Bài giảng đánh giá tác động môi trường phần 1 ts nguyễn trung hải

i ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TS NGUYỄN THÙY PHƢƠNG PGS TS TRẦN THANH ĐỨC (Đồng chủ biên) TS NGUYỄN TRUNG HẢI GIÁO TRÌNH ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƢỜNG NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC HUẾ Huế, 2020 ii Mã s[.]

i

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

TS NGUYỄN THÙY PHƯƠNG - PGS.TS TRẦN THANH ĐỨC

(Đồng chủ biên)

TS NGUYỄN TRUNG HẢI

GIÁO TRÌNH

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC HUẾ

Huế, 2020

ii

Mã số sách: GT/2020

iii

LỜI NÓI ĐẦU

Hiện nay, đánh giá tác động môi trường là một hoạt động bắt buộc cho nhiều dự án phát triển nhằm phân tích, dự báo và đánh giá các tác động môi trường có thể xảy ra nếu dự án được thực hiện Từ đó, các biện pháp và phương án thay thế được xây dựng

để hạn chế tối đa các tác động tiêu cực trước mắt và lâu dài đến môi trường Đánh giá tác động môi trường chính là một công cụ hỗ trợ đắc lực cho việc bảo vệ môi trường sống, đảm bảo các hoạt động phát triển của con người được định hướng theo mục tiêu bền vững

Giáo trình “Đánh giá tác động môi trường” được biên soạn để làm tài liệu nghiên

cứu cho sinh viên ngành Quản lý đất đai và cho một số ngành học khác Giáo trình giúp cho người học hiểu được các khái niệm cơ bản về quản lý môi trường và bước đầu tiếp cận với công tác đánh giá tác động môi trường Những kiến thức được đề cập ở đây sẽ cung cấp một quy trình đầy đủ của công tác này, giúp sinh viên dễ dàng tiếp cận với nghề nghiệp trong tương lai Ngoài ra, giáo trình cũng góp phần nâng cao nhận thức của con người trong việc bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng, sử dụng một cách tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên trong suốt quá trình phát triển

Giáo trình được các tác giả biên soạn theo khung chương trình đào tạo cử nhân/kỹ

sư ngành Quản lý đất đai Nội dung được cấu trúc trong bốn chương:

Chương 1 - Tổng quan về đánh giá tác động môi trường Chương này giới thiệu

các khái niệm cơ bản về môi trường, các thông số để đánh giá môi trường, mối quan hệ giữa các hoạt động của con người với môi trường và các định hướng nhằm phát triển bền vững cho hiện tại và tương lai Cùng với đó, mục đích, ý nghĩa và vai trò của đánh giá tác

động môi trường được giới thiệu (PGS.TS Trần Thanh Đức, TS Nguyễn Thùy Phương)

Chương 2 - Trình tự thực hiện đánh giá tác động môi trường Một quy trình

bao gồm các bước và cách thức thực hiện đánh giá tác động môi trường được giới thiệu

chi tiết (TS Nguyễn Thùy Phương, PGS.TS Trần Thanh Đức)

Chương 3 - Các phương pháp sử dụng trong đánh giá tác động môi trường

Chín phương pháp phổ biến nhất được sử dụng trong quá trình phân tích, đánh giá và

dự báo tác động được trình bày Các ưu điểm và nhược điểm của mỗi phương pháp cũng được chỉ ra, giúp người đánh giá lựa chọn phương pháp thích hợp trong từng điều

kiện cụ thể (TS Nguyễn Thùy Phương)

Chương 4 - Hướng dẫn đánh giá tác động môi trường đối với các loại dự án

phát triển cụ thể Hướng dẫn cách nhận diện các tác động môi trường tiềm ẩn cho ba

loại dự án phát triển bao gồm các dự án thủy điện, các dự án công nghiệp và các dự án

quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch đô thị (TS Nguyễn Trung Hải)

iv

Nội dung bốn chương này bao trùm toàn bộ lượng kiến thức cơ bản về công tác đánh giá tác động môi trường Bên cạnh đó, thông tin hướng dẫn trong Chương 4 giúp nhận diện và phân tích các vấn đề môi trường đối với các hoạt động điển hình, hình thành khả năng tư duy và phán đoán tác động của người học khi làm việc với các dự án

