Luận văn thạc sĩ kĩ thuật môi trường đánh giá tài nguyên đa dạng sinh học tại vườn quốc gia u minh hạ và đề xuất một số biện pháp bảo tồn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP HCM PHAN THỊ THANH THỦY ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG TÀI NGUYÊN ĐA DẠNG SINH HỌC TẠI VƢỜN QUỐC GIA U MINH HẠ VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP BẢO TỒN LUẬN VĂN THẠC[.]

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP HCM

-

PHAN THỊ THANH THỦY

ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG TÀI NGUYÊN ĐA DẠNG SINH HỌC TẠI VƯỜN QUỐC GIA U MINH HẠ VÀ

ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP BẢO TỒN

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Kỹ thuật môi trường

Mã ngành: 60520320

Tp Hồ Chí Minh, tháng 5 năm 2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP HCM

-

PHAN THỊ THANH THỦY

ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG TÀI NGUYÊN ĐA DẠNG SINH HỌC TẠI VƯỜN QUỐC GIA U MINH HẠ VÀ

ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP BẢO TỒN

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Kỹ thuật môi trường

Mã ngành: 60520320 CÁN BỘ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS NGUYỄN THỊ HAI

Tp Hồ Chí Minh, tháng 5 năm 2016

Chủ tịch Hội đồng đánh giá LV

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP HCM

Cán bộ hướng dẫn khoa học : TS Nguyễn Thị Hai

(Ghi rõ họ, tên, học hàm, học vị và chữ ký)

Luận văn Thạc sĩ được bảo vệ tại Trường Đại học Công nghệ TP HCM ngày … tháng … năm …

Thành phần Hội đồng đánh giá Luận văn Thạc sĩ gồm:

(Ghi rõ họ, tên, học hàm, học vị của Hội đồng chấm bảo vệ Luận văn Thạc sĩ)

1 GS TS Hoàng Hưng Chủ tịch

2 PGS.TS Trịnh Xuân Ngọ Phản biện 1

3 PGS.TS Phạm Hồng Nhật Phản biện 2

4 TS Nguyễn Quốc Dũng Ủy viên

5 TS Nguyễn Hoài Thương Ủy viên, Thư ký Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng đánh giá Luận sau khi Luận văn đã được

sửa chữa (nếu có)

TRƯỜNG ĐH CÔNG NGHỆ TP HCM

PHÒNG QLKH – ĐTSĐH

CỘNG HÕA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

TP HCM, ngày … tháng… năm 20 …

NHIỆM VỤ LUẬN VĂN THẠC SĨ

Họ tên học viên: Phan Thị Thanh Thủy Giới tính: Nữ

Ngày, tháng, năm sinh: 03/03/1989 Nơi sinh: Quảng Ngãi

Chuyên ngành: Kỹ thuật môi trường MSHV: 1441810009

I- Tên đề tài:

Đánh giá tài nguyên đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia U Minh Hạ và đề xuất một

số biện pháp bảo tồn

II- Nhiệm vụ và nội dung:

(i) Điều tra đánh giá đa dạng sinh học của VQG U Minh Hạ

+ Đánh giá đa dạng sinh học của hệ thực vật

+ Điều tra đánh giá đa dạng sinh học của hệ động vật (Đối tượng chính là các

lớp thú, bò sát, lưỡng cư) + Điều tra đánh giá đa dạng sinh học của quần xã thủy (nhóm )

(ii) Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng sinh học tại khu vực nghiên

cứu;

(iii) Đề xuất một số giải pháp quản lý, bảo vệ và phát triển triển khu vực

theo hướng bảo vệ môi trường và phát triển bền vững

III- Ngày giao nhiệm vụ: 20/8/2015

IV- Ngày hoàn thành nhiệm vụ:

V- Cán bộ hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Hai

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN KHOA QUẢN LÝ CHUYÊN NGÀNH

(Họ tên và chữ ký) (Họ tên và chữ ký)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐH CÔNG NGHỆ TP HCM

CỘNG HÕA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

NHẬN XÉT LUẬN VĂN THẠC SĨ

(Nhận xét của CB hướng dẫn )

Họ và tên học viên: Phan Thị Thanh Thủy

Đề tài luận văn: Đánh giá tài nguyên đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia U Minh

Hạ và đề xuất một số biện pháp bảo tồn

Chuyên ngành: Kỹ thuật môi trường

Người nhận xét:

Cơ quan công tác:

Ý KIẾN NHẬN XÉT 1-Về nội dung và đánh giá thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài:

2-Về phương pháp nghiên cứu, độ tin cậy của các số liệu:

3-Về kết quả khoa học của luận văn:

4-Về kết quả thực tiễn của luận văn:

5-Những thiếu sót và vấn đề cần làm rõ:

6-Ý kiến kết luận (mức độ đáp ứng yêu cầu đối với LVThS):

Sau thời gian hướng dẫn học viên thực hiện đề tài, tôi nhận thấy nội dung luận văn của học viên đã đáp ứng các yêu cầu của một Luận văn Thạc sĩ Do đó tôi đồng ý cho học viên………bảo vệ trước Hội đồng đánh giá Luận văn

TP HCM, ngày tháng năm 20…

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

(Ký và ghi rõ họ tên)

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong Luận văn là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận văn này

đã đƣợc cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong Luận văn đã đƣợc chỉ rõ nguồn gốc

Học viên thực hiện Luận văn

Phan Thị Thanh Thủy

LỜI CẢM ƠN

  

Luận văn này được hoàn thành theo chương trình đào tạo Thạc sĩ chuyên ngành Kỹ thuật môi trường tại Trường Đại học Công nghệ thành phố Hồ Chí Minh

Để hoàn thành công trình nghiên cứu này, tác giả xin chân thành biết ơn:

Ban Giám hiệu trường Đại học Công nghệ Tp Hồ Chí Minh, Phòng Đào tạo sau đại học và các Thầy Cô đã tận tình giảng dạy trong suốt chương trình đào tạo Thạc sĩ

Đặc biệt, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến TS Nguyễn Thị Hai – Giảng viên khoa Công nghệ Sinh học thực phẩm và Môi trường – trường Đại học Công nghệ Tp Hồ Chí Minh đã trực tiếp hướng dẫn, dìu dắt và giúp

đỡ tác giả với những chỉ dẫn khoa học quý báu trong suốt quá trình triển khai nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo và cán bộ công nhân viên Vườn quốc gia U Minh Hạ - tỉnh Cà Mau đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và nhiệt tình giúp

đỡ cho tôi trong quá trình thu thập số liệu ngoài hiện trường và thực hiện đề tài Tác giả cũng bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến lãnh đạo Phân viện ĐTQHR Nam Bộ và một số cơ quan tại Cà Mau đã tạo điều kiện và cho phép tác giả thu thập, kế thừa nhiều kết quả nghiên cứu

Cuối cùng, xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến Cha, Mẹ đã sinh thành cũng như vượt qua mọi khó khăn trong cuộc sống để có được sự thành công của con ngày hôm nay; cảm ơn toàn thể gia đình và các Anh, Chị, Em, bạn bè xa gần đã động viên cũng như sát cánh cùng tác giả trong những ngày ở giảng đường đầy kỉ niệm những lời thân thương nhất

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 5 năm 2016

Tác giả: Phan Thị Thanh Thủy

TÓM TẮT

Đề tài "Đánh giá hiện trạng tài nguyên đa dạng sinh học tại Vườn quốc

gia U Minh Hạ và đề xuất một số biện pháp bảo tồn" được tiến hành từ tháng 8

năm 2015 đến tháng 3 năm 2016

- Mục tiêu chính của đề tài là:

+ Xác định được mức độ đa dạng sinh học của rừng U Minh Hạ qua một số chỉ tiêu về đa dạng sinh học hệ thực vật và một số nhóm động vật (thú, bò sát, lưỡng cư, cá)

+ Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng sinh học tại khu vực nghiên cứu;

+ Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu thu được, đề xuất được biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học theo hướng phát triển bền vững và bảo vệ môi trường cho rừng

U Minh Hạ

- Phương pháp nghiên cứu chính của đề tài là điều tra thu thập số liệu trên thực địa Điều tra theo tuyến và bố trí các ô tiêu chuẩn điển hình để điều tra nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật Đối với hệ động vật, tiến hành điều tra, khảo sát thực địa kết hợp với phỏng vấn cán bộ và người dân trong vùng

- Kết quả thu được của đề tài bao gồm:

+ Về các loài thực vật, đã xác định được 249 loài thực vật thuộc 82 họ tại

vườn Quốc gia U Minh Hạ Năm họ có số loài nhiều nhất là: họ cói (Cyperaceae,

29 loài), họ cỏ (Poaceae, 27 loài), họ cúc (Asteraceae, 19 loài), họ cà phê (Rubiaceae, 10 loài), họ dền (Amaranthaceae, 8 loài)

+ Về phân loại các loại thảm thực vật, có thảm thực vật rừng Tràm, thảm thực vật đầm lầy (trảng trống), thảm thực vật đồng cỏ (trảng cỏ), thảm thực vật trên các kênh và dòng chảy tự nhiên Trong đó, thảm thực vật rừng Tràm và thảm thực vật trảng trống có tính đa dạng cao nhất, tiếp theo là thảm thực vật đồng cỏ, cuối cùng là thảm thực vật kênh rạch và dòng chảy tự nhiên

