Bài giảng nhân giống cây trồng (nghề khuyến nông lâm) cao đẳng cộng đồng lào cai

Mô đun này trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản về kỹ thuật thu hái, chế biến hạt giống và nhân giống một số loài cây ăn quả bằng phương pháp vô tính, những biện pháp kỹ thuật, k

TRƯỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ LÀO CAI

KHOA NÔNG LÂM NGHIỆP

BÀI GIẢNG NHÂN GIỐNG CÂY TRỒNG

SỐ GIỜ: 75 NGHỀ KHUYẾN NÔNG LÂM

(Lưu hành nội bộ)

Tác giả: Vũ Thị Hồng Yến

Lào Cai, tháng 3 năm 2015

LỜI NÓI ĐẦU

Mô đun “Nhân giống cây trồng” là một trong số những mô đun bắt buộc trong chương trình đào tạo hệ trung cấp nghề Khuyến nông lâm Mô đun này trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản về kỹ thuật thu hái, chế biến hạt giống và nhân giống một số loài cây ăn quả bằng phương pháp vô tính, những biện pháp kỹ thuật, kỹ năng nghề quan trọng để người học có thể tự nhân giống cây trồng phục vụ cho gia đình và địa phương, nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế- xã hội

Mô đun còn trang bị thêm cho học sinh chuyên ngành Khuyến nông lâm có những kiến thức bổ ích về những vấn đề liên quan đến bảo quản hạt giống, thiết kế quy hoạch vườn ươm và chăm sóc cây con ở vườn ươm…, giúp các em ra trường có thể tham gia công tác ở các lĩnh vực Khuyến nông lâm, Bảo vệ thực vật, trồng trọt, chỉ đạo, quản lý sản xuất ở gia đình và địa phương.

Bố cục của giáo trình gồm có 5 bài, bao gồm những kiến thức về lý thuyết và thực hành Trong quá trình biên soạn, chúng tôi đã tham khảo nhiều giáo trình, sách tham khảo của các trường đại học và của các tác giả có chuyên môn sâu về những lĩnh vực có liên quan Tuy có nhiều cố gắng nhưng không tránh khỏi những thiếu xót, chúng tôi rất mong muốn nhận được những ý kiến tham gia, đóng góp của các chuyên gia và đông đảo bạn đọc.

Xin trân thành cảm ơn.

Tác giả

HƯỚNG DẪN NGHIÊN CỨU GIÁO TRÌNH

Nhân giống cây trồng là mô đun bắt buộc trong chương trình đào tạo hệ trung cấp nghề Khuyến nông lâm, nhằm trang bị cho người học những kiến thức cần thiết về thu hái, chế biến, bảo quản hạt giống, các phương pháp nhân giống vô tính cây ăn quả và những kỹ năng nghề cần thiết để cây trồng cho năng suất cao, chất lượng sản phẩm tốt, đem lại hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trường cho người sản xuất, vùng sản xuất

Trong quá trình học, mô đun có liên quan với các môn: Đất và phân bón, Nông lâm kết hợp, Trồng cây ăn quả Mô đun này được bố trí học sau các môn học bắt buộc, giúp cho người học vận dụng kiến thức, kỹ năng trong việc tổ chức sản xuất, sử dụng đất đai có hiệu quả, sản phẩm sản xuất ra đáp ứng được nhu cầu thị trường

Giáo trình có 5 bài, giảng dạy 24 giờ lý thuyết, 47 giờ thực hành và 4 bài kiểm tra Mỗi một bài học đều có bài thực hành Người học được kiểm tra đánh giá 4 lần theo 2 nội dung chính: Đánh giá kiến thức và kỹ năng Nội dung tập trung trong các bài 2, 3, 4, 5

Phương pháp giảng dạy: Sử dụng phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm Giảng giải kết hợp làm mẫu và có ví dụ minh họa bằng hình ảnh thực tế, mô hình và rèn luyện kỹ năng thực hành tại vườn ươm, trang trại, vườn hộ gia đình để củng cố kiến thức, nâng cao kỹ năng nghề cho học sinh

