Chính sách tự chủ đại học của nhà nước và năng lực thực tế của hệ thống giáo dục đại học việt nam hiện nay

315 CHÍNH SÁCH TỰ CHỦ ĐẠI HỌC CỦA NHÀ NƯỚC VÀ NĂNG LỰC THỰC TẾ CỦA HỆ THỐNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC VIỆT NAM HIỆN NAY Nguyễn Mậu Hùng Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế Tóm tắt Tự chủ đại học không chỉ là[.]

Trang 1

CHÍNH SÁCH TỰ CHỦ ĐẠI HỌC CỦA NHÀ NƯỚC VÀ NĂNG LỰC THỰC TẾ CỦA HỆ THỐNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC VIỆT NAM HIỆN NAY

Nguyễn Mậu Hùng

Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

Tóm tắt

Tự chủ đại học không chỉ là một xu hướng phát triển tất yếu, mà còn là nhu cầu cấp thiết của nhiều các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam hiện nay Tuy nhiên, quá trình xây dựng mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ trong giáo dục đại học phải tuân thủ một

số nguyên tắc khoa học và điều kiện thực tiễn nhất định Tất cả các nguyên tắc này đều đã được đề cập trong hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam về tự chủ đại học bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau, nhưng về cơ bản có thể được tóm gọn lại trong 5 yếu tố cụ thể, gồm: 1) tự chủ mục tiêu, sứ mệnh, và nhiệm vụ, 2)

tự chủ học thuật, 3) tự chủ về cơ cấu tổ chức và nhân sự, 4) tự chủ tài chính, và 5) tự chủ cơ sở vật chất và trang thiết bị phục vụ đào tạo Mặc dù vẫn còn không ít vấn đề cần phải được tiếp tục cập nhật và bổ sung, nhưng hệ thống các cơ chế, chính sách, và quy định của phát luật Việt Nam về tự chủ đại học đã tạo hành lang pháp lý cho quá trình ra đời, vận hành, và phát triển của mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ trong hệ thống giáo dục đại học nước nhà thời gian qua Tuy vậy, khả năng triển khai thực hiện trong thực tế của mỗi trường đại học không chỉ một khác nhau, mà còn tương đối hạn chế so với các quy định hiện hành của luật pháp Việt Nam định xét về tổng thể Ngoài các trường đại học ngoài công lập và một số trường đại học công lập có tiềm lực, phần lớn các trường đại học còn lại của Việt Nam hiện đang gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình chuyển đổi mô hình hoạt động có tính chất bước ngoặt này Bên cạnh cơ chế kiểm soát toàn diện của các cơ quan chủ quản và chủ sở hữu, thì hệ thống giáo dục đại học Việt Nam được cấu thành bởi nhiều bộ phận khác nhau, nhưng đến nay vẫn chưa

có các văn bản quy định rõ ràng đối với cơ chế tự chủ của từng mô hình cụ thể này Thực tế đó đòi hỏi phải hoàn thiện hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về mặt quản lý nhà nước trên lĩnh vực tự chủ đại học, nhưng bản thân các cơ sở giáo dục đại học cũng phải phấn đấu đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn cụ thể của cơ chế tự chủ theo quy định, thì người học cũng phải nâng cao năng lực tự giác, trong khi sự tham gia của bên thứ ba ngày càng trở nên thiết yếu hơn bao giờ hết

Từ khóa: chính sách, tự chủ đại học, năng lực thực tế, hệ thống giáo dục đại

học, Việt Nam

Abstract State’s policies on university autonomy and the actual capacity of

Vietnsm’s current higher education system

University autonomy is not only an inevitable development trend, but also an urgent need of many Vietnam’s current higher education institutions However, the process of building the governance model according to the autonomy mechanism in higher education must comply with a certain number of scientific principles and practical conditions All of these principles have been mentioned in Vietnam’s system

of legal documents on university autonomy in various forms and degrees, but they can basically be summarized in 5 elements, including: 1) autonomy in goal, mission, and

Trang 2

task, 2) academic autonomy, 3) autonomy in organization and personnel, 4) financial autonomy, and 5) autonomy in facility and equipment for training Although there are still many issues that need to be further updated and supplemented, the system of mechanisms, policies, and regulations of Vietnam’s law on university autonomy has created a legal corridor for the birth, operation, and development of the governance model according to the autonomy mechanism in the national higher education system

in recent years However, the implementation capacity of each university is in practice not only different, but also relatively limited compared to the current provisions of Vietnam’s law in general In addition to non-public universities and a number of potential public universities, most of Vietnam’s remaining universities are facing a number of difficulties in this turning-point transformation of the operational model Apart from the comprehensive control mechanism of the governing bodies and owners, Vietnam’s higher education system is constructed by several different components, but there have so far been no clear legal documents and regulations for the autonomy mechanism of each of these particular models That fact requires further improvements of the system of legal documents in terms of state management in the field of higher university autonomy, but higher education institutions themselves must strive to fully satisfy the specific standards of autonomy mechanism in accordance with regulations, learners must also enhance their self-awareness, while third-party participation become more increasingly essential than ever

