Giáo trình trồng một số loài cây ăn quả (nghề khuyến nông lâm) trường cao đẳng lào cai

1 ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH LÀO CAI TRƯỜNG CAO ĐẲNG LÀO CAI GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN TRỒNG MỘT SỐ LOÀI CÂY ĂN QUẢ NGHỀ KHUYẾN NÔNG LÂM TRÌNH ĐỘ CAO ĐẲNG (Ban hành kèm theo Quyết định sô /QĐ CĐLC ngày tháng năm củ[.]

1

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH LÀO CAI

TRƯỜNG CAO ĐẲNG LÀO CAI

GIÁO TRÌNH

MÔ ĐUN: TRỒNG MỘT SỐ LOÀI CÂY ĂN QUẢ

NGHỀ: KHUYẾN NÔNG LÂM TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG

(Ban hành kèm theo Quyết định sô: /QĐ-CĐLC ngày tháng năm

của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Lào Cai)

Lào Cai, năm 2017

2

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nội bộ phục vụ công tác giảng dạy và đào tạo hệ Trung cấp trồng trọt Các nội dung trong giáo trình có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích để đào tạo hệ Trung cấp trồng trọt và đào tạo nghề cho nông dân

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

LỜI GIỚI THIỆU

3

Giáo trình “Kỹ thuật trồng một số loài cây ăn quả” là một trong số những giáo trình trong chương trình đào tạo hệ Trung cấp trồng trọt Giáo trình này trang bị cho học sinh những hiểu biết rất cơ bản về nhân giống, trồng và chăm sóc một số loài cây ăn quả phổ biến hiện nay (cây quýt, cây xoài, cây nhãn); những biện pháp kỹ thuật, kỹ năng nghề quan trọng

để người học có thể tự nhân giống, trồng, chăm sóc, thu hoạch và bảo quản cây trồng cũng như những sản phẩm của cây trồng nhằm cho năng suất cao, chất lượng sản phẩm tốt, đem lại hiệu quả về kinh tế - xã hội và môi trường

Giáo trình còn trang bị thêm cho học sinh những kiến thức bổ ích về những vấn đề liên quan đến thời vụ, đất đai, khí hậu, giống cây trồng…, giúp các em ra trường có thể tham gia công tác ở các lĩnh vực Khuyến nông lâm, Bảo vệ thực vật, trồng trọt, chỉ đạo, quản lý sản xuất ở gia đình và địa phương

Bố cục của giáo trình gồm có 5 bài, bao gồm những kiến thức về lý thuyết và thực hành Trong quá trình biên soạn, chúng tôi đã tham khảo nhiều giáo trình, sách tham khảo của các trường đại học và của các tác giả có chuyên môn sâu về những lĩnh vực có liên quan Tuy có nhiều cố gắng nhưng không tránh khỏi có những thiếu sót, chúng tôi rất mong muốn nhận được những ý kiến tham gia, đóng góp của các chuyên gia và đông đảo bạn đọc

