TIỂU LUẬN: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN NỀN GIÁO DỤC VIỆT NAM NHỮNG THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI pdf

Cùng với thời gian, với rất nhiều biến đổi ở trong nước cũng như thế giới, những chỉ dẫn về giáo dục của Người vẫn giữ nguyên tính khoa học, tính cách mạng, có ý nghĩa phương pháp luận l

GIÁO DỤC VIỆT NAM NHỮNG THẬP

NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI

Asst Prof Dr Nguyen Thi Nga

After analysing briefly Ho Chi Minhs thought on education with an emphasis on some fundamental aspects such as: its target, content and the method of education, the author affirms that Ho Chi Minhs thought of education has served not only as

an magnetic needle for the strategy of human and education development over the past decades, but also as a fundamental orientation for the renovation and improvement of education in Vietnam during early decades of the 21st century

Luật giáo dục 2005, điều 2 quy định: “Nền giáo dục Việt Nam là nền giáo dục xã hội chủ nghĩa có tính nhân dân, dân tộc, khoa học và hiện đại, lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng” Như vậy, có thể nói, tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói riêng là những định hướng gợi mở cho việc phát triển nền giáo dục Việt Nam hiện nay

Với tư cách hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh là kết quả của sự vận dụng và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân

loại Trong lĩnh vực giáo dục, Hồ Chí Minh không chỉ là nhà tư tưởng, mà còn luôn hiện thân là người thày mẫu mực chăm sóc cho sự nghiệp trồng người của

trọng đến sự nghiệp giáo dục Cùng với thời gian, với rất nhiều biến đổi ở trong nước cũng như thế giới, những chỉ dẫn về giáo dục của Người vẫn giữ nguyên tính khoa học, tính cách mạng, có ý nghĩa phương pháp luận lớn lao với sự nghiệp đổi mới và phát triển giáo dục nước ta Với ý nghĩa đó, Hồ Chí Minh là một nhà giáo dục vĩ đại Tổ chức UNESCO, khi tôn vinh Hồ Chí Minh là danh nhân văn hoá kiệt xuất, đã khẳng định sự đóng góp quan trọng của Người về nhiều mặt, trong đó

có lĩnh vực văn hoá, giáo dục, nghệ thuật

Có thể nói, truyền thống văn hoá, giáo dục, tinh thần nhân ái, yêu nước Việt Nam, tư tưởng yêu nước Việt Nam, dân sinh, dân chủ của các sĩ phu Việt Nam yêu nước cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, triết lý giáo dục, triết lý nhân sinh của Nho giáo, Phật giáo; tư tưởng nhân văn về con người, về giáo dục con người thời Cận đại đã được Hồ chí Minh kế thừa, tiếp thu có chọn lọc, phê phán và sáng tạo Đặc biệt, tư tưởng giáo dục của chủ nghĩa Mác – Lênin là tiền

đề quan trọng nhất tạo nên sự phát triển về chất trong tư tưởng Hồ Chí Minh về

giáo dục Thêm nữa, những hậu quả của nền giáo dục dưới sự đô hộ của thực

dân Pháp, những hệ luỵ về chính trị – xã hội – con người trong chính sách “ngu dân để trị” của thực dân Pháp đối với nhân dân Việt Nam và sự trải nghiệm thực trong tiễn hoạt động cách mạng, nhất là yêu cầu thực tiễn của cách mạng Việt Nam về việc xây dựng nền giáo dục mới để đào tạo ra những công dân làm chủ đã thôi thúc Người dành sự quan tâm đặc biệt cho việc xây dựng và phát triển nền giáo dục cách mạng

Nghiên cứu di sản tư tưởng Hồ chí Minh cho thấy, Người đặc biệt quan tâm đến vấn đề giáo dục, coi đó là nhiệm vụ cơ bản, không thể tách rời của cách mạng Việt Nam Với triết lý đã trở thành niềm tin sâu sắc - “một dân tộc dốt là một

dân tộc yếu”, ngay từ những ngày đầu cách mạng, Người đã lên án “chính sách

ngu dân” mà chính quyền thực dân áp dụng ở Việt Nam Năm 1930, trong Lời

kêu gọi nhân ngày thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương, Người đã nêu ra

khẩu hiệu “thực hành giáo dục toàn dân”, tức là phải tiến hành phổ cập giáo dục Cách mạng tháng Tám thành công, Người đã lãnh đạo nhân dân xoá bỏ nền

giáo dục thực dân để xây dựng nền giáo dục mới Người nhận thức một cách sâu

sắc về sự cần thiết phải phát triển nền giáo dục cách mạng, coi đó là một bộ phận không thể tách rời sự nghiệp xây dựng nền kinh tế mới, nền văn hoá mới và con người mới trong cách mạng Việt Nam

