Cơ chế tác động của tín dụng ngân hàng đối với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế

CƠ CHẾ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC CÔNG CỤ TÀI CHÍNH TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG SỐ 8(81) 2014 77 CƠ CHẾ TÁC ĐỘNG CỦA TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THE INFLUEN[.]

TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 8(81).2014 77

CƠ CHẾ TÁC ĐỘNG CỦA TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ

THE INFLUENTIAL MECHANISM OF BANKING CREDIT FOR THE TRANSFORMING PROCESS OF THE ECONOMIC STRUCTURE

Phaylom Nodnapho

NCS Lào tại Đại học Đà Nẵng

Tóm tắt - Bài viết nghiên cứu cơ chế tác động của tín dụng ngân

hàng - với tính cách một công cụ tài chính - đối với quá trình chuyển

dịch cơ cấu kinh tế Cơ chế tác động của tín dụng NH đối với mục

tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế là cơ chế mà qua đó tín dụng NH

thực hiện các vai trò: tài trợ, phân bổ vốn một cách hiệu quả; định

hướng và thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế Tín dụng

ngân hàng bao gồm hai loại: tín dụng ưu đãi và tín dụng thương

mại với hai loại cơ chế tác động đến quá trình chuyển dịch cơ cấu

kinh tế khác nhau Tín dụng ưu đãi là một công cụ mà thông qua

đó Nhà nước chuyển tải các tác động có định hướng đối với quá

trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế Tác động của tín dụng thương

mại được vận hành theo cơ chế thị trường Nghiên cứu về cơ chế

tác động giúp nhận thức sâu sắc bản chất của công cụ tín dụng

ngân hàng đối với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ đó có

khả năng phát huy tốt nhất tác động tích cực của công cụ này

Abstract - The paper examines the influential mechanism of

banking credit as a financial tool applied to the transforming process of the economic structure The influential mechanism of banking credit is the mechanism through which banking credit performs its roles namely financing, allocating funds efficiently; orienting and accelerating the transforming process of the economic structure Banking credit includes two types: preferential credit and commercial credit with two different types of influential mechanisms Preferential credit is a tool through which the State can convey oriented impacts to the transforming process of the economic structure The impacts of the commercial credit are operated according to market mechanisms Researching on the influential mechanisms of banking credit helps to develop a profound awareness of the nature of the banking credit tool for the transforming process of the economic structure in order to promote the best positive effects of this tool

Từ khóa - tín dụng ngân hàng; tín dụng ưu đãi; tín dụng thương

mại; cơ chế tác động; chuyển dịch cơ cấu kinh tế Key words - banking credit; preferential credit; commercial credit; influential mechanism; transformation of the economic structure

1 Đặt vấn đề

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một mục tiêu tất yếu của bất

kỳ quốc gia nào trong quá trình phát triển, đặc biệt là những

quốc gia đang tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế một mặt chịu tác

động của cơ chế thị trường, mặt khác, chịu tác động rất lớn

của những công cụ quản lý - điều tiết của Nhà nước Thực

tiễn cho thấy ở bất kỳ quốc gia nào đã thành công trong quá

trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, sự kết hợp tốt giữa vai trò

của thị trường và vai trò của Nhà nước là một nhân tố đảm

bảo có tính quyết định

Tiếp cận dưới góc độ công cụ phục vụ cho mục tiêu

chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tín dụng ngân hàng là một công

cụ có ảnh hưởng to lớn đến quá trình chuyển dịch cơ cấu

kinh tế quốc gia Đặc biệt, tín dụng ngân hàng vừa có thể

được vận hành theo cơ chế tác động của thị trường hoặc

được sử dụng như một công cụ mà Nhà nước dùng để

chuyển tải các tác động có định hướng của mình

Việc nghiên cứu cơ chế tác động của tín dụng ngân

hàng đối với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhằm tạo

tiền đề cho việc vận dụng tốt công cụ này là có ý nghĩa học

thuật và thực tiễn

2 Vai trò của tín dụng ngân hàngđối với quá trình

chuyển dịch cơ cấu kinh tế

2.1 Các khái niệm

- Cơ cấu là một thuộc tính của hệ thống Về bản chất,

cơ cấu có thể định nghĩa là “một phạm trù phản ảnhcấu trúc

bên trong của một đối tượng, là tập hợp những mối liên hệ

cơ bản, tương đối ổn định giữa các yếu tố cấu thành đối

tượng đó”[3] Về hình thức, cơ cấu được nhìn nhận như là

tương quan giữa các bộ phận trong một toàn thể xét theo một tiêu chí nào đó

- Xuất phát từ định nghĩa cơ cấu nói trên, cơ cấu kinh

tế là một khái niệm để chỉ cấu trúc bên trong của một hệ thống kinh tế, bao gồm các yếu tố, các bộ phận hợp thành (hay còn gọi là các thành tố) và tương quan giữa các thành

