc gia trong hợp tác chống khủng bố
- Hoạt động liên quan đến xét xử tội phạm chiến tranh
Với tư cách là một cơ quan của Liên hợp quốc có chức năng đảm bảo hoà bình
và an ninh quốc tế, Hội đồng bảo an có vai trò rất quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển hoạt động của các toà
án quốc tế xét xử tội phạm chiến tranh Cuối năm 1992, Hội đồng bảo an đã thành lập Ủy ban điều tra tình hình vi phạm Luật nhân đạo quốc tế ở Nam Tư,
Ủy ban này đã gợi ý Hội đồng bảo an thiết lập một toà án quốc tế về Nam Tư Tháng 5/1993, Hội đồng bảo an đã thành
Trang 4lập Toà án quốc tế xét xử các thành phần
vi phạm luật nhân đạo diễn ra trên lãnh
thổ Nam Tư cũ từ năm 1991 Tiếp theo,
năm 1994 Hội đồng bảo an tiếp tục thành
lập Toà án về Rwanda nhằm xét xử tội
diệt chủng, tội phạm chính trị và tội
chống nhân loại diễn ra trên lãnh thổ
Rwanda trong năm 1994 Trong quá trình
hoạt động của mình cho đến nay, 2 toà án
này được coi là đã có ít nhiều thành công
trong việc góp phần bảo vệ quyền lợi của
các nạn nhân, trừng trị các tội phạm quốc
tế nghiêm trọng Cả hai toà án này đều
được coi là cơ quan trực thuộc Hội đồng
bảo an được thành lập theo Điều 24 của
Hiến chương LHQ
- Chương trình giải trừ quân bị
Các trương trình giải trừ quân bị như
là những biện pháp phòng ngừa trong
thời bình để loại trừ các phương tiện, vũ
khí cho những cuộc xung đột vũ trang
nhằm tạo điều kiện cho những giải pháp
hoà bình và nhằm phục vụ cho những
mục đích nhân đạo, tránh những thương
vong cho thường dân Với ý nghĩa này,
chương trình giải trừ quân bị của Hội
đồng bảo an đã được thực hiện trên ba
lĩnh vực theo các loại vũ khí hiện hành:
Giải trừ vũ khí hạt nhân và không phổ
biến vũ khí hạt nhân; vũ khí hoá học và
sinh học; vũ khí thông thường Hội đồng
bảo an thúc đẩy hoạt động kiểm soát
buôn lậu vũ khí, thúc đẩy sự minh bạch
trong chính mua bán vũ khí của quốc gia
để tránh những hiểu lầm dẫn đến xung
đột, chương trình đối với mìn sát
thương Các chương trình giải trừ quân
bị ngoài vai trò đóng góp vào việc ngăn ngừa xung đột còn có vai trò góp phần vào mục tiêu phát triển lâu dài của nhân loại, tiết kiệm chi phí cho ngân sách quân sự của mỗi quốc gia, giảm nguy cơ đe dọa đối với dân thường, đặc biệt là đối với người tị nạn, phụ nữ và trẻ em đồng thời cũng giảm bớt nguy cơ ô nhiễm môi trường
- Những tồn tại trong hoạt động của
Hội đồng bảo an
Các hoạt động của Hội đồng bảo an trong những năm qua, bên cạnh những mặt tích cực nêu trên, vẫn còn những tồn tại mà thực tế đã chứng minh qua các cuộc xung đột vẫn không ngừng xảy ra, các hoạt động khủng bố, việc sử dụng các loại vũ khí hoá học, sinh học hay các cuộc thử vũ khí hạt nhân… Những tồn tại trên là do tính hiệu quả của các công cụ
