ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA TRIẾT HỌC THÁI THỊ CHÚC VẤN ĐỀ SỞ HỮU TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH TRI[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA TRIẾT HỌC -
THÁI THỊ CHÚC
VẤN ĐỀ SỞ HỮU TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
NGÀNH TRIẾT HỌC
Hệ đào tạo: Chính quy Khóa học: QH-2015-X
Hà Nội – 2019
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA TRIẾT HỌC -
THÁI THỊ CHÚC
VẤN ĐỀ SỞ HỮU TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
NGÀNH TRIẾT HỌC
Hệ đào tạo: Chính quy Khóa học: QH-2015-X Người hướng dẫn: PGS TS Trần Ngọc Liêu
Hà Nội – 2019
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này, trước hết em xin chân thành cảm
ơn sự dạy dỗ nhiệt tình của các thầy cô giáo trong khoa Triết học, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội trong suốt thời gian em học tập tại khoa, tại trường
Đặc biệt, em xin chân thành cảm ơn PGS TS Trần Ngọc Liêu đã trực tiếp hướng dẫn tận tình và chu đáo trong quá trình em thực hiện và hoàn thiện khóa luận tốt nghiệp này Mặc dù đã rất cố gắng, nhưng chắc chắn khóa luận
sẽ không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Vì vậy, em rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy, các cô, cùng toàn thể các bạn để khóa luận này được hoàn thiện hơn
Hà Nội, ngày 26 tháng 4 năm 2019
Thái Thị Chúc
Trang 4MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
Chương 1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC- LÊNIN VÀ CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VỀ SỞ HỮU 7
1.1 Quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin về sở hữu 7
1.2 Quan điểm của Đảng về vấn đề sở hữu ở Việt Nam qua các kỳ Đại hội Đảng từ năm 1986 đến nay 14
Chương 2 ĐÁNH GIÁ VẤN ĐỀ SỞ HỮU Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 23
2.1 Nền kinh tế thị trường và vấn đề sở hữu trong nền kinh tế thị trường 23
2.1.1 Kinh tế thị trường và vấn đề sở hữu 23
2.1.2 Kết quả đạt được trong quá trình đổi mới của Đảng về vấn đề sở hữu
27
2.2 Những hình thức sở hữu cơ bản trong quá trình đổi mới Việt Nam hiện nay 34
2.2.1 Sở hữu nhà nước 36
2.2.2 Sở hữu tập thể 40
2.2.3 Sở hữu tư nhân 43
2.2.4 Sở hữu hỗn hợp 47
2.3 Một số hạn chế và vấn đề đặt ra 50
KẾT LUẬN 61
TÀI LIỆU THAM KHẢO 64
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài
Sở hữu luôn được coi là vấn đề quan trọng của mỗi quốc gia Giải quyết vấn đề sở hữu sẽ tạo động lực cho phát huy kinh tế- xã hội, nhưng nếu không nghiên cứu, tìm hiểu vấn đề sở hữu sẽ làm cản trở đến quá trình xây dựng và phát triển đất nước Sự phát triển của khoa học công nghệ như vũ bão, xu hướng toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế ngày càng nhanh cuốn hút các quốc gia vào một sân chơi chung Vì vậy, mỗi quốc gia phải nhanh chóng thay đổi, bắt nhịp được xu thế chung của thế giới Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển kinh tế- xã hội ở Việt Nam Với tình hình đất nước ta hiện nay, đặt
ra nhiều vấn đề liên quan đến sở hữu đòi hỏi phải nghiên cứu và tìm ra các giải pháp giải quyết vấn đề
Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển sẽ làm thay đổi vấn đề sở hữu theo hướng có lợi cho việc phát triển và đảm bảo lợi ích cho chủ thể kinh tế như các hình thức sở hữu đa dạng giúp cho chủ thể kinh tế có điều kiện tự do sản xuất, kinh doanh và phát huy tính năng động sáng tạo của mình Từ đó, họ đảm bảo cuộc sống và mang lại lợi ích kinh tế cho đất nước Ngày nay, khoa học công nghệ đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, xu hướng phát triển nền kinh tế tri thức, làm thay đổi các hình thức
sở hữu Bối cảnh phát triển mới của đất nước cũng đang đặt ra hàng loạt vấn
