Luận án tiến sĩ triết học phát huy nhân tố con người trong phát triển kinh tế xã hội ở cộng hòa dân chủ nhân dân lào hiện nay

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH SYSOMPHONE VONGPHACHANH PH¸T HUY NH¢N Tè CON NG¦êI TRONG PH¸T TRIÓN KINH TÕ X HéI ë CéNG HßA D¢N CHñ NH¢N D¢N LµO HIÖN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH CHỦ NGHĨ[.]

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

SYSOMPHONE VONGPHACHANH

PH¸T HUY NH¢N Tè CON NG¦êI TRONG PH¸T TRIÓN KINH TÕ - X· HéI

ë CéNG HßA D¢N CHñ NH¢N D¢N LµO HIÖN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2018

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

SYSOMPHONE VONGPHACHANH

PH¸T HUY NH¢N Tè CON NG¦êI TRONG PH¸T TRIÓN KINH TÕ - X· HéI

ë CéNG HßA D¢N CHñ NH¢N D¢N LµO HIÖN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

Mã số: 62 22 03 02

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS TS NGUYỄN THỊ NGA

2 TS PHAN MẠNH TOÀN

HÀ NỘI - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

SYSOMPHONE VONGPHACHANH

MỤC LỤC

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 5 1.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề lý luận về nhân tố con

1.2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến thực trạng phát huy nhân tố con

người trong phát triển kinh tế - xã hội ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào 12 1.3 Các công trình nghiên cứu liên quan đến giải pháp phát huy nhân tố con

người trong phát triển kinh tế - xã hội ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào 21 1.4 Những giá trị của các công trình khoa học đã tổng quan và những vấn đề

Chương 2: PHÁT HUY NHÂN TỐ CON NGƯỜI TRONG PHÁT TRIỂN

KINH TẾ - XÃ HỘI Ở CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO HIỆN NAY -

2.1 Quan niệm về nhân tố con người và phát huy nhân tố con người trong phát

2.2 Tầm quan trọng của việc phát huy nhân tố con người trong phát triển kinh tế

2.3 Những yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến việc phát huy nhân tố con người trong

phát triển kinh tế - xã hội ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào hiện nay 51

Chương 3: PHÁT HUY NHÂN TỐ CON NGƯỜI TRONG PHÁT TRIỂN

KINH TẾ - XÃ HỘI Ở CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO HIỆN NAY -

3.1 Một số thành tựu cơ bản về phát huy nhân tố con người trong phát triển

3.2 Một số hạn chế về phát huy nhân tố con người trong phát triển kinh tế - xã

3.3 Nguyên nhân của những hạn chế trong việc phát huy nhân tố con người trong

phát triển kinh tế - xã hội ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào hiện nay 100

Chương 4: GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM PHÁT HUY NHÂN TỐ CON

NGƯỜI TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở CỘNG HÒA DÂN CHỦ

4.1 Nhóm giải pháp để tăng cường sử dụng hợp lý, hiệu quả nhân tố con người

4.2 Nhóm giải pháp tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác đào tạo, bồi dưỡng con

4.3 Nhóm giải pháp gia tăng động lực nhằm phát huy nhân tố con người trong

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

CHDCND Lào : Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào CNH, HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa ĐNDCM Lào : Đảng Nhân dân Cách mạng Lào GD-ĐT : Giáo dục - đào tạo

GDP : Thu nhập quốc nội KH-CN : Khoa học - công nghệ KT-XH : Kinh tế - xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nhận thức rõ vai trò quan trọng của nhân tố con người trong phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH), trong thời gian qua, nhiều nước trên thế giới rất chú trọng nghiên cứu vấn đề nhân tố con người, phát huy nhân tố con người Để phát triển KT-XH của một đất nước trong thời đại ngày nay, nhất là trong xu thế toàn cầu hóa và sự phát triển nhảy vọt của khoa học, kỹ thuật và công nghệ, nhân tố con người được coi là yếu tố quan trọng, quyết định các nguồn lực khác Sự thừa nhận vai trò quan trọng và quyết định của nhân tố con người trong phát triển KT-XH vừa mang ý nghĩa bước ngoặt của tư duy nhân loại, vừa mở ra một triển vọng mới cho tất cả các nước Sự thành bại của chiến lược phát triển KT-XH ở mỗi nước đang tùy thuộc vào những bí quyết về đào tạo, bồi dưỡng, khai thác, sử dụng và phát huy tối đa nhân tố con người

Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào (CHDCND Lào) đang trên con đường đổi mới, qua đó đòi hỏi phải nắm vững sự vận động của quy luật KT-XH, phải tập hợp được điều kiện cần thiết nhằm phát huy nhân tố con người, qua

đó cải thiện về căn bản năng suất lao động Muốn phát triển một xã hội lành mạnh, bền vững và ổn định thì nhân tố con người phải được quan tâm hàng đầu bởi đó là chủ thể đảm bảo cho sự phát triển Đại hội lần thứ X của Đảng Nhân dân Cách mạng Lào (ĐNDCM Lào) khẳng định rằng: “nâng cao trình

độ lực lượng sản xuất và xây dựng kinh tri thức, trong đó coi con người là đối tượng và là trung tâm của sự phát triển…” [150, tr.44] Điều đó cho thấy, muốn phát triển KT-XH của đất nước cần phải tập trung phát huy tối đa nhân

tố con người để đáp ứng yêu cầu xây dựng, phát triển đất nước

Thực tế cho thấy, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào là nước có dân số ít

so với diện tích, có tài nguyên thiên nhiên, khoáng sản khá phong phú đa dạng, hơn nữa dân số Lào đang là cơ cấu dân số vàng, và nổi bật con người Lào giàu truyền thống cách mạng, tinh thần hiếu học v.v ; rất thuận lợi cho

2

phát triển KT-XH Nhưng thực tế Lào vẫn là một nước nghèo, lạc hậu, nền khoa học, kỹ thuật và công nghệ, giáo dục, kinh tế yếu kém Có nhiều nguyên nhân cho thực trạng đó, nhưng không thể chối bỏ thực tế nhiều tiềm năng con người ở đây chưa được đánh thức, biến thành hiệu quả trong phát triển KT-XH Điều đó cho thấy tính cấp bách của việc phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào, nghĩa là phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo, lòng yêu nước, lao động cần cù của con người Lào nhằm phát triển KT-XH của đất nước và thoát khỏi sự đói nghèo, lạc hậu

Do đó, việc nghiên cứu, tìm giải pháp khắc phục có hiệu quả những khuyết điểm, yếu kém nêu trên nhằm thực hiện sự nghiệp cách mạng mà Đảng và Nhà nước đặt ra trong những năm tới thực sự là vấn đề rất cần thiết

và cấp bách Tuy nhiên, việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn về phát huy nhân

tố con người hoặc phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào còn rất ít Vì những khoảng trống về mặt lý luận và thực tiễn

đó đã thôi thúc tác giả lựa chọn vấn đề: “Phát huy nhân tố con người trong

phát triển kinh tế - xã hội ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào hiện nay”

làm đề tài nghiên cứu của luận án

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

2.1 Mục đích

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng của việc phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào thời gian vừa qua, luận án đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy hiệu quả nhân tố con người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào trong những năm tới

2.2 Nhiệm vụ

Để đáp ứng được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Phân tích làm rõ cơ sở lý luận của việc phát huy nhân tố con người ở CHDCND Lào hiện nay

- Phân tích thực trạng và nguyên nhân của thực trạng phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào trong thời gian vừa qua

- Đề xuất một số nhóm giải pháp chủ yếu nhằm phát huy hiệu quả nhân

tố con người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào trong thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu của luận án là vấn đề phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu của luận án

- Luận án khảo sát những người trong độ tuổi lao động, tham gia vào quá trình phát triển KT-XH ở CHDCND Lào hiện nay

- Về thời gian: Luận án nghiên cứu vấn đề phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào từ năm 1986 trở lại đây, đặc biệt tác giả tập trung khảo sát trong vòng từ năm 2007 đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Cơ sở lý luận của luận án

- Luận án dựa trên lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh Tác giả vận dụng các quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, và quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước CHDCND Lào về vấn đề con người