Keywords: policy, university autonomy, actual capacity, higher education

system, Vietnam

1 Đặt vấn đề

Mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ không còn là một hiện tượng không còn xa

lạ trong hệ thế giáo dục đại học của các nước công nghiệp phát triển, nhưng điều đó không có nghĩa đã được thống nhất hoàn toàn Ở Việt Nam, mặc dù mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ trong giáo dục đại học chưa hình thành được những truyền thống lâu dài, nhưng bước đầu cũng đã đạt được một số kết quả rất đáng khích lệ Trên phương diện chính sách và các quy định của nhà nước, thì theo Điều 4 của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học năm 2018 hay còn được gọi là Luật số: 34/2018/QH14, quyền tự chủ là quyền của cơ sở giáo dục đại học được tự xác định mục tiêu và lựa chọn cách thức thực hiện mục tiêu của mình, tự quyết định và có trách nhiệm giải trình về hoạt động chuyên môn, học thuật, tổ chức, nhân sự, tài chính, tài sản và hoạt động khác trên cơ các sở quy định hiện hành của pháp luật và năng lực thực tế của các cơ sở giáo dục đại học.1 Tương tự như vậy, theo Điều 32 của Luật số: 34/2018/QH14, các trường đại học Việt Nam có quyền thực hiện quyền tự chủ, nhưng phải có trách nhiệm giải trình đối với các bên liên quan về các hoạt động của mình theo các quy định hiện hành của pháp luật Tất cả các cơ quan, tổ chức, và cá nhân có liên quan phải tôn trọng và bảo đảm quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học.2 Tuy nhiên, để có thể thực hiện thành công các quyền tự chủ của mình như đã quy định, hệ thống các cơ sở giáo dục đại học phải đáp ứng được ít nhất các tiêu chí và điều kiện cụ

thể như sau: Một là đã thành lập hội đồng trường, hội đồng đại học, và đã được các tổ

1 Công báo (2018, ngày 22 tháng 12), Số 1135 + 1136, tr 66

Trang 3

chức kiểm định chất lượng giáo dục hợp pháp công nhận đạt chuẩn chất lượng cơ sở

giáo dục đại học Hai là đã ban hành và triển khai thực hiện quy chế tổ chức và hoạt

động của nhà trường, quy chế tài chính, các quy trình và quy định quản lý nội bộ khác,

và có chính sách bảo đảm chất lượng hoạt đông nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn đã quy

định của nhà nước Ba là đã thực hiện phân quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình đến từng đơn vị cũng như cá nhân chịu trách nhiệm trong cơ sở giáo dục đại học Bốn là đã

công khai các điều kiện và tiêu chí đảm bảo chất lượng hoạt động, các kết quả kiểm định chất lượng giáo dục đại học gần nhất, tỷ lệ người học tìm được việc làm sau khi tốt nghiệp, và các thông tin có liên quan khác theo quy định của pháp luật.3 Điều đó có nghĩa là các chính sách và quy định của nhà nước về tự chủ đại học ngày càng toàn diện và cụ thể hơn, nhưng không thể nói tất cả đều đã hoàn hảo đến mức không cần nghiên cứu thêm Vậy hệ thống các quy định và chính sách của Việt Nam về tự chủ đại học hiện nay như thế nào, khả năng triển khai trong thực tế của hệ thống các trường đại học ra sao, và trong thời gian tới cần thực hiện những giải pháp gì để mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ có thể phát huy tối đa giá trị của mình trong quá trình hội nhập của giáo dục đại học nước nhà? Câu hỏi này đã nhận được sự quan tâm của cả các cơ quan chức năng lẫn giới nghiên cứu trong và ngoài nước bằng nhiều hình thức và mức

độ khác nhau, nhưng đến nay vẫn còn nhiều vấn đề chưa thể được giải quyết một cách triệt để Chính vì thế, dựa trên cơ sở kết quả phân tích nhiều nguồn tư liệu khác nhau bằng các phương pháp định tính và định lượng cũng như phương thức tiếp cận chuyên ngành và liên ngành, bài viết không chỉ phân tích thực trạng hệ thống các quy định và chính sách tự chủ đại học của Việt Nam hiện nay và khả năng đáp ứng của các trường đại học trong thời gian qua, mà còn đưa ra một số biện pháp nhằm giúp các bên liên quan có cái nhìn chân xác hơn về mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ của hệ thống giáo dục đại học đại học nước nhà đương đại

2 Lịch sử vấn đề và cơ sở tư liệu

Vấn đề này đã được quy định rõ ràng và chi tiết trong một số nguồn tài liệu khác nhau Thứ nhất là các văn bản quy phạm pháp luật của nhà nước về tự chủ đại học Các văn bản này bắt đầu từ Nghị quyết số 04-NQ/HNTW về tiếp tục đổi mới sự nghiệp giáo dục và đào tạo ngày 14 tháng 1 năm 19934 và Nghị định số 97/CP về việc

thành lập đại học quốc gia Hà Nội ngày 10 tháng 12 năm 19935 cho đến Luật Giáo dục năm 2019 Tuy nhiên, tiêu biểu nhất trong số này là các Nghị định thành lập các Đại

học Huế,6 Đại học Thái Nguyên,7 Đại học Đà Nẵng8 ngày 4 tháng 4 năm 1994, và Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh ngày 27 tháng 1 năm 1995,9 Điều lệ trường đại

4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (1993, ngày 14 tháng 1), Nghị quyết về tiếp tục đổi mới sự nghiệp giáo dục

và đào tạo, Số: 04-NQ/HNTW, ngày 14 tháng 1 năm 1993, Hà Nội

5 Chính phủ (1993, ngày 10 tháng 12), Nghị định của Chính phủ về việc thành lập đại học quốc gia Hà Nội, Số: 97/CP ngày 10 tháng 12 năm 1993, Hà Nội