mà Hội đồng bảo an sử dụng còn gây nhiều tranh cãi, bên cạnh đó là lợi ích của các quốc gia, thậm chí là các quốc gia uỷ viên Hội đồng bảo an chi phối việc sử dụng những công cụ đó Những tồn tại này được thể hiện:
+ Với các hoạt động của lực lượng gìn giữ hoà bình, trong hoạt động của Hội đồng bảo an, xác định đâu là nguy cơ
đe doạ hoà bình và an ninh quốc tế là vấn
đề mà không ít lần các uỷ viên Hội đồng bảo an, nhất là các uỷ viên thường trực, lợi dụng để phục vụ cho lợi ích riêng của mình Châu Phi - nơi có rất nhiều các cuộc xung đột đẫm máu xảy ra nhưng do lợi ích của các uỷ viên Hội đồng bảo an tại khu vực này không lớn nên các cuộc xung đột này ít nhận được sự hỗ trợ từ
Trang 5phía Hội đồng bảo an Trong khi đó, ở
các khu vực khác như Trung Đông, Ban
Căng… t hườ ng thu hút được nhiều sự
quan tâm hơn Ngay cả trong hoạt động
của lực lượng gìn giữ hoà bình, bằng
cách này hay cách khác, các uỷ viên Hội
đồng bảo an (cũng như các quốc gia khác
có đóng góp quân đội và tài chính) hành
động vì lợi ích của mình Đôi lúc, các lợi
ích này được quan tâm nhiều hơn lợi ích
của người dân đang gánh chịu hậu quả
của cuộc chiến tranh
+ Đối với các lệnh trừng phạt, không
ít trường hợp làm người ta nghi ngờ về
tính công minh của lệnh này Như trường
hợp của Haiti, nhiều người cho rằng lệnh
này xuất phát từ lợi ích riêng của Mĩ, khi
họ phải chịu sức ép từ dòng người tị nạn
từ nước này tràn sang hơn là sự đe dọa
hoà bình và an ninh quốc tế Các lệnh
trừng phạt còn có những tác dụng phụ
không như mong muốn Mục đích của các
lệnh trừng phạt là nhằm hạn chế tiềm lực
kinh tế, quân sự… để các chính phủ của
quốc gia vi phạm không còn tiềm lực đe
dọa hoà bình và an ninh thế giới Nhưng
thực tế, thường dân lại là người trực tiếp
gánh chịu hậu quả của các lệnh trừng
phạt Iraq là một ví dụ điển hình khi
người dân phải gánh chịu những hậu quả
nặng nề, thì nguy cơ đe dọa hoà bình và
an ninh thế giới vẫn không được dỡ bỏ
Ngay cả đối với việc thành lập các toà
án ad hoc, ở Campuchia và một số nơi
khác, việc thành lập các toà này rất chậm
trễ, có nơi không thành lập được Ngược
lại, ở Rwanda, toà án ad hoc ở đây được thành lập trong thời kì nước này là uỷ viên Hội đồng bảo an và đang nắm giữ ghế chủ tịch luân phiên của cơ quan này Nếu không phải vì lí do nêu trên và vì lợi ích của các uỷ viên Hội đồng bảo an khác thì liệu vấn đề có được quan tâm đến như vậy và liệu toà án có thành lập được?
+ Với vấn đề chống khủng bố quốc tế,
sau sự kiện 11/9 ở Mĩ, Hội đồng bảo an
đã đặc biệt quan tâm đến vấn đề này Nếu vấn đề này không trực tiếp động chạm tới lợi ích của các uỷ viên Hội đồng bảo an, đặc biệt là các uỷ viên thường trực thì liệu có được sự phản ứng nhanh đến như vậy từ phía Hội đồng bảo an và liệu có được một cơ chế như hiện nay không?