Quan điểm này là sự kế thừa truyền thống văn hoá Việt Nam nhưng đã được nâng lên tầm cao mới – phù hợp với khuynh hướng vận động của lịch sử, thời đại và văn minh nhân loại Nó được kiểm chứng bởi thực tế cũng như xu hướng phát triển kinh tế tri thức của nhân loại trong thế kỷ XXI – muốn trở thành cường quốc, muốn có nền kinh tế phát triển nhanh và bền vững phải đầu tư cho giáo dục, xây dựng nền giáo dục đáp ứng được yêu cầu phát triển đất nước

Xã hội phong kiến xưa và chế độ thực dân cũ đã để lại cho xã hội Việt Nam, con người Việt Nam nhiều hủ tục lạc hậu, nhiều thói hư, tật xấu cần phải thay đổi Trước thực trạng này, với triết lý “hoá dân dịch tục”, tức giáo hoá nhân dân để cải biến phong tục, Hồ Chí Minh xác định mục tiêu này cùng với mục tiêu nâng cao dân trí cũng là một trong những nhiệm vụ của nền giáo dục mới Và, khi xác định chủ nhân của sự nghiệp cách mạng, của công cuộc xây dựng xã hội mới là con người Việt Nam, là đông đảo tầng lớp nhân dân Việt Nam ở mọi thế hệ, mọi vùng miền, Người khẳng định nhiệm vụ của nền giáo dục mới là phải trang bị những kiến thức cần thiết cho họ, giúp họ hoàn thiện nhân cách cá nhân, nâng cao năng lực chuyên môn và phẩm chất đạo đức để làm chủ và xây dựng xã hội mới Với tư tưởng chủ đạo nhất quán và xuyên suốt rằng, xã hội mới phải có những con người mới được tạo nên bởi những quan hệ xã hội mới và một nền giáo dục mới, Người

nhấn mạnh: “Về giáo dục, chế độ khác thì giáo dục cũng khác”(1); rằng nền giáo dục mà chúng ta cần phải xây dựng là nền giáo dục dân tộc, khoa học và đại chúng

- nền giáo dục mới của dân, do dân, vì dân

Chúng ta có thể khái quát tư tưởng cơ bản của Người về xây dựng và phát triển nền giáo dục mới như sau:

Thứ nhất, đối tượng của giáo dục phải là toàn thể nhân dân Việt Nam (không phân

biệt già trẻ, nam nữ, sinh sống ở nông thôn hay thành thị, là người dân tộc thiểu số hay đa số,…) và nhiệm vụ lớn nhất của công tác giáo dục là phải làm cho “ai cũng được học hành”

Thứ hai, mục tiêu của giáo dục là “bồi dưỡng thế hệ công dân, cán bộ sau này”,

“đào tạo lớp người, lớp cán bộ mới”(2) tạo ra những con người có ích, những con người có đủ đức và tài, vừa hồng vừa chuyên “để phục vụ nhân dân, phục vụ Tổ quốc”, đóng góp cho sự hưng thịnh của đất nước, đưa đất nước “sánh vai các cường quốc năm châu”

Thứ ba, nội dung giáo dục phải toàn diện, bao gồm tất cả các mặt đức, trí, thể, mỹ

Nội dung giáo dục phải kết hợp được tri thức khoa học với kiến thức thực tế (học phải đi đôi với hành), phát huy được tính sáng tạo, khả năng tư duy của mỗi người học, đồng thời phải đảm bảo chứa đựng cả tính dân tộc và tính thời đại (kết hợp những nét văn hoá truyền thống tốt đẹp của dân tộc với những tinh hoa tri thức văn minh, hiện đại, tiến bộ của nhân loại),…