- Luận án còn được thực hiện trên cơ sở tham khảo, kế thừa các thành tựu khoa học ở một số công trình nghiên cứu trong nước và ngoài nước có liên quan đến đề tài

4.2 Phương pháp nghiên cứu của luận án

Luận án dựa trên cơ sở vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, như phương pháp trừu tượng hóa khoa học, logic - lịch sử, Ngoài ra, luận án còn sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, so sánh và đối chiếu, thống kê để triển khai các nội dung của luận án

4

5 Đóng góp mới về mặt khoa học của luận án

- Luận án góp phần làm rõ vai trò của việc phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH, và chỉ rõ tầm quan trọng của việc phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào

- Luận án đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào trong thời gian tới

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Luận án góp phần luận chứng về mặt lý luận việc phát huy nhân tố con

người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào

- Những kết quả nghiên cứu của luận án góp phần làm phong phú thêm những tài liệu tham khảo cho các hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và học tập

về phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào, nhất

là hệ thống giáo dục Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Lào và hệ thống các trường chính trị - hành chính trong cả nước

- Những luận điểm cơ bản của luận án góp phần làm rõ những giải pháp nhằm phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH ở CHDCND Lào

hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình của tác giả đã công

bố liên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận án gồm 4 chương, 13 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

VỀ NHÂN TỐ CON NGƯỜI VÀ PHÁT HUY NHÂN TỐ CON NGƯỜI

- Nguyễn Văn Sáu, Phát huy nhân tố con người trong đổi mới quản lý

kinh tế [54] Cuốn sách đã làm rõ cơ sở lý luận, yêu cầu thực tiễn của việc phát

huy nhân tố con người trong đổi mới quản lý kinh tế Trong chương I, chỉ ra

vai trò của con người trong quản lý kinh tế, tác giả khẳng định: “con người vừa

là chủ thể, vừa là đối tượng, vừa là tác giả sáng tạo, đổi mới, hoàn thiện hệ thống quản lý… nó tạo ra động lực thúc đẩy toàn bộ sự vận động, phát triển

của xã hội loại người” [54, tr.17] Ở Chương II, tác giả đã nêu bật một số đặc

điểm của con người Việt Nam trong việc phát huy nhân tố con người trong quá

trình chuyển sang chính sách và cơ chế quản lý kinh tế mới, đó là: “Một là, tính cần cù, chịu khó trong lao động sản xuất; Hai là, sự thích nghi để tồn tại và phát triển; Ba là, tính hiếu học, năng động, sáng tạo trong lao động sản xuất và cuộc sống…; Bốn là, giàu tình cảm, giàu lòng yêu nước, lòng nhân ái, tính

cộng đồng cao” [54, tr.52-54] Tuy nhiên, tác giả nghiên cứu nhân tố con người hay phát huy nhân tố con người dưới góc độ gắn nó với việc quản lý kinh tế và đưa ra được một số đặc điểm của nhân tố con người Việt Nam Và nó giúp nghiên cứu sinh (NCS) nắm được những cơ sở lý luận về con người, nhân tố con người và những đặc điểm của con người Việt Nam

- Nguyễn Thị Phi Yến, Tìm hiểu vai trò quản lý nhà nước đối với việc

phát huy nhân tố con người trong phát triển kinh tế [79] Cuốn sách đã đưa ra

khái niệm về nhân tố con người và cho rằng:

Nhân tố con người là tổng hợp tất cả những phẩm chất, tri thức, khả năng và năng lực của con người cùng mọi hoạt động sáng tạo của

họ đã, đang và sẽ được xã hội sử dụng vì lợi ích của sự phát triển con người cũng như hoàn thiện các điều kiện sống, điều kiện lao động, điều kiện làm việc của con người [79, tr.30]

6

Từ khái niệm nhân tố con người, tác giả cũng nêu khái niệm về phát huy nhân tố con người: “phát huy nhân tố con người là nói tới việc nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của con người trong mối tương tác với môi trường hoạt động của họ” [79, tr.36] Theo tác giả, muốn phát huy nhân tố con người như một nguồn lực cần lưu ý thỏa đáng tới các yếu tố như: “trí tuệ (học vấn

và trình độ nghề nghiệp), sức khỏe, tư tưởng chính trị, đào đức, lối sống cùng toàn bộ năng lực hành động của con người” [79, tr.36]

