Khóa luận tốt nghiệp ngành y đa khoa đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng suy hô hấp ở trẻ sơ sinh non tháng tại bệnh viện sản nhi bắc ninh năm 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA Y DƢỢC NGUYỄN THỊ THANH HOA ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG SUY HÔ HẤP Ở TRẺ SƠ SINH NON THÁNG TẠI BỆNH VIỆN SẢN NHI BẮC NINH NĂM 2017 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH Y[.]

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA Y DƢỢC

NGUYỄN THỊ THANH HOA

ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG SUY HÔ HẤP Ở TRẺ SƠ SINH NON THÁNG TẠI BỆNH VIỆN SẢN NHI BẮC NINH NĂM 2017

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH Y ĐA KHOA

Trang 2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA Y DƯỢC

ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG SUY HÔ HẤP Ở TRẺ SƠ SINH NON THÁNG TẠI BỆNH VIỆN SẢN NHI BẮC NINH NĂM 2017

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH Y ĐA KHOA

KHÓA: QH.2012.Y NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS.TS PHẠM TRUNG KIÊN

HÀ NỘI - 2018

Copyright @ School of Medicine and Pharmacy, VNU

PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.PDFWatermarkRemover.com to remove the watermark

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Ngay sau khi được giao đề tài khóa luận này, em đã cảm thấy mình rất may mắn vì em có cơ hội được làm nghiên cứu, được học hỏi thêm về lĩnh vực mà em đam mê nhất Trong quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp, ngoài nỗ lực học hỏi của bản thân, em đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ quý báu từ phía các thầy cô, bạn bè và những người thân yêu trong gia đình em

Lời đầu tiên, với tất cả lòng kính trọng, em xin bày tỏ lòng cảm ơn chân

thành nhất đến người thầy kính mến - PGS.TS Phạm Trung Kiên – Chủ

nhiệm Bộ môn Nhi – Phó chủ nhiệm Khoa Y Dược - Đại học Quốc gia Hà Nội Thầy đã tận tình dạy dỗ, chỉ bảo và trực tiếp hướng dẫn em trong suốt quá trình thực hiện đề tài khóa luận

Em cũng xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến BS Trần Thị Thủy –

Phó trưởng Khoa Nhi – Bệnh viện Sản Nhi Bắc Ninh – người đã nhiệt tình giúp đỡ em trong quá trình thu thập số liệu, cho em những lời khuyên quý báu

để em có thể hoàn thành khóa luận này

Em cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Ban chủ nhiệm Khoa Y Dược, Ban giám đốc Bệnh viện Sản Nhi Bắc Ninh, cùng toàn thể các thầy cô bộ môn Nhi, các bác sĩ Đơn nguyên Sơ sinh – Bệnh viện Sản Nhi Bắc Ninh đã hết lòng quan tâm, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho em thực hiện nghiên cứu và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Cuối cùng, em xin gửi lời cảm ơn, lời yêu thương đến gia đình, người thân và bạn bè, những người đã luôn sát cánh bên em, cổ vũ, động viên và tạo mọi điều kiện giúp đỡ em trong suốt thời gian học tập và thực hiện đề tài này

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Sinh viên

Trang 4

BẢNG KÝ HIỆU VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Kiềm dư

Thông khí áp lực dương liên tục

Áp lực riêng phần carbonic trong máu động mạch

Áp lực riêng phần oxy trong máu động mạch

Tổ chức Y tế Thế giới

Trang 5

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Nguyên nhân gây suy hô hấp 25