đề liên quan đến sở hữu đòi hỏi phải nghiên cứu giải quyết Đó là hiện thực khách quan ảnh hưởng hệ thống và sâu sắc trực tiếp đến tiến trình phát triển của Việt Nam, nhưng lại chưa được nghiên cứu Vì vậy, trong bối cảnh toàn cầu hóa, đứng trước những thời cơ và thách thức của thời đại, trước yêu cầu phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường mà vẫn giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa thì Việt Nam nhất thiết phải tiếp tục giải quyết đúng đắn vấn đề sở hữu Từ đây, đòi hỏi Đảng và nhà
Trang 6nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải thay đổi tư duy lãnh đạo, đổi mới đường lối và chính sách cho phù hợp với công cuộc hội nhập và phát triển kinh tế- xã hội của đất nước Việt Nam đã tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện đất nước từ năm 1986 đến nay và vấn đề sở hữu luôn là đề tài được giới
lý luận quan tâm nghiên cứu Thành tựu hơn 30 năm đổi mới đã khẳng định chủ trương phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng và Nhà nước ta là hoàn toàn đúng đắn Chúng ta đã có nhiều chính sách kịp thời nhằm đa dạng hóa các hình thức sở hữu và phát triển các thành phần kinh tế
Từ đó đến nay, vấn đề sở hữu luôn là đề tài được giới lý luận quan tâm nghiên cứu Song, thực tiễn xây dựng đất nước luôn đặt ra những yêu cầu mới, đòi hỏi chúng ta phải giải quyết các vấn đề xung quanh sở hữu về bản chất của sở hữu, sự tồn tại, vai trò của các hình thức sở hữu hiện nay và những vấn đề đặt ra vẫn còn rất nhiều ý kiến khác nhau Vì vậy, nghiên cứu
“Vấn đề sở hữu trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay.” có ý
nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
Trong công cuộc xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, vấn đề sở hữu luôn thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu lý luận trên nhiều phương diện kinh tế, chính trị- xã hội Việc giải quyết vấn đề sở hữu là giải quyết vấn đề
cơ bản trong việc xác định mô hình cũng như phương hướng phát triển nền kinh tế của mỗi quốc gia Những tác động của thời cuộc đã ảnh hưởng sâu rộng đến sự thay đổi của sở hữu và những quan niệm của con người về sở hữu Vấn đề đã và đang thu hút sự quan tâm không những là những nhà nghiên cứu khoa học về luật pháp hay kinh tế, xã hội mà còn cả người dân trong nước mà còn có cả nước ngoài
Trang 7Trong đó, có thể kể ra một số công trình đề cập đến vấn đề sở hữu tiêu biểu sau đây:
- Cuốn “Chủ nghĩa Mác- Lênin và công cuộc đổi mới ở Việt Nam” NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002 của PGS TS Đặng Hữu Toàn, tác giả đã phân tích vấn đề đa dạng hóa và tính chất đan xen của các hình thức sở hữu trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam và nhấn mạnh sự phát triển kinh tế tư nhân Cuốn “Về vấn đề sở hữu” do Nguyễn Thị Luyến (chủ biên), tác giả chỉ ra rằng vấn đề sở hữu rất phức tạp
và đang còn nhiều ý kiến khác nhau “Một số vấn đề sở hữu ở nước ta hiện nay” do Nguyễn Văn Thạo và Nguyễn Hữu Đạt đồng chủ biên, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2004, đã trình bày một số vấn đề lý luận về sở hữu, quan điểm về sở hữu Bài viết “Vấn đề sở hữu trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội” của Phó giáo sư Tiến sĩ Lê Hữu Nghĩa trên tạp chí Cộng sản, tháng 6/1989 Đổi mới sở hữu ở Việt Nam: Một số cơ sở lý luận của Phạm Văn Đức (tạp chí Triết học, số 2- 2005) chỉ ra cơ sở lý luận căn bản của việc đổi mới về sở hữu ở Việt Nam là sự đổi mới quan niệm về chủ nghĩa xã hội
và khẳng định sự thành công tiếp theo của công cuộc đổi mới phần nhiều phụ thuộc vào những chủ trương và giải pháp nhằm sử dụng một cách tối ưu các loại hình sở hữu Bài viết: Phát triển các thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (tạp chí Lý luận Chính trị, số 03- 2006) của tác giả Nguyễn Nhâm đã làm rõ tính khách quan của các hình thức