Từ những thực tế nêu trên, người ta lo ngại rằng Hội đồng bảo an sẽ đánh mất vai trò của mình là một cơ quan đại diện cho tất cả các thành viên của Liên hợp quốc để gìn giữ hoà bình và an ninh thế giới Thay vào đó là thẩm quyền rộng lớn của Hội đồng bảo an sẽ bị lợi dụng, thao túng vì lợi ích của một số quốc gia riêng
lẻ Điều này càng dễ thực hiện với cơ chế
bỏ phiếu của Hội đồng bảo an hiện nay Hai vấn đề hiện nay đang gây tranh cãi gay gắt và là mục tiêu yêu cầu cải tổ Hội đồng bảo an hiện nay là: Thứ nhất, số lượng thành viên Hội đồng bảo an quá hạn chế, không đại diện cho tiếng nói của
tất cả các thành viên Liên hợp quốc; thứ
hai, quyền năng lớn tại Hội đồng bảo an lại tập trung vào năm uỷ viên thường trực với quyền véto (quyền phủ quyết), thêm
Trang 6vào đó là sự thiếu minh bạch trong các
phiên họp của Hội đồng Các ví dụ về sự
làm ngơ của Hội đồng bảo an đối với hoạt
động quân sự của NATO tại Kosovo và sự
bất lực trước chủ nghĩa đơn phương nguy
hiểm mà liên quân do Mĩ và Anh đứng đầu
trong cuộc chiến tranh Iraq đã chứng minh
điều đó Vấn đề bức xúc hiện nay là Hội
đồng bảo an cần phải được cải cách về cơ
chế làm việc và cải tổ về thành phần và cơ
cấu nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động
của cơ quan này
2 Các đề xuất nhằm tăng cường hiệu
quả hoạt động của Hội đồng bảo an
Đặc điểm nổi bật trong quan hệ quốc
tế từ thập niên cuối của thế kỉ XX trở lại
đây là xu thế toàn cầu hoá Các quốc gia
ngày càng lệ thuộc vào nhau trong quan
hệ quốc tế, lợi ích của các quốc gia phụ
thuộc vào nhau một cách sâu sắc, quan hệ
quốc tế ngày càng rộng mở Xu hướng
chủ đạo trong đường lối đối ngoại của
hầu hết các quốc gia là tập trung mọi
nguồn lực cho phát triển kinh tế và giải
quyết các vấn đề xã hội Được tồn tại hoà
bình vốn là nhu cầu tha thiết của mọi dân
tộc trên thế giới nay càng trở nên cấp
thiết và thu hút sự quan tâm của mọi
quốc gia Chính vì vậy, nâng cao hiệu
quả hoạt động của Hội đồng bảo an trở
thành đề tài nóng bỏng với sự quan tâm
của đa số các quốc gia trên thế giới và
đang có nhiều cuộc tranh cãi xung quanh
vấn đề này, đặc biệt là về cải tổ Hội đồng
bảo an Liên hợp quốc
Cải tổ Hội đồng bảo an là vấn đề đặc
biệt quan trọng và nhạy cảm Trong vài năm trở lại đây, diễn biến chính trị tại các diễn đàn của Liên hợp quốc trở nên hết sức sôi động liên quan đến vấn đề này Nhằm thực tiễn hoá quá trình cải cách Hội đồng bảo an, vốn đã trở thành yêu cầu bức thiết, từ cuối năm 2004, một tiểu ban đặc biệt về vấn đề cải cách đã được thành lập đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Tổng thư kí Liên hợp quốc Kofi Annan Bốn nguyên tắc mở rộng Hội đồng bảo an đã được đề ra: Ưu tiên những nước đóng góp nhiều nhất đối với Liên hợp quốc trên các mặt tài chính, quân sự và ngoại giao; mở rộng sự tham gia của các nước đang phát triển để tăng thêm tính đại diện của Hội đồng bảo an; không được làm tổn hại đến hiệu quả của Hội đồng bảo an và cuối cùng là phải làm cho Hội đồng bảo an dân chủ hơn, trách nhiệm hơn
Cải tổ Hội đồng bảo an được cho là biện pháp cơ bản nhằm tăng cường hiệu quả, tính minh bạch trong hoạt động của Hội đồng bảo an
Nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động của Hội đồng bảo an, bên cạnh giải pháp cải tổ theo hướng mở rộng thành phần, cần tiến hành đồng bộ những giải pháp khác như:
+ Cải tiến phương pháp làm việc của Hội đồng bảo an, tăng cường những hình thức họp công khai với sự tham gia đông đảo của các quốc gia thành viên Liên hợp quốc Tăng cường những hình thức họp cho phép các bên liên quan và các bên
Trang 7quan tâm đến vấn đề mà Hội đồng bảo an
giải quyết được nêu ý kiến và tham gia
tranh luận Biện pháp này có tác dụng gia
tăng áp lực đối với các uỷ viên Hội đồng
bảo an, hạn chế việc họ lợi dụng hoạt
động của Hội đồng vì lợi ích cá nhân của
mình Song song với đó là giảm bớt các
phiên họp kín, với thành phần hạn chế
+ Cải cách phương thức bỏ phiếu
thông qua quyết định hoặc nghị quyết của
Hội đồng bảo an Hiện nay, có một số ý
kiến cho rằng cần phải bỏ quyền véto của
các uỷ viên thường trực Khả năng này
khó xảy ra trong tương lai Tuy nhiên,
vẫn có những giải pháp có thể đưa ra xem
xét, chẳng hạn, thay vì nghị quyết phải
được thông qua khi không có bất kì một
phiếu phủ quyết nào của 1 trong năm uỷ
viên thường trực bằng quy định phải có
từ 2 uỷ viên thường trực bỏ phiếu chống,
nghị quyết mới không được thông qua
Điều này cho phép Hội đồng bảo an vẫn
có thể thông qua những nghị quyết trái
với quan điểm của 1 uỷ viên thường trực
nào đó và như vậy, hạn chế được chủ
nghĩa đơn phương đang là mối quản ngại
của các quốc gia Thử tưởng tượng, vấn
đề Palestin sẽ được giải quyết như thế
nào nếu áp dụng quy định này? Theo tác
giả, chắc chắn tiến trình hoà bình Trung
Đông sẽ diễn ra nhanh hơn và đi đúng
hướng hơn Với số phiếu thuận bắt buộc,
hiện nay là 9, con số này chưa thực sự
hợp lí, bởi những vấn đề quan trọng mà
Hội đồng bảo an thông qua cần phải đạt
được đa số tuyệt đối (con số này nên là
10, đảm bảo tỉ lệ 2/3) Vì vậy, trong tương lai, khi cơ quan này được mở rộng, cần phải cân nhắc số phiếu thuận cho phép một nghị quyết hoặc quyết định được thông qua Chẳng hạn, nếu số uỷ viên của Hội đồng là 24 thì số phiếu thuận bắt buộc phải là 16 Quy định như vậy, tính đại diện cho tất cả các thành viên Liên hợp quốc sẽ được đảm bảo đồng thời đảm bảo tính dân chủ, có lợi cho các nước nhỏ, các nước chậm và đang phát triển
+ Một giải pháp nữa cần được đưa ra thảo luận và cân nhắc là về mối quan hệ giữa Hội đồng bảo an với các cơ quan khác của Liên hợp quốc Hiện nay, Hội đồng bảo an được giao thẩm quyền rất lớn, quyết định những vấn đề trọng đại nhất của đời sống quốc tế nhưng trách nhiệm của nó lại không tương xứng với quyền lực được trao Thật khó có thể nói đến việc truy cứu trách nhiệm của uỷ viên Hội đồng bảo an, nhất là các uỷ viên thường trực khi họ đưa ra những quyết định sai trái hay các giải pháp không hiệu quả Cần phải có cơ chế kiềm toả và chế ước quyền lực dường như vô hạn này Chẳng hạn như cơ chế cho phép Đại hội đồng xem xét lại các nghị quyết và quyết định của Hội đồng bảo an trong một số trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, cho phép Đại hội đồng đánh giá hiệu quả hoạt động và có những biện pháp đòi hỏi Hội đồng bảo an phải có những động thái tích cực hơn về một số tình huống và tranh chấp cụ thể Bên cạnh đó, cần nâng cao