Bảng 3.2 Phân bố nguyên nhân suy hô hấp theo tuổi thai 25

Bảng 3.3 Phân bố nguyên nhân suy hô hấp theo giới tính của trẻ 26

Bảng 3.4 Phân bố nguyên nhân suy hô hấp theo đặc điểm nước ối 27

Bảng 3.5 Phân bố điểm Apgar theo nguyên nhân suy hô hấp 28

Bảng 3.6 Mức độ suy hô hấp theo nguyên nhân 29

Bảng 3.7 Mức độ suy hô hấp suy hô hấp theo tuổi thai 29

Bảng 3.8 Mức độ suy hô hấp theo cân nặng 30

Bảng 3.9 Dấu hiệu lâm sàng theo cân nặng 30

Bảng 3.10 Dấu hiệu lâm sàng theo nguyên nhân suy hô hấp 31

Bảng 3.11 Dấu hiệu lâm sàng của trẻ khi nhập viện theo mức độ suy hô hấp 32

Bảng 3.12 Đặc điểm khí máu tho nguyên nhân suy hô hấp 33

Trang 6

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Phân bố nguyên nhân suy hô hấp theo cân nặng khi sinh 26 Biểu đồ 3.2 Phân bố nguyên nhân suy hô hấp theo cách sinh 27

Trang 7

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 3

1.1 Định nghĩa và phân loại trẻ sơ sinh non tháng 3

1.2 Đặc điểm sinh lý hệ hô hấp ở trẻ sơ sinh non tháng 3

1.3 Hội chứng suy hô hấp ở trẻ đẻ non 5

1.3.1 Khái niệm 5

1.3.2 Dịch tễ học 5

1.3.3 Nguyên nhân suy hô hấp ở trẻ đẻ non 6

1.3.4 Lâm sàng và cận lâm sàng suy hô hấp ở trẻ đẻ non 9

1.3.5 Điều trị suy hô hấp 13

1.3.6 Phòng bệnh 16

1.4 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam và trên thế giới 17

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 19

2.1 Đối tượng nghiên cứu 19

2.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu 19

2.3 Phương pháp nghiên cứu 20

2.3.1 Thiết kế nghiên cứu 20

2.3.2 Cỡ mẫu và cách chọn mẫu 20

2.3.3 Các bước tiến hành nghiên cứu 21

2.3.4 Các biến số nghiên cứu 21

2.4 Sai số và cách khống chế sai số 23

2.5 Xử lý và phân tích số liệu 24

2.6 Đạo đức trong nghiên cứu 24

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 25

3.1 Nguyên nhân gây suy hô hấp 25

3.2 Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng suy hô hấp ở trẻ đẻ non 28

Trang 8

4.1 Đặc điểm chung và nguyên nhân gây suy hô hấp 34

4.1.1 Nguyên nhân gây suy hô hấp 34

4.1.2 Đặc điểm về tuổi thai 34

4.1.3 Đặc điểm về cân nặng 35

4.1.4 Đặc điểm về giới 35

4.1.5 Cách sinh, tình trạng ối sau sinh 36

4.2 Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng 36

4.2.1 Tình trạng ngạt sau sinh 36

4.2.2 Mức độ suy hô hấp 37

4.2.3 Triệu chứng lâm sàng 37

4.3.3 Đặc điểm cận lâm sàng 38

KẾT LUẬN 411

KIẾN NGHỊ 422

TÀI LIỆU THAM KHẢO 43

Trang 9

ĐẶT VẤN ĐỀ

Suy hô hấp(SHH) là một tình trạng suy giảm đáng kể khả năng trao đổi khí của hệ hô hấp, biểu hiện bằng sự giảm oxy máu (hypoxemin) và/hoặc tăng

CO2 máu (hypercapnia) Đây là một hội chứng do nhiều nguyên nhân gây ra,

có thể do bệnh lý tại cơ quan hô hấp hoặc các cơ quan khác SHH là một trong những cấp cứu thường gặp nhất ở trẻ sơ sinh đặc biệt là trẻ sơ sinh non tháng

Tại Mỹ có khoảng 10% trẻ sơ sinh non tháng bị SHH, trong đó có tới 50% là trẻ có tuổi thai dưới 28 tuần[31] Trẻ càng non tháng, nguy cơ mắc SHH càng cao, trẻ sơ sinh có tuổi thai dưới 29 tuần có nguy cơ mắc SHH lên đến 60%