sở hữu, xác định rõ các thành phần kinh tế và vai trò của nó trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta
- Các đề tài nghiên cứu khoa học như: kỷ yếu đề tài khoa học cấp Bộ
“Những quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin về vấn đề sở hữu trong chủ nghĩa xã hội và ý nghĩa của những quan điểm đó đối với quá trình phát triển nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta hiện nay”, Hà Nội, 2001 do TS Trần Ngọc Linh làm chủ nhiệm đề tài; công trình “Vấn đề sở hữu trong nền kinh tế
Trang 8thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam”, NXB Chính trị quốc gia,
Hà Nội do GS TS Nguyễn Kế Tuấn làm chủ biên Các công trình đã nghiên cứu nhiều mặt của vấn đề sở hữu và đề cập khá sâu sắc, toàn diện và có hệ thống về vấn đề sở hữu công trình “Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận- thực tiễn qua 20 năm đổi mới (1986- 2006)” do Ban Chỉ đạo tổng kết lý luận biên tập và nhà xuất bản Chính trị Quốc gia xuất bản (lưu hành nội bộ) đã đề cập toàn diện và sâu sắc quá trình đổi mới và bài học rút ra về vấn đề sở hữu
- Các luận văn, luận án nghiên cứu như: Luận văn Thạc sĩ Triết học: Sở hữu tư liệu sản xuất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nguyễn Thị Huyền, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
2004, trên cơ sở những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề sở hữu, luận văn trình bày một số vấn đề lý luận
về sở hữu, sở hữu tư liệu sản xuất và những nhân tố tác động đến quá trình hình thành, biến đổi của chế độ sở hữu về tư liệu sản xuất trong nền kinh tế Luận án Tiến sĩ Triết học: Xu hướng và đặc điểm của quá trình đa dạng hóa các hình thức sở hữu theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Vũ Hồng Sơn (2000), Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, trên cơ sở quan điểm, phương pháp luận của chủ nghĩa Mác- Lênin, thông qua phân tích sự đa dạng hóa các hình thức sở hữu trên thế giới và trong công cuộc đổi mới ở nước ta, đã nêu lên xu hướng và đặc điểm của quá trình đa dạng hóa các hình thức sở hữu theo mục tiêu xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong điều kiện hiện nay
Các đề tài trên là có đóng góp rất lớn trong việc nhận thức quan điểm chủ nghĩa Mác Lênin về vấn đề sở hữu Luận chứng khoa học một số nhận thức mới về phạm trù sở hữu Và góp phần làm sáng tỏ nội dung quan điểm đổi mới của Đảng về vấn đề sở hữu hiện nay Tuy nhiên, như vậy không có nghĩa đây là vấn đề đã được giải quyết thấu đáo Thực tiễn khi xây dựng đất nước luôn luôn vận động, biến đổi và sở hữu với có sự ảnh hưởng quan trọng
và luôn có những vấn đề mới nảy sinh cần được tiếp tục nghiên cứu Song đây
Trang 9sở hữu vẫn là vấn đề phức tạp và có rất nhiều những ý kiến khác nhau Các công trình nghiên cứu kể trên sẽ là những tài liệu tham khảo quý báu cho triển khai đề tài nghiên cứu của mình
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin và
Đảng Cộng sản Việt Nam về sở hữu, đánh giá vấn đề sở hữu đặc biệt là các hình thức sở hữu và bước đầu luận giải những vấn đề đặt ra đối với sở hữu trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
- Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt mục đích như đã nêu ở trên, khóa luận
có những nhiệm vụ cụ thể như sau:
• Trình bày quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin và của Đảng về
sở hữu
• Đánh giá vấn đề sở hữu tập trung vào các hình thức sở hữu ở Việt Nam Nêu ra những hạn chế và luận giải những vấn đề đặt ra đối với sở hữu trong bối cảnh nền kinh tế thị trường Việt Nam hiện nay
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề sở hữu trong nền kinh tế thị trường ở