tố nay trong quá trình vận động đến mục tiêu của hệ thống

Cơ cấu kinh tế là một phạm trù động, gắn liền với những điều kiện thời gian và không gian cụ thể Từ điển Bách

Khoa Việt Nam định nghĩa cơ cấu kinh tế là “tổng thể các

ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành” [1]

Như vậy, về mặt hình thức cơ cấu kinh tế biểu hiện thành các quan hệ tỉ lệ giữa các ngành, nhóm ngành kinh

tế - kỹ thuật hoặc giữa các thành phần kinh tế; loại hình sở hữu; hoặc giữa các khu vực trong một hệ thống kinh tế

- Chuyển dịch CCKTNT là quá trình biến đổi cấu trúc của hệ thống kinh tế cả về lượng và chất nhằm đạt đến một trạng thái mới của hệ thống Về nội dung, quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế bao gồm việc cải biến cơ cấu kinh tế theo ngành, theo vùng, theo thành phần kinh tế, theo lĩnh

vực ”nhằm cải biến kinh tế xã hội từ tình trạng lạc hậu

tạo ra năng suất lao động cao, hiệu quả kinh tế cao và nhịp

độ tăng trưởng mạnh cho nền kinh tế nói chung” [1]

Về hình thức, sự biến đổi đó thể hiện ở sự thay đổi trong

tỉ lệ giữa các bộ phân/thành tố theo một định hướng mục tiêu nhất định

2.2 Vai trò của tín dụng NH đối với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế (CCKT)

2.2.1 Vai trò tài trợ cho quá trình chuyển dịch CCKT

Quá trình chuyển dịch CCKT theo định hướng công

78 Phaylom Nodnapho nghiệp hóa, hiện đại hóa là một quá trình đòi hỏi cung ứng

một nguồn vốn đầu tư rất lớn từ phía Nhà nước cũng như

từ phía các chủ thể kinh tế trong xã hội Các chủ thể kinh

tế không thể chỉ dựa vào các nguồn vốn tự tích lũy tức

những nguồn lực tự tài trợ từ hoạt động kinh doanh mà chủ

yếu phải dựa vào các nguồn tài trợ bên ngoài Trong các

nguồn tài trợ bên ngoài, nguồn tài trợ từ tín dụng ngân hàng

chiếm tỷ trọng chủ yếu

Với vai trò này, NH thông qua quá trình huy động vốn

đã tập trung các nguồn lực tài chính nhàn rỗi, phân tán để

tạo thành những nguồn lực tài chính đủ lớn để tài trợ cho

quá trình chuyển dịch CCKT

2.2.2 Vai trò phân bổhiệu qủa các nguồn lực tài chính nhằm

đạt được các mục tiêu của quá trình chuyển dịch CCKT

Thông qua hoạt động tín dụng ngân hàng, các nguồn

lực tài chính phải được phân bổ đến những chủ thể, những

dự án vay vốn có hiệu quả, thúc đẩy nhịp độ của quá trình

chuyển dịch CCKT

Mục tiêu cần đạt được của vai trò này là tối đa hoá hiệu

quả kinh tế - xã hội của quá trình chuyển dịch CCKT với

những nguồn lực tài chính giới hạn và xác định Hai tiêu

chí chủ yếu để xem xét hiệu quả phân bổ nguồn lực tài

chính là: mức độ chuyển dịch CCKT và tốc độ tăng trưởng

chung của toàn hệ thống kinh tế

2.2.3 Vai trò định hướng quá trình chuyển dịch CCKT

Bản chất của vai trò này là tín dụng ngân hàng thông qua

vai trò tài trợ và vai trò phân bổ nói trên, thực hiện sự tác

động có định hướng đối với quá trình chuyển dịch CCKT

Vai trò này một mặt là hệ quả của vai trò tài trợ và vai

trò phân bổ, mặt khác cần xem xét nó như một vai trò độc

lập để có thể khai thác tối ưu các tác động tín dụng ngân