[26] Bệnh thường xuất hiện sớm sau đẻ với biểu hiện ở các mức độ khác nhau, và thường tiến triển nặng dần lên trong vòng 24 giờ sau đẻ, có thể tử vong nếu không được điều trị kịp thời [26] Ở trẻ sơ sinh, đặc biệt ở trẻ đẻ non, tỉ lệ tử vong ở những ngày đầu sau sinh chủ yếu là do SHH Theo Nguyễn Thị Kiều Nhi và cộng sự (CS) nghiên cứu tại Bệnh viện Trung ương Huế cho thấy tỉ lệ tử vong của trẻ sơ sinh non tháng là 67,4%, trong đó tử vong do SHH chiếm 12,5% [13] SHH ở trẻ sơ sinh do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra, theo các nghiên cứu gần đây, các nguyên nhân gây SHH thường gặp nhất là bệnh màng trong (BMT), tiếp theo đó là chậm tiêu dịch phổi, hội chứng hít phân su, các bệnh lý tim bẩm sinh và các nguyên nhân thần kinh,…[10]

Trước đây, do những hạn chế trong việc điều trị, nên tỉ lệ tử vong do SHH rất cao, hoặc để lại những di chứng nặng nề cho trẻ như loạn sản phổi, xuất huyết não - màng não Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, có rất nhiều phương pháp đã giúp cải thiện tình trạng SHH của trẻ, làm giảm được tỉ lệ tử vong cũng như các yếu tố nguy cơ trong việc điều trị SHH, như phương pháp thở máy với áp lực dương (CPAP), liệu pháp Surfactant,…

Cùng với đó, đời sống xã hội ngày một cải thiện, đa số các bà mẹ trong quá

Trang 10

2

trình mang thai cũng được tập huấn, tầm soát sớm các yếu tố nguy cơ, qua đó làm giảm tỉ lệ đẻ non, giảm tỉ lệ mắc SHH sơ sinh

Tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Ninh, hàng năm có hàng ngàn trẻ sơ sinh nhập viện, trong đó tỉ lệ trẻ sinh non tháng có hội chứng SHH chiếm tỉ lệ rất cao Điều này không chỉ gặp riêng tại Bắc Ninh mà còn là tình trạng bệnh lý chung ở trẻ sơ sinh non tháng ở nhiều địa phương khác của Việt Nam Để giảm tỉ lệ mắc và tỉ lệ tử vong ở trẻ có SHH cần xác định và xử trí kịp thời được các triệu chứng điển hình và các yếu tố nguy cơ một cách nhanh chóng

Để nâng cao hiệu quả điều trị và giảm tỉ lệ tử vong do SHH ở trẻ đẻ non tại

bệnh viện Sản Nhi Bắc Ninh, chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu “Đặc

điểm lâm sàng, cận lâm sàng suy hô hấp ở trẻ sơ sinh non tháng tại bệnh viện Sản Nhi Bắc Ninh năm 2017” với hai mục tiêu:

1 Xác định nguyên nhân của suy hô hấp ở trẻ sơ sinh non tháng

2 Mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng suy hô hấp ở trẻ sơ sinh non tháng

Trang 11

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1.1 Định nghĩa và phân loại trẻ sơ sinh non tháng

Định nghĩa trẻ sơ sinh non tháng: Trẻ đẻ non là trẻ ra đời trước thời hạn bình thường trong tử cung, có tuổi thai dưới 37 tuần và có khả năng sống được Trẻ có khả năng sống được là trẻ được sinh ra sống từ 22 tuần tuổi hoặc cân nặng ít nhất là 500 gram (WHO) [2,3]

Phân loại trẻ sơ sinh non tháng theo tuổi thai: dựa vào kỳ kinh cuối hoặc đánh giá dựa trên bảng điểm New Ballard (phụ lục 3) tính theo tuần, chia làm 3 nhóm [25]:

• Dưới 30 tuần

• 30 đến 32 tuần

• ≥ 32 tuần

1.2 Đặc điểm sinh lý hệ hô hấp ở trẻ sơ sinh non tháng

1.2.1 Quá trình hình thành và phát triển phổi ở trẻ sơ sinh

Hệ hô hấp của thai bắt nguồn từ mặt trước của ống tiêu hóa nguyên thủy ở tuần thứ 3,4 tạo thành rãnh thanh khí quản và tiếp tục phát triển Giai đoạn hình thành cấu trúc hệ hô hấp gồm 5 giai đoạn: giai đoạn phôi thai (4 - 6 tuần), giai đoạn tuyến (7- 16 tuần), giai đoạn hình ống tuyến (17 - 27 tuần), giai đoạn túi (28 - 35 tuần), giai đoạn phế nang (từ 36 tuần tuổi thai đến 3 tuổi)[12]