Việt Nam, đặc biệt là các hình thức sở hữu
- Phạm vi nghiên cứu:
• Về nội dung: Khi bàn về sở hữu dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn có rất nhiều vấn đề đặt ra Có thể kể đến như các chủ đề như chủ thể sở hữu, đối tượng sở hữu, quyền sở hữu đối tượng sở hữu, loại hình sở hữu và hình thức
sở hữu Trong phạm vi của khóa luận, chúng tôi tập trung nghiên cứu khảo sát vào các hình thức sở hữu của Việt Nam hiện nay
• Về thời gian: Quá trình đổi mới từ năm 1986 cho đến nay
5 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong báo cáo là: phân tích, tổng hợp, quy nạp, diễn dịch, logic- lịch sử, khái quát hóa, trừu tượng hóa và các phương pháp chung của khoa học xã hội
Trang 106 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của khóa luận
- Ý nghĩa lý luận: Vì vậy, việc nắm vững vấn đề sở hữu, đặc biệt là luận
điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin sẽ là cơ sở lý luận nền tảng tư tưởng cho việc vận dụng của Đảng trong hoạch định, định hướng phát triển cho đất nước Đó
là căn cứ để đấu tranh chống các tư tưởng phản động, chống đối và xuyên tạc quan điểm của Đảng và nhà nước
- Ý nghĩa thực tiễn: Góp phần vào việc đánh giá có tính khái quát, nhận
diện thực trạng về sở hữu trong nền kinh tế thị trường hiện nay ở nước ta đang có quá trình hoà quyện, đan xem, bổ sung cho nhau để phát triển trong một hành lang định hướng xã hội chủ nghĩa Đây là việc lựa chọn hợp quy luật và có hiệu quả, phát huy được các mặt của sở hữu Trong đó, vẫn còn tồn tại mặt hạn chế và cần đưa ra những vấn đề đặt ra của sở hữu
7 Kết cấu của khóa luận
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính của khóa luận gồm 2 chương, 5 tiết
Trang 11Chương 1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC- LÊNIN VÀ CỦA ĐẢNG
CỘNG SẢN VIỆT NAM VỀ SỞ HỮU 1.1 Quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin về sở hữu
Khái niệm sở hữu đã trải qua một quá trình lịch sử phát triển lâu đời Trong suốt nhiều thế kỷ trước, khái niệm “sở hữu” hoặc là tuyệt nhiên không được sử dụng, hoặc đã được dùng với những nghĩa khác xa nghĩa ngày nay [25; Tr 9] C Mác là người đầu tiên đứng trên quan điểm duy vật biện chứng
để phân tích xã hội và sáng lập ra chủ nghĩa duy vật lịch sử Từ đó, ông tìm ra quy luật khách quan về sự phát triển của xã hội loài người C Mác khác với những nhà tư tưởng cùng thời, ông đi sâu vào nghiên cứu vấn đề sở hữu gắn với các hình thái kinh tế- xã hội chứ không nghiên cứu khái niệm sở hữu một cách chung chung trừu tượng Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác- Lênin rất quan tâm vấn đề sở hữu, các ông đã tiếp thu một cách có chọn lọc những quan điểm về sở hữu và đã đưa ra những quan điểm khoa học về sở hữu dựa trên lập trường của chủ nghĩa duy vật, nhưng hầu như các ông không đưa ra một định nghĩa cụ thể nào về sở hữu
Trong các nghiên cứu của mình, C Mác coi vấn đề sở hữu giữ vị trí cực
kỳ quan trọng cả về mặt kinh tế và mặt chính trị Về mặt kinh tế, vấn đề sở hữu có quan hệ mật thiết với quá trình sản xuất của cải vật chất Sở hữu chính
là mối quan hệ xã hội tồn tại một cách khách quan giữa người với người trong quá trình lao động sản xuất Đó chính là quan hệ về các điều kiện khách quan của sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng những của cải xã hội Nhờ có mối quan hệ khách quan này, con người có thể tiến hành được quá trình sản xuất ra của cải vật chất và tinh thần và nhờ có quá trình sản xuất này mà xã hội loài người có thể tồn tại và phát triển C Mác viết: “Nơi nào không có một hình thái sở hữu nào cả, thì ở đó cũng không có một tên sản xuất nào cả
Do đó cũng không có một xã hội nào cả”[8; Tr 43] Về mặt chính trị, C Mác