Thứ tư, phương pháp giáo dục phải khoa học, phù hợp với nhiều loại đối tượng

khác nhau, như giáo dục không nên chỉ bó hẹp trong nhà trường, mà phải phát huy mối liên hệ mật thiết giữa nhà trường, gia đình và xã hội, trong giáo dục phải chăm

lo, bồi dưỡng thế hệ trẻ, với mỗi đối tượng, mỗi cấp học cần phải có những phương pháp giáo dục phù hợp,

Thứ năm, giáo dục cần được thực hiện dưới nhiều hình thức, cách thức, loại hình,

chương trình đào tạo khác nhau (trong nhà trường, trong cuộc sống, thông qua

sách vở, trao đổi; học thầy, học bạn, tự học; học ở mọi nơi, mọi lúc…) nhằm đảm bảo mục tiêu giáo dục toàn dân cũng như nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục

Thứ sáu, công tác giáo dục phải chú ý cả hai đối tượng người học và người dạy

Việc phát triển nền giáo dục phải được coi là nhiệm vụ của toàn xã hội, là công việc có tính liên ngành, cần có sự chủ động, quan tâm của các cấp uỷ Đảng, chính quyền, nhân dân, trong đó vai trò của những người làm công tác giáo dục là hết sức quan trọng

Như vậy, có thể nói, tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển nền giáo dục cách mạng là hệ thống các quan điểm phong phú và hoàn chỉnh Tư tưởng ấy là ánh sáng soi đường, vạch ra phương hướng cơ bản cho chiến lược phát triển con người, chiến lược phát triển giáo dục ở nước ta trong suốt mấy chục năm qua và

cả thời gian sắp tới

Coi trọng phát triển giáo dục là quan điểm nhất quán của Đảng ta trong thời kỳ đổi

mới Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã

hội (1991), Đảng ta đã xác định: “Khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo

phải được xem là quốc sách hàng đầu” Đó cũng là tinh thần chỉ đạo cơ bản thể hiện trong các văn kiện đại hội của Đảng Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoá VIII) và kết luận Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương (khoá IX) về phát triển giáo dục và đào tạo đã được đông đảo quần chúng nhân dân ủng hộ

Trên thực tế, trong những năm đổi mới, công tác giáo dục, đào tạo đã được Đảng

và Nhà nước ta cũng như đông đảo các nhà khoa học và quần chúng nhân dân quan tâm Ngoài những thành tựu quan trọng và tiến bộ đã được xã hội thừa nhận, công tác giáo dục và đào tạo của chúng ta trong những năm vừa qua vẫn còn có những bất cập trước yêu cầu phát triển đất nước Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương (khoá VIII) đã nhận định, một bộ phận sinh viên, học sinh có tình trạng suy thoái đạo đức, phai nhạt về lý tưởng, chạy theo lối sống thực dụng,

thiếu hoài bão lập thân, lập nghiệp vì tương lai của bản thân và đất nước Nhiều nhà nghiên cứu giáo dục thì cho rằng, trong mấy năm qua có phần thừa về “dạy chữ”, ít “dạy nghề”, không chú trọng “dạy người” Đánh giá tình hình giáo dục Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XXI, trong “Dự thảo chiến lược giáo dục 2009-2020 (lần thứ 14)” do Bộ Giáo dục và đào tạo công bố, bên cạnh việc khẳng định những thành tựu đã đạt được về quy mô, chất lượng giáo dục cũng như công tác quản lý giáo dục, Dự thảo cũng khẳng định nhiều bất cập, yếu kém Quan sát thực trạng xã hội cho thấy, trình độ văn hoá và dân trí nước ta còn thấp Điều này biểu hiện rõ trên lối sống, suy nghĩ, tác phong, ý thức trách nhiệm cộng đồng, đạo đức… Tình trạng này đã tác động tiêu cực đến mọi mặt đời sống xã hội; hơn nữa, trong xu hướng phát triển và cả trên thực tế, hiện tại nguồn nhân lực nước ta chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế, chất lượng lao động thấp… Đến thời điểm hiện nay, những hạn chế, yếu kém trên vẫn chưa được khắc phục, thậm chí

có phần gia tăng ở nhiều chiều cạnh Đánh giá tình hình và kết quả thực hiện Nghị quyết Đại hội X của Đảng trong nửa đầu nhiệm kỳ về phát triển giáo dục - đào tạo, Ban Chấp hành Trung ương khoá X đã ghi nhận điều đó(3) Đó là những thách thức mà thực tiễn đang đặt ra cho nền giáo dục Việt Nam hiện nay