hàng đối với quá trình chuyển dịch CCKT

3 Cơ chế tác động của tín dụng ngân hàng đối với mục

tiêu chuyển dịch CCKT

“Cơ chế là tổng thể các yếu tố có quan hệ hữu cơ, tác

động vào sự vận hành của một hệ thống nhất định theo

những mục tiêu nhất định” [2] Cơ chế bao gồm những yếu

tố thể hiện những tác động điều khiển của chủ thể quản lý

đối với hệ thống như: hình thức, phương pháp, công cụ và

những yếu tố tự phát tác động theo quy luật vận hành khách

quan của hệ thống

Xét riêng, khái niệm cơ chế tác động của tín dụng ngân

hàng đối với quá trình chuyển dịch CCKT có nội hàm hẹp hơn

bởi lẽ bản thân tín dụng ngân hàng cũng chỉ là một phương

tiện tác động nhằm đạt đến một mục tiêu cụ thể của hệ thống

kinh tế là mục tiêu chuyển dịch cơ cấu Trong trường hợp này,

cơ chế tác động là tổng thể những phương thức và những yếu

tố (khách quan và chủ quan) vận hành những phương thức này

nhằm phát huy những tác động tích cực của tín dụng ngân

hàng đối với quá trình chuyển dịch CCKT

Những tác động của tín dụng ngân hàng đối với quá trình

chuyển dịch CCKT thể hiện qua các vai trò đã phân tích ở

trên Cơ chế tác động của tín dụng ngân hàng chính là cơ chế

để tín dụng ngân hàng phát huy được mặt tích cực trong các

vai trò nói trên đối với quá trình chuyển dịch CCKT

Tín dụng ngân hàng bao gồm hai loại: tín dụng ưu đãi

và tín dụng thương mại Tín dụng ưu đãi được thực hiện thông qua các loại hình ngân hàng đặc biệt (hay còn gọi là ngân hàng chính sách) và trong một số trường hợp được thực hiện thông qua các chương trình cho vay ưu đãi của các NHTM Các chương trình cho vay ưu đãi kiểu này thường được thực hiện bởi sự ủy thác của Nhà nước hoặc các quỹ tài chính đặc thù cho các NHTM theo một cơ chế tài chính đặc thù Tín dụng thương mại là những hoạt động cấp tín dụng dưới các hình thức: cho vay; chiết khấu giấy

tờ có giá; bao thanh toán; cho thuê tài chính dựa trên các nguyên tắc thị trường

Do tính chất rất khác nhau của tín dụng ưu đãi và tín dụng thương mại nên cơ chế tác động của hai loại hình tín dụng này đối với quá trình chuyển dịch CCKT khác nhau

về cơ bản

3.1 Đối với tín dụng ưu đãi

Đặc trưng cơ bản của tín dụng ưu đãi là loại hình tín dụng này dựa trên nguyên tắc hoàn lại nhưng thoát ly một phần hoặc toàn bộ các nguyên tắc thị trường Cụ thể, tín dụng ưu đãicó những đặc trưng sau:

- Lãi suất ưu đãi tức là lãi suất thấp hơn lãi suất thị trường Điều này có thể được vận dụng như là một đòn bẩy nhằm thực hiện các mục tiêu mà các chủ thể cấp tín dụng mong muốn thông qua khai thác chênh lệch giữa lãi suất thị trường và lãi suất ưu đãi

- Các điều kiện vay vốn có thể được ưu đãi theo hướng nới lỏng so với điều kiện của các khoản vay thị trường Điều này tất nhiên dẫn đến hệ quả là các chủ thể cấp tín dụng ưu đãi có thể sẽ phải đối diện với một mức độ rủi ro cao hơn nhưng bù lại cho phép thực hiện được các mục tiêu

có tính vĩ mô

- Đối tượng cấp tín dụng bị giới hạn và định hướng Điều này cũng tạo khả năng thực hiện các mục tiêu vĩ mô