cụ thể

Để hoàn thành được giáo trình này, nhóm tác giả đã nhận được sự hỗ trợ và góp ý của nhiều thầy cô giáo ở trong và ngoài Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Huế,

những người có nhiều kinh nghiệm trong công tác giảng dạy học phần “Đánh giá tác

động môi trường” Thay mặt nhóm tác giả, chúng tôi xin gửi lời cám ơn chân thành đến

quý thầy cô Chúng tôi cũng vô cùng cám ơn các chuyên gia đầu ngành trong nước và quốc tế đã công bố tài liệu quan trọng, làm nền tảng kiến thức cho chúng tôi biên soạn giáo trình này Đặc biệt, xin gửi lời cám ơn sâu sắc đến GS.TS Hoàng Thị Thái Hòa (phản biện 1) và TS.GVC Lê Phúc Chi Lăng (phản biện 2) cùng các thầy cô trong Hội đồng thẩm định đã đóng góp rất nhiều ý kiến quý giá để giáo trình này trở nên hoàn thiện, làm tài liệu tham khảo chính thống cho sinh viên nghiên cứu

Mọi ý kiến phản ánh, góp ý xin được gửi đến địa chỉ email nguyenthuyphuong@huaf.edu.vn

Xin chân thành cám ơn./

TM Nhóm tác giả

Nguyễn Thùy Phương

v

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tiếng Việt

BTNMT Bộ Tài nguyên Môi trường

BVMT Bảo vệ môi trường

ĐTM Đánh giá tác động môi trường

ĐMC Đánh giá môi trường chiến lược

QCVN Quy chuẩn Việt Nam

Tiếng Anh

ADB Asian Development Bank - Ngân hàng phát triển châu Á

AEAM Adaptive Environmental Assessment and Management - Đánh giá và

quản lý môi trường thích ứng AEE Advanced Environmental Engineering - Kỹ thuật môi trường tiên tiến CEA Cost Effectiveness Analysis - Hiệu quả chi phí

CUA Cost Utility Analysis - Phân tích tiện ích chi phí

EC European Commission - Cộng đồng châu Âu

EES Environmental Evaluation System - Hệ thống đánh giá môi trường EIU Equivalent environmental Impact Units - Đơn vị tác động môi trường

tương đương EPA Environmental Protection Agency - Cơ quan bảo vệ môi trường

EU European Union - Liên minh châu Âu

GIS Geographic Information System - Hệ thống thông tin địa lý

IAIA International Association for Impact Assessment - Hiệp hội quốc tế về

đánh giá tác động IDB Inter - American Development Bank - Ngân hàng Phát triển liên Mỹ

IISD International Institute for Sustainable Development - Viện Quốc tế về

phát triển bền vững IPCC Intergovernmental Panel on Climate Change - Ủy ban Liên chính phủ

về biến đổi khí hậu

vi

IRR Internal Rate of Return - Tỷ lệ hoàn vốn nội bộ

IUCN International Union for Conservation of Nature - Liên minh bảo tồn

thiên nhiên quốc tế NEPA National Environmental Policy Act - Đạo luật chính sách môi trường

quốc gia NGO Non-governmental Organization - Tổ chức phi chính phủ

NPV Net Present Value - Giá trị hiện tại ròng

NOAA National Oceanic and Atmospheric Administration - Cơ quan quản lý

Khí quyển và Đại dương Mỹ PRA Participatory Rural Appraisal - Đánh giá sự tham gia của cộng đồng

UN United Nations - Liên hợp quốc

UNECE United Nations Economic Commission for Europe - Ủy ban Kinh tế

Liên hợp quốc tại châu Âu UNEP United Nations Environment Programme - Chương trình môi trường

Liên hợp quốc USAID United States Agency for International Development - Cơ quan Phát

triển Quốc tế Hoa Kỳ

WB World Bank - Ngân hàng Thế giới

vii

MỤC LỤC

Trang

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG 1

1.3 Nguồn gốc và lịch sử phát triển của đánh giá tác động môi trường 8

Chương 2: TRÌNH TỰ THỰC HIỆN ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG 32

viii

2.3.1 Kiểm tra môi trường ban đầu/đánh giá môi trường sơ bộ 39 2.3.2 Các bước tiến hành trong xác định phạm vi/ ĐTM sơ bộ 40