6 Chính phủ (1994, ngày 4 tháng 4), Nghị định của Chính phủ Số 30-CP ngày 4-4-1994 ngày 4-4-1994 về

việc thành lập Đại học Huế, Số: 30-CP, ngày 4 tháng 4 năm 1994, Hà Nội

7 Chính phủ (1994, ngày 4 tháng 4), Nghị định của Chính phủ Số 31-CP ngày 4-4-1994 về việc thành lập Đại

học Thái Nguyên, Số: 31-CP, ngày 4 tháng 4 năm 1994, Hà Nội

8 Chính phủ (1994, ngày 4 tháng 4), Nghị định của Chính phủ Số 32-CP ngày 4-4-1994 về việc thành lập Đại

học Đà Nẵng, Số: 32-CP, ngày 4 tháng 4 năm 1994, Hà Nội

9 Chính phủ (1995, ngày 27 tháng 1), Nghị định Chính phủ Số: 16/cp ngày 27 tháng 1 năm 1995 về việc

thành lập đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Số: 16-CP, ngày 27 tháng 1 năm 1995, Hà Nội

Trang 4

học năm 2003,10 Luật Giáo dục năm 2005,11 Luật Giáo dục đại học ngày 18 tháng 6 năm 2012,12 Nghị quyết về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng

yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế ngày 4 tháng 11 năm 2013,13 Điều lệ trường đại học ngày 10 tháng 12 năm 2014,14 Nghị quyết về thí điểm đổi mới cơ chế hoạt động đối với các cơ sở giáo dục đại học công lập giai đoạn 2014-2017 ngày 24 tháng 10

năm 2014,15 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học (Luật

số: 34/2018/QH14) ngày 19 tháng 11 năm 2018,16 và Luật Giáo dục (Luật

số: 43/2019/QH14) ngày 14 tháng 6 năm 2019.17 Các văn bản này đã phác thảo ra những nội dung cơ bản có tính chất pháp lý cho toàn bộ quá trình hoạt động của hệ thống giáo dục đại học Việt Nam thời gian quan cũng như và là một trong những nguồn tư liệu gốc quan trọng nhất cho quá trình thực hiện nghiên cứu này

Bên cạnh đó, mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ của hệ thống giáo dục đại học Việt Nam còn được nghiên cứu và tiếp cận bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau

trong một số công trình trong và ngoài nước Tiêu biểu nhất trong số này là Bàn về tự chủ và phân cấp quản lý đào tạo trong trường đại học của Đào Văn Khánh năm

2004,18 Thiết lập môi trường cho sự vận hành tự chủ của hệ thống đậi học của Phan

Huy Hùng năm 2005,19 Bước đầu tìm hiểu về quản lí tài chính trong giáo dục đại học theo hướng tự chủ của Nguyễn Thị Yến Nam năm 2013,20 bài báo khoa học Học hỏi của tổ chức trong bối cảnh tự chủ đậi học tại Việt Nam của Trần Quang Huy và Phạm

Thị Bích Ngọc năm 2016,21 luận án tiến sỹ Quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học công lập ở nước ta hiện nay của Nguyễn Trọng Tuấn năm 2018,22 Cơ chế quản trị đại học tự chủ và yêu cầu hoàn thiện pháp luật tự chủ đại học ở Việt Nam của Đỗ Đức

10 Thủ tướng Chính phủ (2003, ngày 30 tháng 7), Quyết định của Thủ tướng Chính phủ Số 153/2003/QĐ-TTG ngày 30 tháng 7 năm 2003 về việc ban hành “Điều lệ trường đại học,” Số: 153/2003/QĐ-TTg, ngày 30

tháng 7 năm 2003, Hà Nội

11 Quốc hội (2005, ngày 14 tháng 6), Luật Giáo dục của Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam Số

38/2005/QH11 ngày 14 tháng 6 năm 2005, ngày 14 tháng 6 năm 2005, Hà Nội

12 Quốc hội (2012, ngày 18 tháng 6), Luật Giáo dục đại học, Luật số: 08/2012/QH13, ngày 18 tháng 6 năm

2012, Hà Nội

13 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2013, ngày 4 tháng 11), Nghị quyết về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, Số: 29-NQ/TW, ngày 4 tháng 11 năm 2013

14 Thủ tướng Chính phủ (2014, ngày 10 tháng 12), Quyết định ban hành Điều lệ trường Đại học, Số:

70/2014/QĐ-TTg, ngày 10 tháng 12 năm 2014, Hà Nội

15 Chính phủ (2014, ngày 24 tháng 10), Nghị quyết về thí điểm đổi mới cơ chế hoạt động đối với các cơ sở giáo

dục đại học công lập giai đoạn 2014 – 2017, Số: 77/NQ-CP, ngày 24 tháng 10 năm 2014

16 Quốc hội (2018, ngày 19 tháng 11), Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học, Luật

số: 34/2018/QH14, Ngày 19 tháng 11 năm 2018, Hà Nội

17 Quốc hội (2019, ngày 16 tháng 6), Luật Giáo dục, Luật số: 43/2019/QH14, ngày 14 tháng 6 năm 2019, Hà

Nội

18 Đào Văn Khánh (2004), Bàn về tự chủ và phân cấp quản lý đào tạo trong trường đại học, Tạp chí Khoa học