Trang 12

4

Các phế nang dần biệt hóa và trưởng thành về mặt cấu trúc, chức năng, đảm bảo cho cử động hô hấp Để duy trì sức căng bề mặt của phế nang sau cử động hô hấp đầu tiên cần phải có đủ chất surfactant - chất diện hoạt, làm giảm sức căng bề mặt phế nang [43]

1.2.2 Đặc điểm sinh lý hệ hô hấp ở trẻ sơ sinh non tháng

Đặc điểm chung của trẻ sơ sinh non tháng là chức năng của các cơ quan, bộ phận chưa phát triển hoàn chỉnh Sự thiếu sót về sự trưởng thành của các hệ cơ quan trong cơ thể nói chung và hệ hô hấp nói riêng dẫn đến khả năng thích nghi của trẻ với môi trường bên ngoài tử cung kém hơn.Ở trẻ non tháng, trung tâm hô hấp chưa hoàn chỉnh, bất kỳ tình trạng nào gây thiếu oxy máu, dẫn đến nồng độ CO2 máu tăng cao đều có thể ức chế trung tâm hô hấp, gây rối loạn nhịp thở, thở rên, thở không đều, kiểu Cheyne - Stock, thời gian ngừng thở dài (7- 10 giây) Tình trạng này có thể kéo dài 2 - 3 tuần sau sinh hoặc lâu hơn tùy mức độ non tháng [5]

Do phổi ở trẻ đẻ non chưa trưởng thành cả về mặt cấu trúc và chức năng nên rất dễ chấn thương do áp lực, thể tích khi thở máy hay tổn thương

do quá trình viêm [1,34] Ở phổi của trẻ non tháng, tổ chức liên kết phát triển mạnh hơn, tổ chức đàn hồi ít do đó làm phế nang khó giãn nở, khoảng cách khuếch tán khí thì xa do cách biệt với các mao mạch nên sự trao đổi khí càng

Phôi

Tuyến

Hình ống tuyến

Túi

Phế nang

Tuần

Hình 1: Phôi thai học của hệ hô hấp [trích dẫn từ 22]

Trang 13

khó khăn Thể tích khí trong phổi của trẻ non tháng thấp (20- 40 ml/kg) so với trẻ đủ tháng (50 ml/kg) và người lớn (80 ml/kg) Lồng ngực trẻ đẻ non hẹp, xương sườn mềm dễ biến dạng, cơ liên sườn chưa phát triển giãn nở kém cũng làm hạn chế di động của lồng ngực [5,34]

1.3 Hội chứng suy hô hấp ở trẻ đẻ non

1.3.1 Khái niệm

SHH là tình trạng suy giảm đáng kể khả năng trao đổi khí của hệ hô hấp, biểu hiện bằng sự giảm oxy máu (hypoxemin) và/hoặc tăng CO2 máu (hypercapnia) Đây là một hội chứng do nhiều nguyên nhân gây ra, có thể do bệnh lý tại cơ quan hô hấp hoặc các cơ quan khác Trong đó, BMT là nguyên nhân hàng đầu, do thiếu tổng hợp Surfactant [20]

Hội chứng SHH ở trẻ đẻ non được mô tả lần đầu tiên vào năm 1903 bởi nhà vật lý học người Đức Hochheim, mãi đến năm 1947, Gruenwand - một nhà bệnh lý học người Mỹ, thông qua các nghiên cứu ở bệnh nhân tử vong do BMT đã đưa ra nhận xét xẹp phổi là vấn đề quan trọng của BMT và ông đã mặc nhiên công nhận việc bổ sung hoạt chất bề mặt có thể làm giảm tình trạng SHH [39] Đến năm 1959, Avery và Mead đã chỉ ra bệnh sinh của bệnh

là do giảm sức căng bề mặt phế nang và thiếu chất surfactant trong lòng phế nang [24] Giải phẫu tử thi ở trẻ tử vong do BMT (BMT) cho thấy phế nang trẻ bị xẹp, huyết tương tràn vào phế nang, chất fibrin của huyết tương lắng đọng phía trong các phế nang, tiểu phế quản tạo thành một lớp màng gọi là màng trong[21,33,39] Ngày nay người ta vẫn gọi tên bệnh là BMT song song với tên gọi SHH ở trẻ đẻ non để nhớ công lao của những thầy thuốc đầu tiên tìm ra bệnh