2.4.1 Nội dung của phân tích, đánh giá tác động 43 2.4.2 Các phương pháp sử dụng trong phân tích, đánh giá tác động 48 2.4.3 Các kết quả của phân tích, đánh giá tác động 50

2.5.2 Phương pháp sử dụng để giảm thiểu tác động 52 2.5.3 Kết quả của bước lựa chọn phương án và biện pháp giảm thiểu 54

2.7 Sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan 57

ix

Chương 3: CÁC PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG TRONG ĐÁNH GIÁ TÁC

ĐỘNG MÔI TRƯỜNG

73

3.7 Phương pháp phân tích các chỉ thị và chỉ số 106

3.9.3 Lựa chọn công cụ và phương pháp dự báo tác động 114 Chương 4: HƯỚNG DẪN ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG ĐỐI

VỚI MỘT SỐ DỰ ÁN PHÁT TRIỂN

118

4.1 Đánh giá tác động môi trường đối với các dự án thủy điện 118

x

4.1.3 Phân tích, đánh giá tác động lên môi trường tự nhiên và kinh tế - xã hội 119

4.2 Đánh giá tác động môi trường dự án công nghiệp 126

4.2.3 Phân tích, đánh giá tác động lên môi trường 129 4.2.4 Các biện pháp phòng ngừa, giảm thiểu các tác động 137 4.3 Đánh giá tác động môi trường quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch đô thị 141 4.3.1 Tình hình chung về quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa 141

4.3.3 Phân tích, đánh giá tác động lên môi trường tự nhiên và kinh tế - xã hội 143

xi

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Trang

Bảng 1.1 Các sự kiện quan trọng trong mối quan hệ con người - môi trường từ

năm 1960 đến năm 2020

8

Bảng 2.2 Danh mục và danh mục con của đánh giá tác động 49 Bảng 2.3 Loại tác động và các hoạt động giảm nhẹ của một số ngân hàng 53 Bảng 2.4 Ví dụ về một số thiếu sót của báo cáo ĐTM 60 Bảng 2.5 Điều khoản tham chiếu của một số tổ chức quốc tế và Việt Nam 61 Bảng 2.6 Tổ chức giám sát các biện pháp theo kế hoạch 67 Bảng 3.1 Ví dụ bảng kiểm tra đơn giản cho dự án xây dựng đường bộ 74 Bảng 3.2 Ví dụ một số câu trong bảng kiểm tra mô tả cho dư án xây dựng khu

dân cư

76

Bảng 3.3 Bảng kiểm tra các vấn đề khi xây dựng hồ chứa thủy điện 77 Bảng 3.4 Mẫu bảng kiểm tra mức độ cho dự án nhiệt điện theo Ngân hàng

phát triển châu Á

78

Bảng 3.5 Yếu tố, thành phần và thông số môi trường Battelle 80 Bảng 3.6 Bảng kiểm tra với trọng số của một dự án Pattani, Thái Lan 83 Bảng 3.7 Ví dụ mô tả trọng số của hai phương án thay thế 84 Bảng 3.8 Ma trận đơn giản đánh giá tác động của nhà máy bột giấy Phoenix

Pulp, Thái Lan

86

Bảng 3.9 Bảng ma trận với mức tác động của một dự án thủy lợi 87 Bảng 3.10 Bảng ma trận với mức độ tác động của các dự án phát triển 88 Bảng 3.11 Bảng ma trận định lượng của nhà máy sản xuất bột giấy Phoenix

Pulp, Thái Lan

89

Bảng 3.12 Những hoạt động và chỉ số được thảo luận và thực hiện trong mô

hình Nam Pong

95

Bảng 3.13 Ma trận hướng ngoại cuối cùng cho dự án Nam Pong 98

xii

Bảng 3.14 Tải lượng ô nhiễm trong nước thải một số ngành công nghiệp 103 Bảng 3.15 Tải lượng ô nhiễm trong khí thải một số ngành công nghiệp 105 Bảng 3.16 Chỉ số chất lượng không khí ảnh hưởng lên sức khỏe con người 108 Bảng 3.17 Bảng tổng kết đánh giá tác động xã hội của một dự án du lịch ở