đã được hoạch định

Cơ chế tác động của tín dụng ưu đãilà thông qua các ưu đãi về lãi suất; nới lỏng các điều kiện vay và định hướng đối tượng vay như nói trên Thông qua đó, bù đắp sự khiếm khuyết của các dòng vốn tín dụng thương mại đối với một

số đối tượng, một số lĩnh vực không thoả mãn những yêu cầu giao dịch của thị trường tài chính Một số khu vực trong nền kinh tế có những bất lợi trong thu hút nguồn vốn tài trợ

có tính thương mại như: rủi ro và chi phí cao; sự đáp ứng không đầy đủ các điều kiện của các giao dịch tài chính; khả năng tiếp cận của các chủ thể kém nên tín dụng ưu đãi rất cần thiết

Thông qua cơ chế định hướng đối tượng, tín dụng ưu đãi có thể cung cấp các tài trợ vốn trực tiếp cho các lĩnh vực/ngành/ khu vực thuộc định hướng chuyển dịch CCKT Mặt khác, những ưu đãi về lãi suất và điều kiện vay

sẽ được vận dụng như một đòn bẩy kinh tế nhằm kich thích các chủ thể tích cực thực hiện các dự án chuyển dịch CCKT Tín dụng ưu đãi còn tạo ra một cơ chế hổ trợ gián tiếp rất có hiệu quả đối với quá trình chuyển dịch CCKT là cung cấp các khoản tín dụng ưu đãi nhằm đẩy mạnh tiêu thụ sản phẩm thuộc định hướng chuyển dịch CCKT Các khoản tín dụng ưu đãi này còn có thể được vận dụng như

là một công cụ trợ giá gián tiếp

Ngoài ra, sự phân biệt lãi suất đối với từng đối tượng

TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 8(81).2014 79 ngành nghề, từng khu vực, lĩnh vực cũng có thể được vận

dụng như một công cụ định hướng quá trình chuyển dịch

CCKT theo quy hoạch và kế hoạch chung

Mặc dù, công cụ tín dụng ưu đãi có một số điểm chung

với công cụ đầu tư ngân sách nhưng so với đầu tư ngân sách,

tín dụng ưu đãi do dựa vào nguyên tắc hoàn lại nên có một

ưu điểm cơ bản là ràng buộc trách nhiệm của người vay đối

với việc sử dụng vốn tài trợ, hạn chế “rủi ro đạo đức”

3.2 Đối với tín dụng thương mại

Cơ chế tác động của tín dụng thương mại đối với quá

trình chuyển dịch CCKT chủ yếu được vận hành thông qua

việc hoạch định và triển khai chính sách tín dụng của từng

NHTM trong thực tế Chính sách tín dụng là những định

hướng quan trọng, tạo khuôn khổ cho hoạt động nghiệp vụ

của NH về các vấn đề lớn như: định hướng về khách hành

cho vay; đối tượng cho vay; vấn đề bảo đảm tiền vay; chính

sách lãi suất tín dụng; xử lý rủi ro; chính sách ưu đãi

Do các NH thương mại hoạt động trên cơ sở tự chủ kinh

doanh theo đuổi những mục tiêu chung là lợi nhuận, an toàn

và phát triển, trong đó lợi nhuận là động lực cơ bản nên chính

sách tín dụng phải được hoạch định trên cơ sở chiến lược

kinh doanh của NH và phải được định hướng theo thị trường,

nghĩa là phải xuất phát triệt để từ nhu cầu thị trường, thừa

nhận các động lực và các nguyên tắc của thị trường

Với chính sách tín dụng định hướng thị trường khả năng

xảy ra mâu thuẫn giữa định hướng thúc đẩy chuyển dịch

CCKT với chính sách tín dụng của từng NH thương mại là

điều có thể tồn tại trên thực tế

Tuy nhiên, cơ chế thị trường cũng tồn tại những nhân

tố tích cực có khả năng hướng chính sách tín dụng của NH

thương mại tác động tích cực đến quá trình chuyển dịch

CCKT Đó là các nhân tố sau:

- Sự gia tăng cạnh tranh buộc các NH thương mại phải

tích cực tìm kiếm các thị trường mới Quá trình chuyển

dịch CCKT sẽ tạo nên những lĩnh vực đầu tư mới cho các

NHTM Mặt khác, các dự án chuyển dịch CCKT cần nhiều

vốn vay nên sẽ góp phần tăng quy mô dư nợ của các

NHTM Thực tế cho thấy, các NH thương mại có lợi ích

bền vững từđịnh hướng tín dụng thúc đẩy quá trình chuyển

dịch CCKT

- An toàn tín dụng hay kiểm soát được rủi ro tín dụng

luôn là một mục tiêu ưu tiên của các NHTM Mục tiêu này

đòi hỏi các NH phải sàng lọc các dự án vay có hiệu quả

Hệ quả tất yếu là các NH phải nỗ lực thu thập thông tin thị

trường, có khả năng dự báo thị trường, từ đó xác định các

định hướng ưu tiên trong cho vay vốn theo nguyên tắc an

toàn, hiệu quả Đó chính là cơ chế mà qua đó, tín dụng

thương mại tự phát ảnh hưởng đến việc điều chỉnh CCKT

Nghiên cứu về cơ chế tác động của tín dụng thương mại

đối với quá trình chuyển dịch CCKT cho phép rút ra các

kết luận thực tiễn sau:

- Cơ chế tác động của tín dụng thương mại về cơ bản là

cơ chế điều tiết của thị trường Với cơ chế này, Nhà nước với tư cách quản lý vĩ mô cần tạo điều kiện để phát huy các mặt tích cực của thị trường nhằm định hướng hoạt động của thị trường tín dụng đến mục tiêu thúc đẩy và định hướng quá trình chuyển dịch CCKT theo quy hoạch và kế hoạch của mình

- Để khắc phục xu hướng thiển cận trong phân bổ vốn của thị trường tín dụng, Nhà nước phải thực hiện những can thiệp cần thiết bằng các biện pháp kinh tế Các biện pháp có thể thực hiện bao gồm: cơ chế bù đắp rủi ro cho các NH thương mại trong cho vay các lĩnh vực ưu tiên theo định hướng chuyển dịch CCKT; thực hiện các biện pháp: miễn giảm thuế, phí đối với dịch vụ tín dụng một số khu vực đặc thù (chẳng hạn, khu vực nông thôn) nhằm giúp tổ chức tín dụng giảm bớt chi phí; hổ trợ lãi suất qua phương thức cấp

bù lãi suất; hổ trợ tài chính nhằm khuyến khích các NHTM

mở Chi nhánh ở những khu vực khó khăn Bằng cách này,

nó vừa thúc đẩy các giao dịch tín dụng giữa các NH thương mại với các chủ thể kinh tế lại vừa bảo đảm lợi ích và tính tự chủ kinh doanh của NH thương mại Mặt khác, trên cơ sở hoạch định đối tượng được trợ giúp, phân biệt các mức trợ giúp và các điều kiện ràng buộc khác, cơ chế này còn có thể tác động vào định hướng chuyển dịch CCKT

4 Kết luận

Tác động của tín dụng ngân hàng đến quá trình chuyển dịch CCKT được thể hiện qua 3 vai trò: vai trò tài trợ; vai trò phân bổ hiệu quả nguồn lực tài chính; vai trò định hướng quá trình chuyển dịch CCKT Cơ chế tác động của tín dụng ngân hàng chính là cơ chế để tín dụng ngân hàng phát huy được mặt tích cực trong các vai trò nói trên đối với quá trình chuyển dịch CCKT

Do sự khác biệt về tính chất giữa hai loại tín dụng ngân hàng là tín dụng ưu đãi và tín dụng thương mại nên hình thành nên hai loại cơ chế tác động tương ứng với những đặc trưng cơ bản khác nhau

Nghiên cứu về cơ chế tác động giúp nhận thức sâu sắc bản chất của công cụ tín dụng ngân hàng đối với quá trình chuyển dịch CCKT từ đó có khả năng phát huy tốt nhất tác động tích cực của công cụ này

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Hội đồng chỉ đạo Quốc gia biên soạn tự điển bách khoa Việt Nam (1995), Từ Điển Bách Khoa Việt Nam, Trung tâm từ điển Bách khoa, Hà Nội

[2] Lâm Chí Dũng (2007), Cơ chế tác động của các công cụ tài chính công đối với mục tiêu chuyểndịch cơ cấu kinh tế nông thôn, Tạp chí

Khoa học & công nghệ- ĐHĐN số tháng 4/2007 [3] Tạp chí Cộng sản 9/1994 (dẫn theo Trần Tùng Lâm (1996), Những giải pháp cơ bản về vốn để chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên địa bàn Tỉnh Quãng Ngãi, Luận văn Thạc sỹ kinh tế, Trường Đại học Tài chính – kế toán Hà Nội).

(BBT nhận bài: 14/07/2014, phản biện xong: 26/08/2014)