1.3.2 Dịch tễ học

Nguyên nhân hàng đầu dẫn đến SHH và tử vong ở trẻ đẻ non là BMT

Tỉ lệ mắc bệnh thay đổi tuỳ từng nước Tại Mỹ có khoảng 10% trẻ sơ sinh

Trang 14

6

Trẻ càng non tháng, nguy cơ mắc SHH càng cao Trẻ sơ sinh có tuổi thai dưới

29 tuần có nguy cơ mắc SHH lên đến 60% và có liên quan đến BMT[3] Tại

Ấn Độ, một số nghiên cứu cho thấy BMT chiếm 6,8 - 14,1% trẻ đẻ non sống, trong đó những trẻ có tuổi thai 29 - 30 tuần chiếm 32% [37] Các nguy cơ khác như gia đình có trẻ đã bị SHH, trẻ sinh mổ khi chưa có chuyển dạ, trẻ sinh ra từ các bà mẹ đái tháo đường, trẻ bị ngạt, viêm ối - màng ối [30]

Tại Việt Nam, tỉ lệ SHH cấp ở trẻ sơ sinh non tháng là khá cao và BMT cũng là một trong những nguyên nhân hàng đầu Theo Nguyễn Thị Kiều Nhi

và CS nghiên cứu tại Bệnh viện Trung ương Huế cho thấy tỉ lệ tử vong của trẻ

sơ sinh non tháng là 67,4%, trong đó tử vong do SHH cấp chiếm 12,5% [13]

Theo Nghiên cứu của Phạm Văn Dương và CS nghiên cứu tình hình trẻ em tử vong trước 24 giờ tại Hải Phòng cho thấy tỉ lệ tử vong do BMT là 8,24% [8]

1.3.3 Nguyên nhân suy hô hấp ở trẻ đẻ non [10,20,26,31]

1.3.3.1 Một số nguyên nhân suy hô hấp thường gặp

Bệnh màng trong

Bệnh màng trong (BMT) là một nguyên nhân tại phổi và là một trong những nguyên nhân hàng đầu BMT chiếm 0,5 - 1% trẻ sơ sinh sống tại Pháp,

tỉ lệ thay đổi theo tuổi thai, chiếm 80% ở trẻ dưới 28 tuần và 5% ở trẻ trên 32 tuần [trích dẫn từ 8] Còn ở các nước Châu Á như Ấn Độ, tỉ lệ BMT chiếm 6,8 -14,1% trẻ sơ sinh non tháng, trong đó những trẻ có tuổi thai 29 - 30 tuần chiếm 32% [35,37,44] Tại Việt Nam, theo nghiên cứu của Phạm Văn Dương

và CS nghiên cứu tình hình trẻ em tử vong trước 24 giờ tại Hải Phòng cho thấy tỉ lệ tử vong do BMT là 8,24% [8] BMT xảy ra do thiếu hụt chất hoạt động bề mặt surfactant ở phổi do phế bào type II tiết ra Hiện nay, sinh bệnh học BMT được các tác giả thống nhất có liên quan đến hai yếu tố là đẻ non và thai ngạt trong tử cung

Tiêu đề	Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng suy hô hấp ở trẻ sơ sinh non tháng tại bệnh viện sản nhi Bắc Ninh năm 2017
Tác giả	Nguyễn Thị Thanh Hoa
Người hướng dẫn	PGS.TS. Phạm Trung Kiên
Trường học	Đại học Quốc gia Hà Nội
Chuyên ngành	Y đa khoa
Thể loại	Khóa luận tốt nghiệp
Năm xuất bản	2018
Thành phố	Hà Nội

Định dạng
Số trang	20
Dung lượng	513,64 KB