Trường Đại học Cần Thơ, Số 1, tr 179-189

19 Phan Huy Hùng (2005), Thiết lập môi trường cho sự vận hành tự chủ của hệ thống đậi học, Tạp chí Nghiên

cứu Khoa học Trường Đại học Cần Thơ, Số 4, tr 216-221

20 Nguyễn Thị Yến Nam (2013), Bước đầu tìm hiểu về quản lí tài chính trong giáo dục đại học theo hướng tự

chủ, Tạp chí KHOA HỌC ĐHSP TPHCM, Số 54, tr 155-164

21 Trần Quang Huy và Phạm Thị Bích Ngọc (2016), Học hỏi của tổ chức trong bối cảnh tự chủ đậi học tại Việt

Nam, Tạp chí Khoa học Giáo dục, Số 127, tháng 4 năm 2016, tr 1-9

22 Nguyễn Trọng Tuấn (2018), Quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học công lập ở nước ta hiện nay, Luận

án tiến sỹ Luật học, Ngành: Luật hiến pháp và Luật hành chính, Mã số: 9.38.01.02, Viện Hàn lâm Khoa học

Xã hội Việt Nam

Trang 5

Minh năm 2018,23 Tăng cường tự chủ chương trình đào tạo – yếu tố căn bản nâng cao chất lượng đào tạo của các trường đại học Việt Nam của Nguyễn Việt Phương năm

2019.24 Đây trong thực tế cũng chính là một trong những nguồn tài liệu thứ cấp

chủ yếu của bài viết này

Trên cơ sở kế thừa thành quả nghiên cứu của các công trình trên, bài viết còn sử dụng thêm một hệ thống các nguồn tư liệu có liên quan trong quá trình

triển nghiên nghiên cứu đề tài Đầu tiên là các số liệu thống kê của các cơ quan

chức năng và các văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan quản lý nhà nước

Tiêu biểu nhất trong số này là Quyết định của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt

Quy hoạch mạng lưới các trường đại học và cao đẳng giai đoạn 2006-2020 năm

2007,25 Lao động trình độ cao - Nhân tố quyết định để phát triển bền vững đất nước

năm 2014,26 Thông báo Kết luận của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc tại buổi làm việc với Đại học Huế Số 38/TB-VPCP năm 2018.27 Bên cạnh đó, bài viết

còn sử dụng hệ thống các văn bản báo cáo chính thức, các đề án, kế hoạch, và chiến lược phát triển của chính bản thân các cơ sở giáo dục đại học theo quy định

ba công khai trong quá trình thực hiện mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ của

hệ thống giáo dục đại học Việt Nam Không thể bỏ qua trong số này là Đề án phát

triển Đại học Huế thành đại học quốc gia năm 2019,28 Thông báo công khai thông tin chất lượng đào tạo thực tế của Trường Đại học Quảng Nam năm 2019,29 Báo cáo ba công khai năm học 2019-2020 của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà

Nội năm 2019,30 Thông báo Công khai tài chính năm học 2018-2019 của Trường Đại

học Sư phạm Hà Nội năm 2019,31 Thông báo Công khai tài chính của trường Đại học Kinh tế Quốc dân năm 2019-2020.32 Cùng lúc đó, hệ thống thông tin cập nhật và đa

dạng của các cơ quan thông tấn báo chí cũng đóng một vai trò quan trọng trong quá trình phân tích mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ của hệ thống giáo dục

đại học Việt Nam hiện nay

23 Đỗ Đức Minh (2018), Cơ chế quản trị đại học tự chủ và yêu cầu hoàn thiện pháp luật tự chủ đại học ở Việt

Nam, Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội: Luật học, Tập 34, Số 4, tr 72-73

24 Nguyễn Việt Phương (2019), Tăng cường tự chủ chương trình đào tạo – yếu tố căn bản nâng cao chất lượng đào tạo của các trường đại học Việt Nam, Tạp chí Giáo dục, Số đặc biệt tháng 4 năm 2019, tr 96-99, 123

25 Nguyễn Tấn Dũng (2007), Quyết định của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt Quy hoạch mạng lưới các trường

đại học và cao đẳng giai đoạn 2006 - 2020, Số: 121/2007/QĐ-TTg, ngày 27 tháng 7 năm 2007, Hà Nội, trong:

http://vbpl.vn/TW/Pages/vbpq-toanvan.aspx?ItemID=13751 (truy cập ngày 4 tháng 3 năm 2020)

26 Viện Khoa học Lao động và Xã hội và Tổ chức Lao động Quốc tế (2014), Lao động trình độ cao - Nhân tố

quyết định để phát triển bền vững đất nước - Nhân tố quyết định để phát triển bền vững đất nước, Bản tin tóm

tắt chính sách, Số 1 năm 2014, tr 1-2

27 Văn phòng Chính Phủ (2018), Thông báo Kết luận của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc tại buổi làm

việc với Đại học Huế Số 38/TB-VPCP, ngày 24 tháng 1 năm 2018, Hà Nội

28 Đại học Huế (2019), Đề án phát triển Đại học Huế thành đại học quốc gia, tháng 9 năm 2019, Thừa Thiên

Huế

29 Trường Đại học Quảng Nam (2019), Thông báo công khai thông tin chất lượng đào tạo thực tế của Trường

https://drive.google.com/file/d/12IGimBn1ThDY1t7p4n4WaIhJ1JzdDZjh/view (truy cập ngày 31 tháng 3 năm 2020)