Tanzania

115

Bảng 4.1 Khối lượng các chất thải ra hàng ngày của mỗi người 120 Bảng 4.2 Nồng độ các chất ô nhiễm trong nước thải sinh hoạt (mg/l) 121 Bảng 4.3 Nồng độ các chất ô nhiễm trong khí thải (mg/l) 122

Bảng 4.5 Bảng tóm tắt thông tin các giai đoạn thực hiện dự án 128 Bảng 4.6 Những hoạt động chính gây tác động đến môi trường trong giai

đoạn xây dựng

129

Bảng 4.7 Những hoạt động chính gây tác động đến môi trường khi dự án đi

vào hoạt động

134

Bảng 4.8 Các biện pháp xử lý nước thải của dự án 141 ảng 4.9 Các nguồn phát sinh gây ô nhiễm môi trường trong quá trình san lấp

mặt bằng

143

ảng 4.10 Các nguồn phát sinh chất thải gây ô nhiễm môi trường 149 ảng 4.11 Khối lượng chất thải nguy hại phát sinh từ xây dựng 152 ảng 4.12 Các nguồn gây ô nhiễm trong quá trình hoạt động 153 ảng 4.13 Lượng chất ô nhiễm thải ra hàng ngày của một người 154 ảng 4.14 ự báo khối lượng chất thải nguy hại phát sinh 156

xiii

DANH MỤC HÌNH VẼ

Trang

Hình 1.2 Phân vùng Đánh giá tác động môi trường và Đánh giá môi trường

chiến lược

8

Hình 1.5 Cơ cấu tổ chức các cơ quan quản lý nhà nước về Môi trường ở

Việt Nam

25

Hình 2.3 Sơ đồ phân tích các tác động chính và tác động thứ cấp 45

Hình 3.1 Các ví dụ về cách tiếp cận tác động trong ĐTM 74 Hình 3.2 Tác động trực tiếp và tác động thứ cấp từ nạo vét và lấp đầu các

bãi bùn

92

Hình 3.3 Ví dụ về sơ đồ mạng lưới cho quá trình phân tích tác động môi trường 93 Hình 3.4 Phạm vi không gian và các phân khu cho mô hình Nam Pong 96 Hình 3.5 Tầm nhìn và chu trình thời gian cho mô hình Nam Pong 97 Hình 3.6 Sự phân bố các thành phần mô hình cho mô hình con 97

Hình 3.8 Phương pháp chồng bản đồ với các lớp tham số 100 Hình 3.9 GIS mô phỏng thế giới thực dựa trên dữ liệu số 101 Hình 3.10 Kỹ thuật đánh giá độ nhạy cảm của môi trường sinh thái cho quy

hoạch sử dụng đất

102

Hình 3.11 Ước tính lượng ô nhiễm bằng phương pháp đánh giá nhanh 103 Hình 4.1 Các phương pháp kỹ thuật xử lý chất thải rắn của dự án 141

xiv

1

Chương 1

TỔNG QUAN VỀ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG

Chương 1 giới thiệu các khái niệm cơ bản về môi trường và các khái niệm khác liên quan Các khái niệm này là nền tảng để tiếp cận với hoạt động đánh giá môi trường Trong chương này, mối quan hệ giữa môi trường và phát triển bền vững được phân tích rõ hơn, là cơ sở để định hướng vai trò của đánh giá tác động môi trường - mục đích của sự phát triển ổn định và bền vững trong tương lai Các khái niệm, mục tiêu, ý nghĩa và nguyên tắc của đánh giá tác động môi trường và các quy định pháp luật có liên quan được giới thiệu trong chương này, giúp sinh viên hình dung được bức tranh chung của công tác đánh giá tác động môi trường

1.1 CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ MÔI TRƯỜNG

1.1.1 Môi trường

a Môi trường

Môi trường là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đối với

sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật (Điều 3 Luật BVMT Việt Nam, 2014) Môi trường được hiểu theo hai nhóm: Môi trường tự nhiên và môi trường nhân tạo