MỤC LỤC

Trang

Bài 1: Thu hái, chế biến và bảo quản hạt giống 9

1.1.2 Nhận biết độ chín của quả và hạt giống 9 1.1.3 Các phương pháp thu hái quả và hạt 11 1.1.3.1 Xác định thời điểm thu hái 11 1.1.3.2 Phương pháp thu hái trên cây 11 1.1.3.3 Phương pháp thu nhặt trên mặt đất 12

1.3.2.3 Kiểm tra tỷ lệ nảy mầm của hạt 18

1.5.2 Phương pháp xác định tại rừng 22

1.5.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến tuổi thọ của hạt giống 22

Bài 2: Các biện pháp kỹ thuật trong sản xuất cây con từ hạt ở vườn ươm 25

2.1.3.1 Bố trí các khu ươm hạt, ươm cây mạ, giâm hom cây 31 2.1.3.2 Khu vực cấy cây, huấn luyện cây con 34

2.3.2 Một số phương pháp xử lý hạt giống 44

2.3.2.2 Xử lý bằng phương pháp cơ học 44 2.3.2.3 Xử lý bằng phương pháp hóa học 44

2.5.3 Phương pháp cây 47

2.5.3.2 Cấy cây con trên luống đất 47

2.6.2 Che nắng, che mưavà chống rét cho cây 48

2.7.2.1 Hạn chế tưới nước và bón thúc 51 2.7.2.2 Dịch chuyển bầu, cắt rễ, phân cấp 51

Bài 3 : Nhân giống cây bằng phương pháp chiết cành 60

3.3.1 Chuẩn bị dụng cụ, nguyên liệu và hỗn hợp bó bầu 61

Bài 4 : Nhân giống cây bằng phương pháp ghép 71

4.3.2 Ghép mắt nhỏ có gỗ 76

Bài 5 : Nhân giống cây bằng phương pháp giâm hom 84 5.1 Các điều kiện về trang thiết bị và hóa chất phục vụ giâm hom 84

5.1.1 Các điều kiện về trang thiết bị 84 5.1.2.Các hóa chất phục vụ giâm hom 85 5.2 Một số nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ ra rễ của hom 85

5.3.4 Xử lý thuốc kích thích ra rễ 87

BÀI 1: THU HÁI, CHẾ BIẾN VÀ BẢO QUẢN HẠT GIỐNG

Thời gian 9 giờ ( Lý thuyết 6 giờ, thực hành 3 giờ )

I MỤC TIÊU

- Trình bày được tầm quan trọng của hạt giống cây rừng, thời vụ thu hái, kỹ thuật thu hái, chế biến, bảo quản hạt giống cây rừng và phương pháp kiểm tra phẩm chất hạt giống

- Nhận biết được độ chín của quả và hạt, thực hiện được kỹ thuật tách quả lấy hạt đối với quả khô, quả thịt Có kỹ năng kiểm tra phẩm chất hạt và bảo quản hạt giống bằng phương pháp cất khô, cất ẩm đúng kỹ thuật

- Đảm bảo vệ sinh, an toàn, tiết kiệm hạt giống

II NỘI DUNG BÀI HỌC

1.1 Thu hái hạt giống

1.1.1 Chọn cây lấy giống

Tại mỗi địa phương cần có rừng giống hoặc vườn giống chuyên doanh để phục vụ công tác trồng rừng ở nơi đó Nhưng trong thực tế sản xuất hiện nay thường phải lấy hạt giống ở những khu rừng tự nhiên hay rừng trồng kinh tế sẵn có để phục vụ trồng rừng

Muốn hạt giống có chất lượng cao thì khi tiến hành lấy giống ở những khu rừng này cần phải biết cách chọn cây lấy giống Nguyên tắc và các bước làm như sau:

- Nên lấy giống trong vùng phân bố của loài cây đó vì ở đó cây sinh trưởng tốt, có sản lượng cao Nếu cây giống của địa phương không đủ phải đưa từ nơi khác đến, nên lấy

ở vùng xung quanh gần nhất, gần giống nhau về biên độ sinh thái, khí hậu, đất đai

- Chọn những khu rừng có sức sinh sản cao, chưa bị dịch sâu bệnh hoặc lửa rừng phá hoại lần nào Tuổi của rừng lấy giống nên ở giai đoạn thành thục, không nên ở giai đoạn già cỗi

- Trong những khu rừng đó tiến hành lấy giống ở những cây tuổi còn trẻ, gần thành thục và đầu thời kỳ thành thục có đường kính, chiều cao từ trung bình trở lên, thân cây thẳng, tròn đều, tán lá cân đối, không bị sâu bệnh, tỉa cành tự nhiên tốt Không được lấy giống ở những cây sinh trưởng kém, cong queo, sâu bệnh hoặc bị chèn ép, lệch tán, bị trích nhựa

1.1.2 Nhận biết độ chín của quả và hạt giống

Nhận biết hạt chín để thu hái đúng lúc Nếu thu hoạch hạt còn non, chất dự trữ chưa tích luỹ được đầy đủ, lượng nước trong hạt còn nhiều, hạt sẽ khó bảo quản, chóng mất sức nảy mầm Nếu thu hoạch quá muộn hạt có thể rơi rụng hoặc bị gió đưa đi xa, hoặc chim thú ăn hại Trên thực tế thu hoạch hạt giống bắt đầu từ việc thu hái quả, cho nên trước hết cần phải nhận biết quả chín

* Nhận biết quả chín

Thông thường người ta căn cứ vào hình thái, màu sắc vỏ quả để nhận biết độ chín của nó

- Loại quả khô: Khi chín vỏ quả thường chuyển màu như chuyển từ màu xanh sang màu vàng (quả phi lao) hoặc sang màu canh dán (quả thông) hoặc sang màu xám có mốc trắng (quả xà cừ), vỏ quả nhăn hoặc có vết nứt thường các loại quả khô này khi quả chín nếu không thu hái kịp thời hạt sẽ rơi rụng và bị gió đưa đi như thông, phi lao, bạch đàn

- Loại quả thịt, quả mọng: Căn cứ vào màu sắc và độ cứng của vỏ quả Khi chín

vỏ quả chuyển sang màu đỏ, màu đen hoặc màu vàng sẫm, phần vỏ thịt mềm Các loại quả này khi chín thường bị chim thú ăn hại

* Nhận biết hạt chín

Đa số các loài cây hạt chín có liên hệ với quả chín Thông thường là khi quả chín thì hạt cũng chín Nhưng để xác định chắc chắn và loại trừ những ngoại lệ thì chúng ta có thể nhận biết hạt chín bằng cách:

- Căn cứ vào màu sắc, mùi vị và hình thái của vỏ hạt, nhân: Mỗi loại hạt khi chín

vỏ hạt, nhân của nó có màu sắc, mùi vị, hình thái đặc trưng riêng

- Xác định tỷ trọng: thường khi chín tỷ trọng của hạt thay đổi, do vậy phải biết tỷ trọng tiêu chuẩn của mỗi loại hạt khi chín

- Thí nghiệm nảy mầm: Khi tỷ lệ nảy mầm cao nhất là lúc hạt chín đều Cách này chỉ có giá trị trong công tác nghiên cứu

- Phải theo dõi sát tình hình thực tế của từng nơi và từng loài cây để kịp thời tổ chức thu hái hạt giống

Loài cây Mùa ra hoa (tháng) Mùa quả chín (tháng)

1.1.3 Các phương pháp thu hái quả và hạt 1.1.3.1 Xác định thời điểm thu hái

- Xác định thời điểm thu hoạch khi hạt chín vì nếu thu hoạch sớm ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng hạt giống, thu hoạch muộn tổn thất hạt lớn do hạt chín quả vỡ mất hạt hoặc hư hỏng hạt ngay trên cây Cần đảm bảo nguyên lý chung sau:

+ Chất lượng hạt giống, đặc biệt sức sống và khả năng nảy mầm của hạt

+ Năng suất hạt giống

+ Thuận tiện cho phơi sấy, chế biến (trời nắng, khô)

- Một số loài cây thu hoạch muộn dẫn đến tổn thất hạt như: Hạt thông, hạt Sa mộc thu khi quả mầu xanh chuyển dần sang màu vàng nếu không quả sẽ tách ra và rơi hết

Độ ẩm hạt khi thu hoạch cũng là một yêu cầu đối với hạt giống, nó phụ thuộc vào loài cây trồng, thời tiết và môi trường thu hoạch Những căn cứ chủ yếu là: Màu sắc vỏ quả, màu sắc hạt, độ tàn của cây

* Nguyên tắc khi thu hái.

Để đảm bảo chất lượng hạt giống và tạo điều kiện thuận lợi trong quá trình chế biến, bảo quản, đồng thời bảo vệ cây giống phục vụ sản xuất lâu dài và sản lượng vụ sau, khi thu hái cần phải tuân thủ các nguyên tắc sau:

- Chỉ thu hái những quả đã già, mẩy, không sâu bệnh

- Quả non, xanh và hoa quả của vụ sau cần được bảo vệ

- Không bẻ cành, chặt ngọn cây giống Chỉ hái từng quả (quả to), hoặc chùm quả trên những nhánh nhỏ

Việc áp dụng các phương pháp thu hái giống và sử dụng các công cụ thích hợp phụ thuộc vào một số yếu tố sau:

- Đặc điểm của quả: Kích thước, số lượng, vị trí, sự phân bố của quả, độ dẻo dai của cuống quả, thời gian từ khi quả chín đến lúc vỏ quả nứt ra (hạt phát tán)

- Đặc điểm cây giống: Đường kính, chiều cao, độ thon thân cây, độ dày vỏ, đường kính và độ dày tán lá, số lượng cành, góc phân cành và sức chịu đựng của cành

- Đặc điểm của quần thụ: Mật độ, sự phân bố của cây rừng và lớp thảm tươi, thảm mục rừng

- Điều kiện địa hình trong khu vực: Độ dốc, độ cao

1.1.3.2 Phương pháp thu hái trên cây

- Thường áp dụng đối với những loài cây khi chín hạt rơi rụng ngay hoặc dẽ bị gió đưa đi xa như phi lao, bạch đàn, thông

- Một số loài cây sau khi chín quả còn treo trên cây tương đối lâu (xoan) cũng áp dụng phương pháp thu hái trên cây nhưng không cần thu hoạch gấp

- Cách tiến hành: Có thể trèo lên cây để hái quả, đứng dưới đất dùng dụng cụ để thu hái hoặc có thể kết hợp khi khai thác chặt cây lấy quả Loại quả to thì thu hái từng quả, loại quả nhỏ thu hái từng chùm quả Chú ý hạn chế bẻ cành nhất là cây lá kim, vì mầm hoa ở đầu cành hình thành ngay trong năm thu quả Trên cùng một cây quả có thể chín sớm muộn khác nhau nhưng không chênh lệch nhiều lắm, cần thu hái cây nào hết cây ấy, thu hái từ trên xuống dưới, từ trái sang phải hoặc ngược lại để tránh leo trèo nhiều lần, lẵng phí sức lao động năng suất thấp

Hạt thu hái về cần để nguyên từng lô theo nguồn gốc khác nhau và phải vào sổ đăng ký Một lô hạt giống gồm những hạt giống cùng một loài, thu hái cùng một thời gian trên những cây mẹ sinh trưởng trong cùng một điều kiện lập địa (hay trong các điều kiện lập địa tương tự), tuổi cây mẹ chênh lệch không quá hai cấp tuổi và cùng một điều kiện bảo quản