Kinh nghiệm của các nước phát triển và đang phát triển cho thấy, phát triển giáo dục là bí quyết thành công, là con đường ngắn nhất để đi tắt, đón đầu, “rút ngắn” trong công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá Khẳng định vấn đề này, UNESCO đưa ra tuyên bố: Không có sự tiến bộ và thành đạt nào có thể tách khỏi sự tiến bộ và thành đạt trong lĩnh vực giáo dục của quốc gia đó Và những quốc gia nào coi nhẹ giáo dục hoặc không đủ tri thức và khả năng cần thiết để làm giáo dục một cách có hiệu quả thì số phận của quốc gia đó xem như đã an bài và điều đó còn tồi tệ hơn cả sự phá sản.(3)

Phát triển nền giáo dục Việt Nam những thập niên đầu thế kỷ XXI, chúng ta đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức Đảng và Nhà nước ta đã nhất quán coi

trọng việc phát triển giáo dục qua nhiều chủ trương, chính sách lớn Những thành tựu mà chúng ta có được sau 65 năm phát triển nền giáo dục cách mạng và những thành tựu đã đạt được trong phát triển kinh tế - xã hội trong 25 năm đổi mới vừa qua đã tạo ra tạo cơ sở vật chất và tinh thần cho sự mở rộng và nâng cao chất lượng giáo dục Hợp tác quốc tế được mở rộng đã tạo điều kiện thuận lợi cho chúng ta có thể nhanh chóng tiếp cận với các xu thế mới, tri thức mới, những mô hình giáo dục hiện đại, tận dụng các kinh nghiệm quốc tế, các nguồn đầu tư để đổi mới và phát triển, làm thu hẹp khoảng cách phát triển giữa nước ta với các nước khác Bên cạnh những thành tựu rất đáng tự hào mà nền giáo dục mới đã đạt được, nền giáo dục nước ta vẫn còn nhiều bất cập, yếu kém, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển đất nước, thêm vào đó là cả những yếu kém trong việc quản lý, điều hành hệ thống giáo dục Sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ trên thế giới có thể làm cho khoảng cách kinh tế và tri thức giữa Việt Nam và các nước ngày càng gia tăng, nước ta có nguy cơ bị tụt hậu xa hơn Người lao động Việt Nam yếu thế về chất lượng trong quá trình hội nhập Sự xâm nhập của các yếu tố ngoại lai và sự biến động trong đời sống xã hội đang tạo ra những biến đổi trong tư tưởng, trong đó có những tác động tiêu cực lớn, như hình thành lối sống thực dụng, xói mòn bản sắc văn hoá dân tộc…

Trong bối cảnh đó, kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh trong phát triển nền giáo dục Việt Nam hiện nay, về mặt phương pháp luận, chúng ta cần tiếp tục đổi mới tư duy

về giáo dục theo hướng kiên định phát triển một nền giáo dục khoa học, dân tộc và đại chúng với những mục tiêu và điều kiện cụ thể của Việt Nam trong những thập niên đầu của thế kỷ XXI Cụ thể là:

Thứ nhất, nền giáo dục Việt Nam trong những thập niên đầu của thế kỷ XXI phải

phát triển theo hướng đáp ứng yêu cầu của quá trình đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá gắn với phát triển kinh tế tri thức và mở rộng hội nhập quốc tế, tạo cơ hội và tiền đề cần thiết để phát triển con người toàn diện Việt Nam hiện nay đang

trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá gắn với phát triển kinh tế tri thức, điều đó cần được coi là một yêu cầu cơ bản nhất để từ đó xác định chiến lược

giáo dục Một mặt, giáo dục là công cụ hữu hiệu và phổ biến để cung cấp cho con

người các tri thức khoa học cần thiết mà nếu thiếu nó, không thể khắc phục được

tình trạng nghèo nàn, lạc hậu, không thể phát triển Mặt khác, giáo dục là công cụ