30 Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, đại học quốc gia Hà Nội (2019), Báo cáo ba công khai năm

học 2019-2020, Số 4874/XHNV-KHTC, ngày 24 tháng 12 năm 2019, Hà Nội, tr 21

31 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (2019), Thông báo Công khai tài chính năm học 2018-2019, tr 2, trong:

https://hnue.edu.vn/Portals/0/Users/haind//Bieu%20214243281525112019.pdf (truy cập ngày 3 tháng 3 năm 2020)

32 Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (2019), Thông báo Công khai tài chính của trường Đại học Kinh tế Quốc

dân năm 2019-2020, Hà Nội

Trang 6

3 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Tự chủ đại học về mặt bản chất không có gì khác ngoài việc thực hiện mục tiêu

tự thân vận động để tồn tại và phát triển trong thế cạnh tranh ngày càng khốc liệt của môi trường giáo dục toàn cầu hóa Tuy nhiên, cần phải khẳng định rằng tự chủ đại học

là một mô hình quản trị và phương thức vận hành của hệ thống các cơ sở giáo dục đại học chứ không phải là một mục tiêu hướng tới có tính chất định mệnh của tất cả các trường đại học Trong thực tế, hiện tất cả các cơ sở giáo dục đại học trên thế giới đều đang thực hiện cơ chế tự chủ của riêng mình bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau, nhưng mỗi nền giáo dục đại học và thậm chí mỗi cơ sở giáo dục đại học lại thường có những cách hiểu và phương thức áp dụng mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ rất khác nhau Điều đó có nghĩa là hiện thế giới không tồn tại một mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ thống nhất và chung nhất tuyệt đối cho toàn thể nhân loại Trong bối cảnh đó, mặc dù các tổ chức kiểm định chất lượng giáo dục đại học có đưa ra các

bộ tiêu chí khác nhau và bản thân các bảng xếp hạng giáo dục đại học cũng tiến hành đánh giá dựa trên cơ sở các nguyên tắc không giống nhau, nhưng về cơ bản tất cả các

cơ sở giáo dục đại học trên thế giới này đều phải tuân thủ các quy định của nước sở tại

và thực hiện các chính sách của quốc gia mình Thực tế đó làm cho mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ của giáo dục đại học Việt Nam trong bài viết này được đánh và định nghĩa theo các cơ chế, chính sách, và quy định của hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành của Việt Nam và trong các mối liên hệ thực tế của các điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, và xã hội cụ thể của Việt Nam hiện nay

Trên cơ sở hệ thống các cơ chế, chính sách, và quy định về tự chủ đại học của nhà nước, bài viết tiến hành khảo sát thực tiễn quá trình triển khai thực hiện mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ của hệ thống giáo dục đại học Việt Nam hiện nay bằng các phương pháp nghiên cứu khoa học có tính chất định tính và định lượng cũng như các phương thức tiếp cận liên ngành và chuyên ngành Cụ thể hơn, bài viết trước hết tìm hiểu các chủ trương, chính sách, và quy định của Việt Nam cả trên phương diện đồng đại lẫn lịch đại để có được một cái nhìn tổng quan về mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ của hệ thống giáo dục đại học nước nhà dựa trên các quy định cụ thể của pháp luật Quá trình này được tiến hành cả bằng các phương pháp lịch sử và phương pháp logic lẫn các phương pháp định tính Rất nhiều các văn bản quy phạm pháp luật về tự chủ đại học đã được triển khai thực hiện trong thực tế và cũng nhận được không ít nhận xét cũng như đánh giá của các bên liên quan Chính vì thế, bài viết đã kế thừa các nhận định đã được thực tiễn kiểm chứng và kết luận đã được khoa học công nhận này

để bổ sung cho các luận cứ của mình theo các trình tự thời gian cũng như logic khoa học nhất định Cùng lúc đó, quá trình triển khai thực hiện mô hình quản trị theo cơ chế

tự chủ của hệ thống các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam lại gắn liền với những con số chính xác và dữ liệu thống kê cụ thể Các con số và dữ liệu này không chỉ được phân tích, tổng hợp, so sánh để tạo ra các thông tin mới, mà còn được sử dụng để minh chứng cho các luận cứ và luận điểm mà bài viết đưa ra Tất cả các con số, sự kiện, và giữ liệu khoa học này sẽ được dùng để đối chiếu với hệ thống các cơ chế, chính sách,

và quy định cụ thể của Việt Nam hiện nay về tự chủ đại học và trình bày theo các nguyên tắc khoa học của trình tự thời gian hoặc logic biện chứng nhất định Dựa trên

cơ sở các kết quả phân tích, tổng hợp, và so sánh nêu trên, bài viết đưa ra một số giải pháp có khả năng ứng dụng thực tiễn cao nhất đối với hệ thống giáo dục đại học trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam hiện nay

Trang 7

4 Kết quả nghiên cứu: Mô hình quản trị và thực tiễn tự chủ của hệ thống

giáo dục đại học Việt Nam hiện nay

4.1 Chính sách tự chủ đại học của Việt Nam

Tự chủ mục tiêu, sứ mệnh, và nhiệm vụ: Theo Khoản 11, Điều 4 của Luật Giáo dục đại học năm 2018, quyền tự chủ là quyền của cơ sở giáo dục đại học được tự xác