+ Về đa dạng sinh học phân theo các dạng sống, các loài thực vật thân thảo

và dây leo chiếm tỷ lệ cao nhất với sự xuất hiện của 68 loài, tiếp theo là các loài thực vật thủy sinh (13 loài) và ít nhất là thực vật thân gỗ và cây bụi (8 loài)

+ Về thú, kết quả đã thống kê các loài thú thường xuất hiện gồm 36 loài thú thuộc 13 họ với 8 bộ khác nhau

+ Về các loài lưỡng cư (Amphibia) và bò sát (Reptilia), kết quả khảo sát đã

ghi nhận được 10 loài lưỡng cư và 37 loài bò sát Tât cả các 10 loài lưỡng cư đều

thuộc Bộ không đuôi (Amura) với 3 họ; 37 loài bò sát thuộc 2 bộ là bộ có vẩy (Squamata) và bộ rùa (Testudinata) với 14 họ khác nhau

+ Về thủy sản (cá), kết quả ghi nhận được 37 loài cá thuộc 19 họ Nhiều loài cá hiện diện trong VQG có giá trị kinh tế cao

+ Xác định và đánh giá được các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng sinh học tại khu vực nghiên cứu là: xâm nhập mặn, phèn hóa, cháy rừng, chuyển đổi mục đích

sử dụng đất rừng, việc quản lý không hiệu quả và khai thác các nguồn tài nguyên quá mức, các hoạt động xây dựng cơ sở hạ tầng,

+ Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, đề xuất được một số biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học theo hướng phát triển bền vững và bảo vệ môi trường cho Vườn Quốc gia U Minh Hạ

ABSTRACT

The thesis "Assessing biodiversity of U Minh Hạ National Park with Recommendations for Management" has been carried out from August 2015 to March 2016

Scientific Advisor: Dr Nguyen Thi Hai

- The thesis has been executed with main objectives as below:

+ Assessing biodiversity of U Minh Ha National Park relying on the biodiversity of flora and some group of fauna (animals, amphibians, reptilians, fish)

+ Determinating the threats to biodiversity of U Minh Ha national park + Based on the results of the study, propose some biodiversity conservation measures to protect environment and sustainable development

- The main research methods of the thesis are measuration and collection of data in the study fields Survey routes and sampling plots were used to investigate flora's biodiversity Survey the fields and interview local people, staff of U Minh Ha national park to investigate fauna

The main research results are summarized as follows:

1 The total of 249 flora species belong to 82 families were recorded Five

families have large species are Cyperaceae (29 species), Poaceae (27 species), Asteraceae (19 species), Rubiaceae (10 species), Amaranthaceae (8

species

2 The result of classification of vegetation types, there are four communities that were investigated in U Minh Ha National park such as: Melaleuca forest, grasslands, open swamps, streams and canals Comparison between vegetation types indicates that Melaleuca forest and open swamp are the most diversity, grasslands in second, streams and canals place is the lowest diversity

3 The biodiversity of type plants, herb and climb plants have the highest

proportion with the presence of 68 species, followed by aquatic plants (13 species) and the tree and shurb plants is the lowest (8 species)

4 There are 36 animal species belong to 66 families and 8 classes were recorded

5 The result of amphibians and reptilians, there are 10 amphibian species and

37 reptilian species All 10 amphibian species are in Amura belong to 3

families; 37 reptilian species are in squamat and testudinata belong to 14

families

6 The result of fish, there are 37 species in 19 families There are a lot of species which have a high value

7 Threat to forest degration and biodiversity loss as: salty invastion, acid sulfate, forest fires, land use changes, ineffective managements and over exploitation, buiding activities,…

8 Based on the results of the study, we propose some biodiversity conservation

measures to protect environment and sustainable development

MỤC LỤC

TÓM TẮT iii

ABSTRACT v

MỤC LỤC vii

ix

DANH SÁCH CÁC BẢNG xi

DANH SÁCH CÁC HÌNH xii

MỞ ĐẦU 1

1 Đặt vấn đề 1

2 Mục đích, ý nghĩa của luận văn 2

2.1 Mục đích của luận văn 2

2.2 Ý nghĩa của luận văn 2

3 Mục tiêu 2

4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu của luận văn 3

4

1.1 Tổng quan về đa dạng sinh học 4

1.1.1 Khái niệm về đa dạng sinh học 4

1.1.2 Tổng quan nghiên cứu về đa dạng sinh học và bảo tồn đa dạng sinh học 4

1.1.3 Nghiên cứu về thảm thực vật và ĐDSH ở vùng đồng bằng sông Cửu Long6 1.1.4 Đa dạng sinh học vườn quốc gia U Minh Hạ 12