Xin chân thành cảm ơn./

MỤC LỤC

4

Bài 1: Bài mở đầu

1 Vai trò của cây ăn quả trong nền kinh tế quốc dân

2 Phương hướng phát triển cây ăn quả ở nước ta

Bài 2: Đặc điểm, sinh trưởng phát triển của cây ăn quả thân gỗ

1 Vòng đời cây ăn quả thân gỗ

2 Chu kỳ phát triển hàng năm

3 Đặc điểm sinh trưởng của bộ rễ cây ăn quả thân gỗ

4 Đặc điểm sinh trưởng thân cành của cây ăn quả thân gỗ

5 Hiện tượng đa phôi và bất duch pr cây ăn quả

Bài 3: Nhân giống cây ăn quả

1 Nhân giống bằng phương pháp gieo hạt

2 Nhân giống bằng phương pháp tách chồi, chia cây

3 Nhân giống bằng phương pháp giâm hom

4 Nhân giống bằng phương pháp chiết cành

5 Nhân giống bằng phương pháp ghép

Bài 4: Quy hoạch và xây dựng vườn câu ăn quả

1 Ý nghĩa, mục đích

2 Xây dựng vườn ươm cây ăn quả

3 Quy hoạch vùng trồng cây ăn quả

4 Thiết kế vườn quả

Bài 5: Kỹ thuật trồng một số loài cây ăn quả

1 Trông cây xoài

1.1 Giời thiệu chung về cây xoài

1.1.1 Giá trị dinh dưỡng và ý nghĩa kinh tế của cây xoài

1.1.2 Yêu cầu sinh thái

1.1.3 Giống xoài có giá trị kinh tế được trồng ở nước ta

1.2 Kỹ thuật trồng và chăm sóc

1.2.1 Kỹ thuật trồng

1.2.2 Chăm sóc

1.3 Thu hoạch và bảo quản

2 Trồng cây nhãn

2.1 Giời thiệu chung về cây nhãn

5

2.1.1 Giá trị dinh dưỡng và ý nghĩa kinh tế của cây nhãn

2.1.2 Yêu cầu sinh thái

2.1.3 Giống nhãn có giá trị kinh tế được trồng ở nước ta

2.2 Kỹ thuật trồng và chăm sóc

2.2.1 Kỹ thuật trồng

2.2.2 Chăm sóc

2.3 Thu hoạch và bảo quản

3 Trồng cây Cam, quýt

3.1 Giời thiệu chung về cây cam quýt

3.1.1 Giá trị dinh dưỡng và ý nghĩa kinh tế của cây cam quýt

3.1.2 Yêu cầu sinh thái

3.1.3 Giống cam quýt có giá trị kinh tế được trồng ở nước ta

3.2 Kỹ thuật trồng và chăm sóc

3.2.1 Kỹ thuật trồng

3.2.2 Chăm sóc

3.3 Thu hoạch và bảo quản

CHƯƠNG TRÌNH MÔ ĐUN

6

Tên mô đun: Trồng một số loài cây ăn quả

Mã mô đun: MĐ 20

Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của mô đun:

- Vị trí: Trồng một số loài cây ăn quả là một trong những mô đun đạo tạo hệ Trung cấp trồng trọt Mô đun này có liên quan đến các kiến thức như: Nông lâm kết hợp, đất và dinh dưỡng cây trồng, quản lý dịch hại tổng hợp

- Tính chất: Trồng một số loài cây ăn quả là mô đun tích hợp bắt buộc Mô đun này trang bị cho học sinh những kiến thức và kỹ năng và kỹ năng về Nhân giống và trồng một số loài cây ăn quả chủ yếu

- Ý nghĩa và vai trò của mô đun: Mô đun này có thể được sử dụng độc lập trong đào tạo hệ Trung cấp trồng trọt theo nhu cầu của người học

Mục tiêu mô đun:

- Về kiến thức: Trình bày những kiến thức về đặc điểm sinh trưởng của cây ăn quả thân gỗ, xây dựng vườn cây ăn quả và các phương pháp nhân giống cây ăn quả chủ yếu như: chiết, ghép, giâm để chọn những cây trồng phù hợp với điều kiện thực tế

- Về kỹ năng: Thực hiện các công việc: Xác định thời vụ, nhân giống, làm đất, trồng cây ăn quả

- Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Có khả năng học tập độc lập và biết vận dụng những kiến thức đã học vào trong thực tiễn Mạnh dạn áp dụng khoa học mới vào sản xuất và vận động người dân tham gia

BÀI 1: BÀI MỞ ĐẦU

7

Phần 1: KIẾN THỨC LÝ THUYẾT

1 VAI TRÒ CỦA CÂY ĂN QUẢ TRONG NỀN KINH TẾ QUỐC DÂN

1.1 Ý NGHĨA VỀ MẶT DINH DƯỠNG

- Các loài quả là nguồn dinh dưỡng quí giá với con người mà các sản pẩm khác khó có thể thay thế được Quả tươi cung cấp cho chúng ta không chỉ đường (năng lượng) mà còn cung cấp một phần lớn các vitamin và các chất khoáng cho sự phát triển cơ thể, đặc biệt với người cao tuổi, với trẻ nhỏ và những khi cơ thể suy nhược, ốm yếu Trong quả tươi có chứa hầu hết các vitamin A, B, C Đặc biệt vitamin C có ở hầu hết các loại quả