định mục tiêu và lựa chọn cách thức thực hiện mục tiêu của mình.33 Tuy nhiên, theo Khoản 3, Điều 16 của Luật Giáo dục năm 2019, các tổ chức, gia đình, và cá nhân có trách nhiệm phối hợp với các cơ sở giáo dục thực hiện các mục tiêu giáo dục và xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh.34 Theo Điều 5 của Điều lệ trường đại học năm

2014, các trường đại học có quyền quyết định mục tiêu, chiến lược, và kế hoạch phát triển của nhà trường.35 Theo Khoản 3, Điều 60 của Luật Giáo dục năm 2019, các trường dân lập và trường tư thục tự chủ và tự chịu trách nhiệm để thực hiện mục tiêu giáo dục.36 Theo Khoản 5, Điều 50 của Luật Giáo dục đại học năm 2018, hằng năm các cơ sở giáo dục đại học phải báo cáo kết quả thực hiện các mục tiêu chất lượng giáo dục đại học theo kế hoạch bảo đảm chất lượng giáo dục đại học, công bố công khai các điều kiện bảo đảm chất lượng đào tạo đại học, kết quả đào tạo, nghiên cứu khoa học,

và phục vụ cộng đồng, kết quả đánh giá và kiểm định chất lượng trên trang thông tin điện tử của Bộ Giáo dục và Đào tạo, của cơ sở giáo dục đại học, và các phương tiện thông tin đại chúng phổ biến của địa phương và vùng miền.37 Theo Điểm c, Khoản 2, Điều 51 của Luật Giáo dục năm 2019, một trong những nguyên nhân dẫn đến việc nhà trường bị giải thể là do mục tiêu và nội dung hoạt động trong quyết định thành lập hoặc cho phép thành lập nhà trường không còn phù hợp với nhu cầu phát triển kinh

tế-xã hội Chính vì thế, theo Theo Điểm b, Khoản 1, Điều 110 của Luật Giáo dục năm

201938 và Điểm a, b, Khoản 4, Điều 49 của Luật Giáo dục đại học năm 2018, một trong những mục tiêu quan trọng nhất của công tác kiểm định chất lượng giáo dục đại học là nhằm xác nhận mức độ đáp ứng các mục tiêu đã đề ra của cơ sở giáo dục đại học hoặc chương trình đào tạo trong từng giai đoạn nhất định.39

Thứ nhất là tự chủ học thuật Theo điều 35 của Điều lệ trường đại học năm

2014, các trường đại học của Việt Nam có quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm trong việc xây dựng, thẩm định, và ban hành chương trình đào tạo.40 Theo Khoản 3, Điều 32 của Luật số: 34/2018/QH14, các trường đại học của Việt Nam có quyền tự chủ trong học thuật cũng như trong quá trình hoạt động chuyên môn.41 Quá trình này bao gồm các hoạt động chủ yếu là ban hành và tổ chức thực hiện các tiêu chuẩn và chính sách chất lượng trong giáo dục và đào tạo, mở ngành đào tạo, tuyển sinh đầu vào, tổ chức

34 Quốc hội (2019, ngày 16 tháng 6), Luật Giáo dục, Luật số: 43/2019/QH14, ngày 14 tháng 6 năm 2019, Hà Nội

35 Thủ tướng Chính phủ (2014, ngày 21 tháng 12), Điều lệ trường đại học (Ban hành kèm theo Quyết định Số 70/2014/QĐ-TTg ngày 10 tháng 12 năm 2014 của Thủ tướng Chính phủ), Công báo, Số 1075+1076, tr 12

Trang 8

thực hiện các chương trình đào tạo đã được thẩm định và thông qua, triển khai các hoạt động khoa học và công nghệ phục vụ đào tạo và thực tiễn cuộc sống, và tiến hành hợp tác với các bên liên quan cả trong lẫn ngoài nước để nâng cao chất lượng phục vụ khách hàng và cải thiện điều kiện làm việc của chính mình trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp luật hiện hành.42 Theo Khoản 2, 3, 4, Điều 33 của Luật số: 34/2018/QH14, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định chi tiết điều kiện mở ngành đào tạo,43 nhưng các cơ sở giáo dục đại học tự xác định chỉ tiêu tuyển sinh, công bố công khai chỉ tiêu tuyển sinh, chất lượng đào tạo và các điều kiện bảo đảm chất lượng đào tạo, tỷ lệ có việc làm của sinh viên tốt nghiệp, bảo đảm chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo đã công bố.44 Theo Điều 5 của Điều lệ trường đại học năm

2014, các trường đại học có quyền quyết định phương thức tuyển sinh và phát triển chương trình đào tạo, tổ chức biên soạn hoặc lựa chọn giáo trình giảng dạy phù hợp với mục tiêu đào tạo của từng chương trình đào tạo phù hợp, in phôi văn bằng, quản lý

và cấp bằng, chứng chỉ cho người học theo quy định của pháp luật.45

Thứ hai là tự chủ cơ cấu tổ chức bộ máy và công tác nhân sự Theo Điều 5 của

Điều lệ trường đại học năm 2014, các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam có quyền tự quyết định thành lập cơ cấu tổ chức bộ máy, phát triển đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý, đội ngũ nghiên cứu, và cán bộ phục vụ đào tạo dựa trên cơ sở chiến lược hành động