Môi trường tự nhiên bao gồm tất cả các thành phần có sự sống và không có sự sống xảy ra trong tự nhiên, tồn tại trên Trái đất và bầu không khí xung quanh Môi trường bao gồm sự tương tác của các sinh vật sống, khí hậu, thời tiết và tài nguyên tự nhiên mà nó ảnh hưởng đến các hoạt động sống và kinh tế của con người như tài nguyên thiên nhiên, hệ sinh thái… (Johnson và cộng sự, 1997)

Môi trường nhân tạo bao gồm tất cả các nhân tố do con người tạo ra bao gồm nhà cửa, công sở, trường học, các khu đô thị, tổng hòa các mối quan hệ xã hội, văn hóa, tôn giáo…

Như vậy, hiểu theo nghĩa rộng, môi trường không chỉ là tài nguyên thiên nhiên, cơ

sở vật chất và hệ động thực vật mà còn là tổng hòa các mối quan hệ giữa con người với sinh vật và các yếu tố môi trường xung quanh

b Thành phần môi trường

Môi trường được cấu tạo từ ba thành phần quan trọng, bao gồm thành phần vật lý, thành phần sinh học và thành phần xã hội Trong đó, thành phần vật lý chính là các yếu

2

tố vật lý như đất, nước, không khí, khí hậu, nhiệt độ, ánh sáng,… được gọi là thành phần phi sinh học hay thành phần vô sinh Thành phần này quyết định điều kiện sống của con người Thành phần sinh học là các sinh vật sống như con người, động vật, cây

và vi sinh vật,… thành phần này tương tác với thành phần vật lý của môi trường để hình thành hệ sinh thái mặt đất, nước ngọt, hệ sinh thái bờ biển và hệ sinh thái sa mạc Cuối cùng, thành phần xã hội chính là các mối quan hệ trong cộng đồng của từng loại sinh vật (con người, các loài động vật) và mối quan hệ giữa các loài động vật với nhau

o đó, khi đánh giá môi trường thì ba thành phần quan trọng này cần được xem xét để đánh giá một cách toàn diện, tránh bỏ sót hay xem nhẹ bất cứ yếu tố nào, để tránh các hậu quả môi trường nghiêm trọng về sau

c Thông số môi trường

Thông số môi trường là những đại lượng vật lý, hóa học, sinh học cụ thể đặc trưng cho môi trường, có khả năng phản ánh tính chất của môi trường ở trạng thái nghiên cứu Ví dụ, pH, độ dẫn điện, độ mặn, hàm lượng các nguyên tố dinh dưỡng, CO2, trong nước

Khi đánh giá môi trường, các thông số môi trường phải được phân tích để hiểu rõ tình trạng thật sự của môi trường, không đánh giá hay nhận xét môi trường một cách chung chung và thiếu cơ sở khoa học

d Tiêu chuẩn môi trường

Tiêu chuẩn môi trường là mức giới hạn của các thông số về chất lượng môi trường xung quanh, hàm lượng của các chất gây ô nhiễm có trong chất thải, các yêu cầu kỹ thuật và quản lý được các cơ quan nhà nước và các tổ chức công bố dưới dạng văn bản

tự nguyện áp dụng để bảo vệ môi trường (Luật BVMT, 2014)

Ví dụ:

- Nồng độ arsen tối đa cho phép trong đất nông nghiệp là 15 mg/kg đất khô theo tiêu chuẩn trong đất của Việt Nam (QCVN 03-MT:2015/BTNMT)

- Nồng độ DO (oxy hòa tan) tối đa được phép cho nước sinh hoạt là ≥ 6 mg/l và cho nước tưới tiêu là ≥ 4 mg/l theo tiêu chuẩn của Việt Nam (QCVN 08-MT:2015/ BTNMT)

e Quan trắc môi trường

Quan trắc môi trường là quá trình theo dõi có hệ thống về thành phần môi trường và các yếu tố tác động lên môi trường nhằm cung cấp thông tin đánh giá hiện trạng, diễn biến chất lượng môi trường và các tác động xấu đối với môi trường (Luật BVMT, 2014)

Ví dụ: Hệ thống đo nồng độ của các thông số trong nước thải của một nhà máy