1.2 Ý NGHĨA VỀ MẶT XUẤT KHẨU

Quả tươi là mặt hàng nông sản độc đáo và quan trọng trong xuất khẩu nông sản ở nhiều nước árên thế giới Ở nước ta trong thời gian qua đã xuất khẩu cam, chuối, dứa, vải, xoài…Những năm gần đây hàng năm trị giá xuất khẩu rau quả cả nước đạt 70 – 75 triệu đôla chiếm 5 – 6% giá trị xuất khẩu nông sản toàn quốc

- Việc phát triển cây ăn quả cũng đồng thời thúc đẩy nền công nghiệp chế biếnphát triển, các nhà máy đồ hộp, sản xuất nước quả, bia, rượu mọc lên Bên cạnh đó các ngành khác như bao bì, thủy tinh, sành sứ cũng được phát triển theo, tạo nhiều công ăn việc làm cho người lao động

1.3 Ý NGHĨA VỀ PHƯƠNG DIỆN Y HỌC, MỸ HỌC

- Ở các nước khu vực Đông Nam Á nhứ Trung Quốc, Việt Nam…cây ăn quả được đưa vào nhiều bài thuốc đông y cổ truyền để chữa bệnh, để bồi bổ sức khỏe cho con người

- Ngoài tác dụng trực tiếp làm thuốc chữa bệnh Cây ăn quả còn là những cây thường xanh quanh năm, tồn tại lâu dài trên một vị trí, nó có thể là cây tạo bóng mát hạn chế gió bão, giảm cường độ xói mòn, rửa trôi đất Là nguồn mật hoa quí cho nghề nuôi ong

2 PHƯƠNG HƯỚNG PHÁT TRIỂN CÂY ĂN QUẢ Ở NƯỚC TA

2.1 PHƯƠNG HƯỚNG PHÁT TRIỂN

Khả năng phát triển cây ăn quả ở nước ta rất to lớn Thực trạng phát triển cây ăn quả nước ta mấy năm gần đây đã có nhiều cố gắng, nhưng chưa tương xứng với tiềm năng hiện

có Vì vậy phương hướng phát triển cây ăn quả ở nước ta là: tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa phát triển cây ăn quả, vừa theo hướng thâm canh tăng năng suất cây trồng, vừa mở rộng diện tích cây ăn quả từng bước xây dựng và hoàn thiện những vùng sản xuất chuyên môn hoá có qui

mô lớn để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng tăng của nhân dân, nhu cầu nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và xuất khẩu ngày càng nhiều với chất lượng sản phẩm cao

Nhằm thực hiện phương châm trên cần thực hiện các biện pháp chủ yếu sau:

- Trên cơ sở lợi thế so sánh từng vùng, tiến hành qui hoạch, phát triển một cách hợp lý các vùng sản xuất cây ăn quả tập trung có qui mô lớn nhằm tạo ra nhiều sản phẩm hàng hoá

có chất lượng cao đáp ứng nhu cầu thị trường

- Xây dựng cơ cấu sản xuất cây ăn quả hợp lý xuất phát từ nhu cầu thị trường, song lại phù hợp với điều kiện tự nhiên kinh tế của từng vùng, từng địa phương nhằm sử dụng hiệu quả mọi tiềm năng của vùng và địa phương

8

- Tăng cường cơ sở vật chất kỹ thuật để thực hiện thâm canh có hiệu quả, xây dựng và thực hiện qui trình thâm canh có từng loại cây ăn quả, song lại phù hợp với điều kiện từng địa phương

- Đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng và công nghệ hiện đại để làm tốt các khâu vận chuyển bảo quản chế biến hoa quả, nhằm nâng cao chất lượng và giá trị của hoa quả trên thị trường