và quy hoạch phát triển của nhà trường.46 Theo Khoản 4, Điều 32 của Luật Giáo dục đại học năm 2018, quyền tự chủ trong tổ chức và nhân sự bao gồm ban hành và tổ chức thực hiện quy định nội bộ về cơ cấu tổ chức, cơ cấu lao động, danh mục, tiêu chuẩn, chế độ của từng vị trí việc làm, tuyển dụng, sử dụng và cho thôi việc đối với giảng viên, viên chức và người lao động khác, quyết định nhân sự quản trị, quản lý trong cơ sở giáo dục đại học phù hợp với quy định của pháp luật.47 Theo Điều 32 của Luật sửa Luật số: 34/2018/QH14, các trường đại học Việt Nam có quyền tự chủ trong

cơ cấu tổ chức bộ máy và công tác nhân sự Trong số này, quan trọng nhất là ban hành các văn bản quy định và tổ chức thực hiện quyết định nội bộ về cơ cấu tổ chức, cơ cấu lao động, danh mục, tiêu chuẩn, chế độ đãi ngộ cho từng vị trí việc làm cụ thể, tuyển dụng, sử dụng, và cho thôi việc đối với các giảng viên, viên chức, và người lao động khác đã hết thời giạn hợp đồng, quyết định cơ cấu tổ chức bộ máy nhân sự, phương thức quản trị, và biện pháp quản lý trong cơ sở giáo dục đại học phù hợp với thực tiễn hiện có và các quy định của hiến pháp và pháp luật.48 Theo Mục 2, Khoản 2, Điều 32 của Luật Giáo dục đại học năm 2018, các trường đại học phải thực hiện phân quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình đến từng đơn vị và cá nhân trong các cơ sở giáo dục đại học.49

43 Quốc Hội (2018, ngày 22 tháng 12), Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học (Luật số: 34/2018/QH14), Công báo, Số 1135 + 1136, tr 85-86

Trang 9

Thứ ba là tự chủ tài chính Theo Điều 5 của Điều lệ trường đại học năm 2014,

các trường đại học có quyền tự quyết định chế độ thu chi tài chính và đầu tư phát triển

để thực hiện các điều kiện đảm bảo chất lượng đào tạo theo quy định của pháp luật, tự quyết định mức thu học phí tương ứng với điều kiện đảm bảo chất lượng đào tạo của các chương trình đào tạo chất lượng cao, và các quy định về tự chủ tài chính đối với các trường đại học.50 Theo Khoản 5, Điều 32 của Luật số: 34/2018/QH14, các trường đại học Việt Nam có quyền tự chủ trong tài chính và tài sản bao gồm ban hành và tổ chức thực hiện quy định nội bộ về nguồn thu, quản lý và sử dụng nguồn tài chính cũng như tài sản, có các biện pháp phù hợp để thu hút các nguồn vốn đầu tư cho phát triển, nhưng đồng thời phải thực hiện các chính sách học phí và học bổng cho sinh viên cũng như các chính sách khác phù hợp với thực tiễn địa phương và các quy định của pháp luật.51 Theo Điểm a, Khoản 2, Điều 65 của Luật số: 34/2018/QH14 năm 2018, cơ sở giáo dục đại học tự bảo đảm toàn bộ kinh phí chi thường xuyên được tự chủ xác định mức thu học phí52 cho trường mình Các cơ sở giáo dục đại học tư thục được tự chủ quyết định mức thu học phí Mức thu dịch vụ tuyển sinh và các khoản thu dịch vụ khác được xác định trên nguyên tắc tính đủ chi phí hợp lý thực tế phát sinh Tuy nhiên, các cơ sở giáo dục đại học phải công bố công khai các chi phí đào tạo, mức thu học phí, mức thu dịch vụ tuyển sinh cũng như các khoản thu dịch vụ khác cho lộ trình cả khóa học và từng năm học cùng với thông báo tuyển sinh và trên trang thông tin điện

tử của cơ sở giáo dục đại học Ngoài ra, các cơ sở giáo dục đại học có trách nhiệm trích một phần các nguồn thu học phí để hỗ trợ cho các sinh viên có hoàn cảnh khó khăn53 và các vấn đề xã hội thiết yếu khác Theo Khoản 6, Điều 66 của Luật số: 34/2018/QH14, Chính phủ quy định chi tiết mức độ tự chủ tài chính của cơ sở giáo dục đại học công lập, cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng hoặc đấu thầu cung cấp dịch vụ công sử dụng ngân sách nhà nước đối với cơ sở giáo dục đại học.54 Các cơ sở giáo dục đại học công lập tự bảo đảm toàn bộ kinh phí chi thường xuyên, thì hội đồng trường và hội đồng đại học có quyền quyết định việc sử dụng các nguồn lực tài chính của trường Các trường đại học của Việt Nam được nhà nước đặt hàng thực hiện các nhiệm vụ có liên quan và gắn liền với các nguồn thu từ ngân sách nhà nước để thực các điều khoản đã được thống nhất có trách nhiệm quản lý và sử dụng các nguồn ngân sách nhà nước theo các quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam về quản lý hệ thống tài chính công và tài sản công.55

Tự chủ cơ sở vật chất: Theo Điều 66 của Luật số: 34/2018/QH14, tài sản của cơ

sở giáo dục đại học công lập được quản lý và sử dụng theo nguyên tắc quản lý và sử dụng tài sản công của nhà nước Cơ sở giáo dục đại học được sử dụng tài sản công vào việc kinh doanh, cho thuê, liên doanh, và liên kết theo quy định của pháp luật nhằm mục đích phát triển giáo dục đại học và theo nguyên tắc bảo toàn và phát triển những

gì đang có một cách phù hợp nhất có thể với môi trường giáo dục đại học Tài sản của các cơ sở giáo dục đại học tư thục và các cơ sở giáo dục đại học tư thục phi lợi nhuận