Cuốn sách còn chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng tới việc phát huy nhân tố

con người như: Một là, tính chất và trạng thái của thể chế chính trị [79, tr.37];

Hai là, tính chất và trạng thái của nền kinh tế [79, tr.38]; Ba là, trình độ học

vấn, trình độ văn hóa chung trong xã hội [79, tr.39]; Bốn là, trình độ giao lưu,

hội nhập quốc tế [79, tr.41] Tác giả cũng cho thấy, nội dung của quản lý nhà nước trong việc phát huy nhân tố con người trong quá trình phát triển kinh tế:

Một là, phát huy và sử dụng đúng đắn hệ thống động lực nhằm khai thác tính

tích cực của nhân tố con người [79, tr.59]; Hai là, xây dựng và hoàn thiện các

thể chế tổ chức và phương thức quản lý nhà nước để phát huy nhân tố con người trong phát triển kinh tế [79, tr.68]

Tuy nhiên, nội dung cuốn sách chủ yếu nghiên cứu việc phát huy nhân tố con người dưới góc độ quản lý nhà nước, mà chưa đề cập đến khái niệm về nhân tố con người, phát huy nhân tố con người trong quá trình tương tác với phát triển KT-XH Mặc dù vậy, cuốn sách có giá trị tham khảo nhất định, nhất

là về các khái niệm nhân tố con người, phát huy nhân tố con người và những yếu tố tác động đến việc phát huy nhân tố con người

- Phạm Công Nhất, Phát huy nhân tố con người trong phát triển lực

lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay [49] Trong chương I, tác giả phân tích

nhân tố con người và vai trò quan trọng của nhân tố con người trong phát triển lực lượng sản xuất Về nhân tố con người, tác giả cho rằng:

Nhân tố con người là tổng thể các yếu tố có liên quan đến con người, là sự thống nhất biện chứng giữa các mặt chủ quan và khách quan để tạo nên năng lực, phẩm chất và trí tuệ của con người được hình thành và phát huy tác dụng vào trong thực tiễn sản xuất vật chất hay quá trình phát triển kinh tế - xã hội của mỗi cộng đồng, quốc gia trong những giai đoạn lịch sử nhất định [49, tr.25]

Cuốn sách cũng chỉ ra những đặc điểm và vai trò của nhân tố con người trong mối quan hệ với hệ thống sản xuất xã hội Ngoài ra, tác giả còn phân tích các yếu tố tác động đến việc phát huy nhân tố con người và sự cần thiết phải phát huy nhân tố con người trong quá trình đổi mới, phát triển sản xuất; khái quát kinh nghiệm của một số quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới về việc phát huy nhân tố con người trong phát triển kinh tế Nhưng tác giả cũng chưa đưa ra được quan điểm có liên quan trực tiếp đến việc phát huy nhân tố con người trong phát triển KT-XH Tác giả sẽ tham khảo và tiếp thu một số nội dung liên quan tới khái niệm nhân tố con người, đặc điểm và vai trò của nhân tố con người đối với hệ thống sản xuất xã hội; tầm quan trọng của việc phát huy nhân tố con người và các yếu tố tác động đến việc phát huy nhân tố con người

- Lê Quang Hoan, Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người với việc phát huy

nhân tố con người trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay

[29] Tác giả xem nhân tố con người như một chỉnh thể thống nhất của hai

quá trình: “một mặt, từ hoạt động con người thông qua các hệ thống giá trị mà hình thành nên nhân cách với tư cách là thước đo giá trị của chủ thể Mặt khác, nhân cách với tư cách là thước đo mức độ phù hợp giữa giá trị của chủ thể với giá trị xã hội, là cơ sở, điều kiện cho mọi hoạt động của chủ thể tiếp tục sáng tạo ra các giá trị xã hội” [29, tr.23] Trên cơ sở vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh, tác giả định nghĩa “nhân tố con người là hệ thống các thuộc tính, đặc trưng quy định vai trò chủ thể (cá nhân, tập thể, cộng đồng) tích cực, chủ