Hình 01: Thu hái trên cây

1.1.3.3 Phương pháp thu nhặt trên mặt đất

Thường áp dụng với những cây có hạt to, nặng, khi chín rơi rụng xuống đất như: lim, trẩu, dẻ Cần thu hoạch nhiều lần kịp thời để đảm bảo chất lượng hạt và tránh chim, sóc ăn hại

- Cách tiến hành: Trước thời gian quả rụng một đến hai tuần phát xung quanh gốc, quét sạch cành khô lá rụng, có thể rải vải bạt hoặc nilon xung quanh gốc cây rồi rung cành, cây cho quả hạt chín rụng xuống để thu nhặt Khi nhặt hạt chú ý phân biệt quả, hạt chín của những vụ trước, hạt mọt, sâu bệnh Tuyệt đối không được chặt cành, làm cây

mẹ bị chết ảnh hưởng đến mùa ra hoa quả năm sau

Hình 02: thu nhặt trên mặt đất

- Sau khi thu hái quả cần được đóng gói để vận chuyển về nơi chế biến bảo quản, kèm theo phiếu ghi chép nội dung sau:

- Loài cây Địa điểm lấy giống

- Ngày lấy Người thu hái

- Phẩm chất cây mẹ

- Hướng dốc Độ dốc

- Cách bảo quản quả

- Đơn vị lấy giống

- Số bao đựng Ký hiệu bao

- Người đóng bao gói

* Loại bao bì để đựng quả.

- Các loại bao bì đựng quả nên thông thoáng, không khí dễ lưu thông Không nên xếp quả quá dày và chồng thành đống quá cao tránh sự bí ngạt và nhiệt độ tăng cao do hoạt động của quá trình hô hấp yếm khí làm quả lên men, thối rữa và nấm bệnh xâm nhập

- Đối với quả nang, hạt nhỏ như hạt bạch đàn, cây họ đậu, nên sử dụng các loại bao vải để giữ được hạt rơi rụng khi vỏ quả tách ra trong quá trình vận chuyển

- Trường hợp quãng đường vận chuyển ngắn, thời tiết thuận lợi thì có thể để quả trực tiếp lên sàn xe, nhưng phải tránh chồng đống quá dày và làm dập nát quả

- Đối với loại quả mà hạt nhanh mất sức nảy mầm như: Sao đen, dầu nước cần duy trì một độ ẩm nhất định tránh ánh sáng mặt trời trực xạ chiếu vào, giữ độ thông thoáng cần thiết, tránh nhiệt độ tăng cao Trong thời gian vận chuyển, nên đựng quả trong túi Polyethylene, không đựng quá đầy, miệng túi phải được mở ra và xung quanh đục lỗ cho không khí dễ lưu thông

* An toàn lao động khi thu hái quả và hạt giống

Trước khi thu hái quả và hạt giống phải điều tra tình hình của quả và hạt

Bồi dưỡng nghiệp vụ an toàn lao động và phương pháp sử lý quả hạt sau thu hái cho người trực tiếp thu hái

- Kiểm tra dụng cụ trước khi thu hái

- Không uống rượu bia trước khi trèo cây

- Thắt dây an toàn

- Không trèo những cành khô, nhỏ mục và khi mưa to

- Trang bị đầy đủ đồ dùng bảo hộ lao động dụng cụ y tế, thuốc men để sơ cứu ban đầu khi xảy ra mất an toàn lao động

- Quả hạt thu hái về được nghiệm thu và để riêng từng lô

1.2 Chế biến quả lấy hạt

1.2.1 Mục đích

- Nhằm lấy hạt chắc, loại trừ tạp vật, hạt lép, giảm bớt trọng lượng trong bảo quản, kéo dài sức sống của hạt

1.2.2 Các phương pháp chế biến

* Nguyên tắc chung của việc chế biến hạt giống là:

- Tách hạt ra khỏi quả một cách nguyên vẹn

- Làm hạt giống có độ sạch cao

- Duy trì một hàm lượng nước thích hợp cho hạt giống có thể kéo dài được tuổi thọ trong quá trình bảo quản

-Khi vận chuyển đến nơi chế biến, cần nhanh chóng đưa quả vào kho, tiến hành chọn lựa quả chín để có biện pháp xử lý kịp thời

1.2.2.1 Ủ quả

- Khi thu hái với số lượng lớn, không thể chỉ thu toàn quả chín mà bao gồm phần lớn số quả già nhưng chưa thật chín hoàn toàn Vì vậy phải tiến hành chọn lựa quả chín

để chế biến trước, còn quả chưa chín phải ủ một thời gian cho quả chín đều

- Quả được ủ thành từng đống (cao từ 30 – 40cm) trên nền nhà thông thoáng và có mái che, tránh nhiệt độ cao Hàng ngày đảo trộn đều và chọn dần qảu chín để chế biến Nhiệt độ trong phòng duy trì khoảng 25 - 350c, thấp hơn hoặc vượt quá giới hạn đó đều bất lợi cho quá trình chín của hạt

1.2.2.2 Tách hạt khỏi quả: Tuỳ theo từng loại quả mà áp dụng các phương pháp

khác nhau để tách hạt ra khỏi quả

* Đối với loại quả khô như thông, bạch đàn, cây họ đậu

+) Phơi nắng: Là phương pháp phổ biến nhất để tách hạt khỏi quả Trải quả thành

lớp mỏng trên sân (tốt nhất là trên vải, cót, nong, nia ) tuỳ theo kích thước từng loại hạt Dưới tác dụng nhiệt của mặt trời và gió, quả mất dần nước, vỏ quả khô nẻ cho hạt rơi ra Phương pháp này áp dụng cho hầu hết các loài cây có quả khô

Để đảm bảo chất lượng hạt giống và việc phơi tách hạt nhanh chóng, hiệu quả cao, cần chú ý một số điểm sau:

- Hàng ngày đảo trộn nhiều lần cho các lớp quả khô đều và không khí dễ lưu thông

- Đối với loại hạt có dầu, tránh phơi khi nắng gắt và tránh trải quả trực tiếp trên sàn xi măng hấp thụ nhiệt quá cao

- Khi lượng nước trong quả còn cao thì nên hong quả dưới sàn che hoặc nắng nhẹ

- Hạt đã tách khỏi quả nên thu ngay để tránh ảnh hưởng của nhiệt độ cao Những hạt tách ra trong một, hai nắng đầu hầu hết là hạt tốt, còn lại tách ra trong những nắng sau, phẩm chất kém hơn thường có nhiều hạt lép

- Cần bố trí đủ nhân lực và dụng cụ để khi cần thiết có thể che đậy được hoặc đưa hạt vào kho kịp thời, tránh mưa gió bất thường

+) Dùng lò sấy: dùng lò sấy có ưu điểm là có thể điều chỉnh được nhiệt độ, trên cơ

sở đó rút ngắn được thời gian, bảo đảm an toàn cho việc chế biến, không phụ thuộc vào thiên nhiên, song tốn kém và khó sử dụng

Nguyên tắc chung của lò sấy là dẫn luồng không khí đã được sấy khô đến một nhiệt độ thích hợp, chi tiếp xúc với quả trong một thời gian cần thiết Khi quả khô, nẻ, hạt tách ra thì đưa ra ngoài để tránh tiếp xúc quá lâu với luồng không khí nóng

- Tách lấy hạt bằng tay: Có một số quả, vì hạt không chịu đựng được nhiệt độ cao hoặc phơi nắng không tách thì sau khi hong hạt dưới bóng râm, dùng dao hoặc tay tách quả để lấy hạt Phương pháp này thường sử dụng với quả bồ đề hoặc có thể áp dụng để tách lấy hạt Xà cừ, Giáng hương