- Xây dựng và hoàn thiện các chính sách kinh tế phù hợp để thúc đẩy phát triển sản xuất cây ăn quả như: chính sách đất đai, chính sách vay vốn, thị trường đầu ra cho sản phẩm…

2.2 NHỮNG THUẬN LỢI VÀ KHÓ KHĂN CHO PHÁT TRIỂN NGÀNH CÂY

ĂN QUẢ

2.2.1 Thuận lợi

- Nông dân Việt Nam đã tích lũy nhiều kinh nghiệm, về thiết kế đồng ruộng, cải thiện đặc tính lý hóa đất, áp dụng các kỹ thuật để điều cây ra hoa…

- Quả là một loại nông phẩm có lợi tức cao, trong thời gian qua, diện tích vườn cây ăn quả đã gia tăng nhanh chóng vì chúng thường đem lại lợi tức lớn hơn nhiều loại hoa màu khác

- Nước ta có điều kiện tự nhiên thích hợp cho cả các loại cây ăn quả nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới

- Nguồn giống phong phú: Chính phủ có nhiều giải pháp khuyến khích phát triển ngành trồng cây ăn quả, hỗ trợ nông dân về tín dụng, miễn giảm thuế trong thời gian đầu lập vườn

- Đã có các viện trưởng nghiên cứu giống, kỹ thuật sản xuất, chế biến quả để giải quyết đầu ra, xây dựng thương hiệu để xuất khẩu

2.2.2 Khó khăn

- Cây ăn quả lâu thu lợi: Phần lớn các cây ăn quả là cây lâu năm đa niên thường phải mất từ 3 tới 5 năm mới cho thu hoạch, như vậy thời kỳ kiến thiết vườn khá dài, đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn Nhà vườn phải tính đến biện pháp xen canh, lấy ngắn nuôi dài

- Thị trường bấp bênh: Đầu ra của nhiều loại quả còn bị hạn chế và bấp bênh

- Công nghệ sau thu hoạch còn hạn chế: Khâu hậu thu hoạch quả tươi chưa phát triển như: phân loại, làm sạch, đóng gói, tồn chữ, xử lý các đối tượng sâu bệnh sau thu hoạch như nấm bệnh trên quả, trứng ruồi đục quả Các nhà máy chế biến quả đã có nhưng chưa hoạt động hết công suất vì thiếu thị trường, vì kỹ thuật lạc hậu, giá nguyên liệu cao…

- Do thu mua ở nhiều vườn khác nhau nên chúng không đồng nhất, đây là một trở ngại khi xuất khẩu quả tươi

- Những vườn cây ăn quả cũ thường có những giống không tốt, cần phải cải thiện giống

- Đa số cây giống do tư nhân sản xuất, nên chất lượng cây giống không được đảm bảo Đặc biệt là vấn đề bệnh cây Ví dụ bệnh Greening trên cam quýt

- Một số biện pháp kỹ thuật áp dụng chưa tốt Ví dụ bón phân mất cân đối, lạm dụng đạm, một số vườn trồng dùng thuốc bảo vệ thực vật quá ngưỡng cho phép Cũng có nhiều vườn không chú ý tới bảo vệ thực vật nên mẫu mã quả rất kém

9

BÀI 2: ĐẶC ĐIỂM SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN CỦA CÂY ĂN QUẢ

THÂN GỖ

1 VÒNG ĐỜI CỦA CÂY ĂN QUẢ THÂN GỖ

Vòng đời của cây ăn quả tức là thời gian được kể từ khi trồng, trải qua quá trình sinh trưởng và phát triển khi cây già cỗi, chết hoặc thay thế, thời gian này rất khác nhau giữa các loài Người ta chia vòng đời của chúng ra các thời kỳ khác nhau, ở mỗi thời kỳ, cây có đặc điểm sinh trưởng phát triển riêng và đòi hỏi những biện pháp kỹ thuật khác nhau