1.2 Điều kiện tự nhiên vùng nghiên cứu 14

1.2.1 Vị trí địa lý, diện tích tự nhiên 14

1.2.2 Địa mạo, địa hình, địa chất, thổ nhưỡng 16

1.2.3 Đặc điểm khí hậu, thủy văn 16

1.3 Đặc điểm dân sinh, kinh tế - xã hội 18

Chương 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 25

2.1 Nội dung nghiên cứu 25

2.2 Phương pháp nghiên cứu 25

2.2.1 Điều tra đánh giá đa dạng sinh học của VQG U Minh Hạ 25

2.2.2 Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng sinh học tại khu vực nghiên cứu 29

2.2.3 Đề xuất một số giải pháp quản lý, bảo vệ và phát triển triển khu vực theo hướng bảo vệ môi trường và phát triển bền vững 29

30

3.1 Kết quả đánh giá đa dạng sinh học của một số nhóm sinh vật tại Vườn Quốc gia (VQG) U Minh Hạ 30

3.1.1 Đa dạng sinh học thực vật 30

69

73

3.2.1 Những tác động đe dọa tài nguyên đất và nước 73

3.2.2 Những tác động đe dọa tài nguyên rừng và đa dạng sinh học 74

3.2.3 Ảnh hưởng của sự thay đổi tài nguyên đa dạng sinh học đến cuộc sống của người dân 77

3.2.4 Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến ĐDSH khu vực nghiên cứu 79

80

KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ 83

1 Kết luận 83

2 Kiến nghị 84

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

PHỤ LỤC i

Phụ lục 1 Danh sách các loài thực vật ghi nhận tại VQG U Minh Hạ i

Phụ lục 2 Danh sách các loài thú ghi nhận tại VQG U Minh Hạ x

Phụ lục 3 Danh sách các loài lưỡng cư, bò sát ghi nhận tại VQG U Minh Hạ xii

Phụ lục 4 Phiếu điều tra, quan sát động vật xiv

Phụ lục 5 Phiếu phỏng vấn cán bộ kỹ thuật/ người dân xv

Phụ lục 5 Phiếu phỏng vấn nông hộ xvi

ĐDSH Đa dạng sinh học HST Hệ sinh thái VQG Vườn quốc gia ĐNN Đất ngập nước

S Số loài

N Số lượng cá thể

d Chỉ số phong phú loài của Margalef J’ Chỉ số tương đồng Pielou

H’ Chỉ số đa dạng sinh học Shannon – Weiner Simpson Chỉ số ưu thế Simpson

SD Độ lệch chuẩn

KH Ký hiệu

RD % Mật độ tương đối

RF % Tần suất tương đối

A % Độ phong phú tương đối Min Giá trị nhỏ nhất

Max Giá trị lớn nhất

TB Giá trị trung bình

Va Phương sai

P Mức xác suất

PB Dạng phân bố ctv Cộng tác viên In-situ Bảo tồn nguyên vị Ex-situ Bảo tồn chuyển vị

WB (World Bank) Ngân hàng Thế giới CARE (CARE International) Tổ chức CARE GEF (Global Environment Fund) Quỹ môi trường toàn cầu WWF (World Wildlife Fund) Quỹ Bảo tồn động vật hoang dã Birdlife (Birdlife International) Tổ chức Bảo tồn chim quốc tế

IV (Important Value Index) Chỉ số giá trị quan trọng IV của loài ACB (ASEAN Centre for Biodiversity) Trung tâm đa dạng sinh học Asean SIDA (Swedish International Development Cooperation Agency) Cơ quan

Hợp tác Phát triển Quốc tế Thụy Điển

Sub FIPI (Southern Sub-Institute of Forest Inventory and Planning) Phân viện

Điều tra Quy hoạch rừng Nam Bộ RAMSAR (The Ramsar Convention on Wetlands) Công ước về các vùng đất

ngập nước có tầm quan trọng quốc tế IUCN (International Union for Conservation of Nature and Natural Resource)

Tổ chức quốc tế về Bảo tồn thiên nhiên UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Oganization)

Chương trình Giáo dục Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc

CR = Critically endangered: Rất nguy cấp

EN = Endangered: Nguy cấp

VU = Vulnerable: Sắp nguy cấp, Bị đe dọa LR/NT = Low-risk / Near-threatened: Sắp bị đe dọa

R = Rare: Hiếm

T = Threatened: Bị đe dọa

K = Insufficiently known: Thiếu dữ liệu