55 Công báo (2018, ngày 22 tháng 12), Số 1135 + 1136, tr 95, 96

Trang 10

được quản lý và sử dụng theo các nguyên tắc nhất định.56 Theo các quy định này, quyền tự chủ về cơ sở vật chất của các trường đại học công lập được thực hiện trên 3

phương diện chính Một là quyền được thừa hưởng, sở hữu, và sử dụng tất cả các tài

sản hiện có thuộc phạm vi quản lý của nhà trường cho dù được kế thừa, hiến tặng, hay

tự phát triển thêm cho đến hiện tại Hai là quyền được đầu tư và phát triển thêm các hệ

thống cơ sở vật chất mới kể cả từ nguồn ngân sách nhà nước hoặc các nguồn ngân

sách tự kiếm để phát triển nhà trường Ba là có quyền cho thuê hoặc tạo điều kiện sinh

lời để tái đầu tư phát triển nhà trường

Nhìn chung, các văn bản quy phạm pháp luật đã tạo ra hành lang pháp lí cho quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học Tự chủ của các đại học trên các văn bản pháp lí đã có những thay đổi theo hướng các đại học ngày càng được giao nhiều quyền hơn Quá trình hoàn thiện quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học đã góp phần đưa hệ thống giáo dục đại học Việt Nam bước ra khỏi thời kì khó khăn và đem lại nhiều thành tựu mới Mặc dù nhận thức pháp lí về tự chủ đại học có bước tiến lớn, nhưng còn thiếu triệt để, nhất quán, và đồng bộ trong các chủ trương chính sách Quyền tự chủ được xác lập theo quan niệm “cho” hay “phân” lại quyền hơn là dựa trên địa vị pháp lí độc lập và mặc dù bao quát được nhiều nội dung tự chủ nhưng vẫn còn thiếu một số quyền trọng yếu khác Vẫn còn tình trạng một số quy định trong các văn bản pháp quy còn chưa thực sự rõ ràng và đầy đủ, nên hiệu quả của các văn bản này chưa được như mong muốn, các quyền tự chủ vẫn chưa thật sự phát huy hết tác dụng Cùng lúc đó, việc tăng cường quyền tự chủ theo cách cục bộ và dựa trên ưu tiên chính sách ngắn hạn có nguy cơ tạo ra đặc quyền và cơ chế cạnh tranh không lành mạnh giữa các cơ sở giáo dục đại học Những bất cập này được xem là một nguyên nhân hạn chế tính tự chủ, kéo theo hạn chế của chất lượng đào tạo Thực tế quá trình thực hiện cơ chế tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học thời gian vừa qua đã chứng minh rằng mặc

dù hành lang pháp lý đã có, nhưng thực tiễn triển khai thực hiện không đơn giản như những gì được ghi trong giấy tờ.57

4.2 Năng lực thực tế và quá trình triển khai mô hình quản trị theo cơ chế

tự chủ của hệ thống giáo dục đại học Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay

Mặc dù hệ thống các cơ chế, chính sách, và quy định về tự chủ đại học của Việt Nam đã tương đối toàn diện và ngày càng hoàn thiện, nhưng tiềm lực thực tế, khả năng thực hiện, điều kiện hiện có, và phương thức thực hiện mô hình quản trị theo cơ chế tự chủ của mỗi cơ sở giáo dục đại học lại tương đối khác nhau Dựa trên các quy định nêu trên, mục này tìm hiểu tình hình triển khai trong thực tế của các trường đại học Việt Nam theo 5 nhóm vấn đề như sau:

Tự chủ mục tiêu, sứ mệnh, nhiệm vụ: khả năng tự chủ của các trường đại học lệ

thuộc vào năng lực thực tế của chính bản thân các trường và độ mở của cơ quan chủ quản cũng như chủ sở hữu Xét trên phương diện này, trong khi hệ thống các trường thuộc khối an ninh và quốc phòng gẫn như miễn nhiễm với chức năng này, thì hệ thống các trường đại học ngoài công lập hoàn toàn được giao quyền tự quyết định tối

đa có thể Vấn đề còn lại chỉ là cơ chế tự chủ đối với các trường đại học công lập trung

ương và địa phương Ví dụ, các đại học quốc gia và đại học vùng của trung ương có quyền tự đưa ra và xác định mục tiêu, tầm nhìn, sứ mệnh, chức năng, và nhiệm vụ phát

56 Công báo (2018, ngày 22 tháng 12), Số 1135 + 1136, tr 96-97

57 Đỗ Đức Minh (2018), Cơ chế quản trị đại học tự chủ và yêu cầu hoàn thiện pháp luật tự chủ đại học ở Việt

Nam, Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, Tập 34, Số 4, tr 72-73

Tiêu đề	Chính sách tự chủ đại học của nhà nước và năng lực thực tế của hệ thống giáo dục đại học Việt Nam hiện nay
Tác giả	Nguyễn Mậu Hùng
Trường học	Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế
Chuyên ngành	Giáo dục đại học
Thể loại	Luận án
Năm xuất bản	2023
Thành phố	Huế

Định dạng
Số trang	10
Dung lượng	404,43 KB