Trang 8vai trò của Ban thư kí, đặc biệt là Tổng
thư kí và Toà án công lí đối với hoạt
động của Hội đồng bảo an Hiện nay,
trong rất nhiều trường hợp, ý kiến của
Tổng thư kí và Toà án công lí bị Hội
đồng bảo an phớt lờ Mặc dù Hiến
chương đã có quy định về cơ chế phối
hợp giữa Hội đồng bảo an và các cơ quan
khác của Liên hợp quốc nhưng Hội đồng
bảo an trong đa số các trường hợp vẫn tự
mình ra quyết định mà không đếm xỉa gì
đến các cơ quan khác Đã đến lúc cần
phải có cơ chế rõ ràng, minh bạch và dân
chủ hơn trong các mối quan hệ này
+ Một vấn đề bức xúc nữa là các khái
niệm, câu văn mà Hội đồng bảo an sử dụng
trong các quyết định và nghị quyết còn gây
nhiều tranh cãi và không thống nhất trong
cách hiểu của các bên Điều này dẫn đến
việc áp dụng chúng không nhất quán, hoặc
các bên có thể lợi dụng để trục lợi cho
mình Đơn cử như trường hợp Liên quân do
Mĩ, Anh đứng đầu tấn công Iraq (năm
2003) Trong khi đa số các quốc gia, trong
đó có cả đồng minh của Mĩ trong Hội đồng
bảo an phản đối và coi đó là biểu hiện của
chủ nghĩa đơn phương thì Mĩ và Anh lại
cho rằng họ hành động phù hợp với Nghị
quyết 679 được Hội đồng bảo an thông qua
ngày 29/11/1990 là cơ sở cho cuộc chiến
chống Iraq vào năm 1991 Cuộc tranh cãi
nổ ra gay gắt nhưng không ngăn cản được
Mĩ, Anh tấn công Iraq Hơn thế nữa, việc
chiếm đóng Iraq sau đó lại được chính Hội
đồng bảo an hợp thức hoá bằng các nghị
quyết của mình Ở đây, rõ ràng là đã không
có một cơ chế nào có hiệu quả để xem xét
về tính pháp lí của các nghị quyết của Hội đồng bảo an, dẫn đến chính các uỷ viên của
nó cũng có mâu thuẫn với nhau và vấn đề không được giải quyết thoả đáng Lợi dụng điểm này, chủ nghĩa đơn phương mà Mĩ và Anh áp dụng đã có cơ hội len lỏi vào Như vậy, rõ ràng cần phải có những định nghĩa chuẩn (ít nhất là được đa số chấp nhận) về các vấn đề do Hội đồng bảo an giải quyết đồng thời cần có cơ chế xác định tính hợp
“chuẩn” đó
Tóm lại, vai trò và tầm quan trọng của Hội đồng bảo an Liên hợp quốc đã được thừa nhận
cả dưới góc độ pháp lí và lẫn thực tiễn Tuy nhiên, vấn đề đảm bảo tính chất đại diện cho toàn bộ thành viên của Liên hợp quốc và hiệu quả hoạt động của cơ quan này đang là đề tài tranh cãi gay gắt trong quan hệ quốc tế hiện nay Cải tổ và nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội đồng bảo an là nhu cầu cấp thiết đối với Liên hợp quốc và các thành viên của nó Tuy nhiên, có thể khẳng định rằng những yêu cầu cấp bách này là xu thế không thể đảo ngược Chúng ta hi vọng trong tương lai không xa, Hội đồng bảo an sẽ được cải tổ cả
về cơ cấu lẫn phương thức hoạt động, đáp ứng mong mỏi của đa số quốc gia và dư luận yêu chuộng hoà bình trên thế giới./
(1) Có thể nói không một cơ quan nào của Liên hợp quốc có cường độ làm việc như Hội đồng bảo an, thực tế hiện nay cơ quan này họp hai buổi/1 ngày, 5 ngày làm việc trong 1 tuần, gần như không có ngày nghỉ trong năm, nhằm thảo luận và thông qua các vấn đề chính trị nổi bật trong quan hệ quốc tế