Thường chia làm 3 thời kỳ

- Thời kỳ cây con

- Thời kỳ cho thu hoạch sản lượng

- Thời kỳ già cỗi

1.1 THỜI KỲ CÂY CON

Thời gian kể từ sau khi trồng đến khi cây bắt đầu bói quả, ta gọi thời kỳ cây con Thời

kỳ này có thể kéo dài từ 3 – 5 năm, có khi tới 7 – 8 năm, tùy vào loài cây, hình thức nhân giống và mức độ chăm bón

Đặc điểm sinh trưởng chủ yếu của cây ở thời kỳ này là phát triển khung cành mạnh mẽ

để hình thành tán cây, một năm nó có thể ra 4 – 6 đợt lộc, đặc biệt vào thời gian có nhiệt độ,

ẩm độ thích hợp

Biện pháp kỹ thuật giai đoạn này cần chú ý:

- Bón thúc nhiều lần để thúc các đợt lộc ra mạnh

- Tỉa bỏ hoa quả trong 2 – 3 năm đầu, đã tập chung dinh dưỡng cho cây phát triển thân tán

- Chú ý tỉa và tạo hình cho cây theo ý định ban đầu, không để cây mọc tùy tiện

Hai thái cực đều cần tránh ở thời kỳ này là:

- Quá thờ ơ, không chăm bón thâm canh làm cây còi cọc, lâu ra quả

- Quá nóng vội ăn quả, làm cho cây thiếu hụt dinh dưỡng, không ra được lộc, thân cành chậm phát triển

Cả hai trường hợp đó đều làm cây yếu ớt, còi cọc, sau này khó có thể phục hồi

1.2 THỜI KỲ CHO THU HOẠCH SẢN PHẨM

Thời gian này dài ngắn tùy loài và tùy chế độ canh tác Thời kỳ này kéo dài từ sau khi

cây bói quả đến khi cây cho sản lượng tối đa rồi tiếp đến là suy giảm

Với các loài cây thân gỗ ở các nước ôn đới có thể kéo dài vài chục năm Ở các nước nhiệt đới do sâu bệnh nhiều, phần lớn là các loài có thời gian canh tác ngắn hơn Tuy nhiên ở

ta các cây vải, nhãn, hồng cũng có thể kéo dài vài chục năm

10

Đặc điểm sinh trưởng phát triển thời kỳ này là: vừa sinh trưởng sinh dưỡng vừa sinh trưởng sinh thực chỉ có 2 – 3 đợt lộc/ năm, cần đặc biệt quan tâm đến các đợt lộc có thể làm cho cành mẹ vụ quả năm sau để tránh mất mùa và ra quả cách năm

Biện pháp kỹ thuật cần chú ý là:

- Bón phân trả lại cho đất tùy theo sản lượng quả lấy đi hàng năm, đặc biệt

chú ý thúc các đợt cành sẽ làm cành mẹ

cho vụ quả năm sau

- Chú ý biện pháp cắt tỉa, tạo tán cho cây nhận đủ ánh sáng, giữ lại các cành

hữu hiệu, loại bỏ các cành vô ích (cành

sâu bệnh, cành vượt ) để ổn định năng

suất hàng năm

- Phòng trừ sâu bệnh hại, tưới nước, trừ cỏ để giúp cây sinh trưởng tốt,

khống chế tỷ lệ cành hoa và cành dinh

dưỡng hợp lý, chú ý bồi dưỡng đợt cành

mẹ để ngăn chặn sự ra hoa cách năm

1.3 THỜI KỲ GIÀ CỖI

Là thời gian kể từ khi năng suất của cây bắt đầu suy giảm liên tục Thời kỳ này dài hay ngắn tùy thuộc vào chủ vườn

Đặc điểm của thời kỳ này là: Sinh trưởng của cây suy giảm, cành già yếu, sâu bệnh nhiều Cho nên số quả ra ít và quả nhỏ hơn, các đợt lộc giảm, chủ yếu chỉ còn lộc xuân, lộc hè

Biện pháp kỹ thuật:

- Nếu còn có ý tận thu, cần phải tỉa đau cho ra cành vượt để quả khá hơn

- Tăng cường bón phân và các biện pháp thâm canh khác để hỗ trợ cho quả phát triển, cho cành đỡ mỡ

- Nếu là giống quý, muốn vườn trẻ lại, ta có thể đốn đau chỉ để lại một đoạn thân chính

30 – 35cm, tăng cường bón phân, tưới nước, thúc các mầm ngủ mọc ra và giữ lại 2 – 3 mầm khỏe để thay thế cây mẹ Không thu hoạch quả một vài năm thân cành phát triển thành một

bộ khung tán mới

- Trường hợp vườn quả quá xấu, già cỗi, sâu bệnh nhiều thì có thể phá đi trồng lại sao cho hiệu quả kinh doanh có lợi nhất Chỉ cần chú ý luân canh và sử lý tàn dư sâu bệnh hại trước khi trồng mới

2 CHU KỲ PHÁT TRIỂN HÀNG NĂM

2.1 GIAI ĐOẠN RA LỘC

Thời gian : Hàng năm cây ăn quả thường ra các đợt lộc: lộc xuân, lộc hè, lộc thu và lộc đông

Đặc điểm sinh trưởng các đợt lộc:

Hình 2.1: Thời kỳ thu hoạch quả

11

- Các đợt lộc tạo lên khung tán của cây

- Cần điêù chỉnh hợp lý các đợt lộc để không ảnh hưởng đến sự ra hoa và tạo quả

- Các đợt lộc có thể kế tiếp nhau hoặc cách quãng

Kỹ thuật áp dụng:

+ Tỉa cành, tạo tán, bồi dưỡng các cành hữu ích, loại bỏ các cành vô ích

+ Chú ý các đợt lộc xuân, lộc hè và lộc thu Khống chế lộc đông

2.2 GIAI ĐOẠN RA HOA

Thời gian :

- Thường vào vụ xuân (vải, nhãn, cam quýt, hồng, xoài, mơ mận đào hoặc

các tháng khác trong năm: ổi, táo, doi,

khế

- Có loại có thể ra nhiều vụ hoa trong năm

Đặc điểm thời kỳ ra hoa:

- Có nhiều loại hoa: đơn tính, lưỡng tính, cùng cây, khác cây

- Hoa ra nhiều nhưng đậu quả ít Phụ thuộc vào: đặc điểm giống, truyền phấn, thời

tiết

Kỹ thuật áp dụng:

- Tạo điều kiện cho cây ra hoa: cân đối sinh trưởng sinh dưỡng và sinh thực: tỉa bỏ hoa

vô hiệu, dị hình

- Tạo điều kiện cho cây thụ phấn: truyền phấn, hạt phấn nẩy mầm, điều hoà không khí

- Phun chất ĐHST để hạn chế rụng hoa, tăng cường thụ phấn, thụ tinh

2.3 GIAI ĐOẠN MANG QUẢ

Thời gian : Dài ngắn tuỳ thuộc vào loài cây ăn quả: cam quít (6-10 tháng), vải nhãn (3-4 tháng) ổi, doi (2-3 tháng)

Đặc điểm thời kỳ mang quả:

- Hoa sau khi thụ phấn, thụ tinh sẽ hình thành lên quả và hạt (có thể không hạt)

- Quả thường hình thành nhiều, nhưng rụng dần Nguyên nhân:

+ Rụng quả sinh lý (yếu tố nội tại): thiếu dinh dưỡng, thiếu chất ĐHST

+ Rụng quả do yếu tố khách quan (gió bão, sâu bệnh, hạn hán )

- Có thể chia thành các giai đoạn nhỏ: quả non, quả lớn và quả chín

- Quả có thể ra ở đầu cành, thành chùm (vải, nhãn, xoài ) hoặc ra trên cành, thân: hồng,

mơ, mận, đào, mít

Kỹ thuật áp dụng:

Hình 2.2: Thời kỳ ra hoa của xoài