trang bị cho con người tình cảm, lý tưởng và rất nhiều các kỹ năng mềm để con người nâng cao chất lượng cuộc sống cả về vật chất lẫn tinh thần Chính vì vậy, nền giáo dục Việt Nam hiện nay cần tiếp tục đổi mới một cách mạnh mẽ trên mọi phương diện Về nội dung, cần tránh sự thiên lệch chủ yếu chú trọng dạy chữ mà coi nhẹ về đạo đức, tư tưởng, nhân cách làm người; nội dung giáo dục phải theo hướng toàn diện, vừa “hồng” vừa “chuyên” không chỉ là khẩu hiệu, mà phải được coi là hiện thực Mục tiêu của các cấp học không chỉ là bằng cấp, chứng chỉ, mà là tri thức, kỹ năng, phong cách tư duy và hành động phù hợp, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển xã hội, phát triển con người…

Việc xác định nội dung và phương pháp giáo dục, xây dựng các hình thức giáo dục… xa rời mục tiêu này sẽ làm cho giáo dục không xác định được hướng đi đúng đắn

Thứ hai, nền giáo dục Việt Nam trong những thập kỷ đầu của thế kỷ XXI phải

được phát triển trên cơ sở kết hợp truyền thống với hiện đại, dân tộc và quốc tế Việt Nam có một nền giáo dục lâu đời Truyền thống hiếu học, phương châm

“tiên học lễ, hậu học văn” và nhiều phương pháp giáo dục truyền thống khác đã tạo nên những sắc thái riêng của nền giáo dục Việt Nam Điều đó và những giá trị truyền thống tốt đẹp khác là những tài sản vô giá mà nền giáo dục Việt Nam hiện nay nếu không kế thừa sẽ không thể phát triển được Cũng như nhiều lĩnh vực khác, ngoài việc kế thừa từ truyền thống, trong giáo dục, chúng ta phải kế thừa các thành tựu của văn minh nhân loại, đặc biệt là các lý thuyết khoa học hiện đại và phương pháp giáo dục mới Nếu tuyệt đối hóa truyền thống dân tộc sẽ

làm cho nền giáo dục Việt Nam trở nên lạc hậu, lỗi thời; ngược lại, nếu tuyệt đối hóa yếu tố quốc tế sẽ làm cho nền giáo dục Việt Nam trở nên lai căng, mất gốc, làm mất sự tinh túy của nền văn hóa dân tộc Sự kết hợp giữa tinh thần dân tộc và quốc tế còn có nghĩa là xây dựng một nền giáo dục có tính dân tộc cao, nhưng lại tiếp thu được những yếu tố tiến bộ của nền giáo dục thế giới Những kinh nghiệm giáo dục của các nước trong khu vực và trên thế giới ngày nay đều là những kinh nghiệm quý báu mà nền giáo dục Việt Nam muốn phát triển phải kế thừa và phát huy

Thứ ba, phải thực hiện đa phương hóa, đa dạng hóa các hệ thống giáo dục và các

phương thức giáo dục để hình thành một nền giáo dục đại chúng, ai cũng được

học hành Chưa bao giờ điều kiện quốc tế và trong nước lại thuận lợi cho việc

phát triển các loại hình giáo dục đa dạng như hiện nay Vì vậy, một mặt, chúng ta

cần phải đẩy mạnh giáo dục công lập, trong đó phải ưu tiên cho giáo dục phổ cập, giáo dục ở các vùng sâu, vùng xa, cho những học sinh, sinh viên có hoàn

cảnh khó khăn…; mặt khác, cần mở rộng hệ thống các trường ngoài công lập

thông qua việc huy động vốn của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước, mở rộng các trường dạy nghề, khuyến khích mở các trường đại học, cao đẳng dạy nghề chất lượng cao, các trường liên doanh, liên kết với nước ngoài;… Cùng với

đó, cần phải đa dạng hóa các phương thức đào tạo; phương thức đào tạo chính quy tập trung truyền thống cần được tiếp tục phát huy bên cạnh nhiều phương thức khác, như đào tạo chính quy không tập trung, đào tạo vừa học vừa làm, đào tạo từ xa, các hình thức bồi dưỡng, cập nhật, hoàn chỉnh kiến thức… Có như vậy, chúng ta mới tạo ra được một xã hội học tập, tạo cơ hội để mọi người, tuỳ điều kiện, hoàn cảnh của mình, đều được học hành

Thứ tư, giáo dục là sự nghiệp của toàn xã hội, nhưng phải có sự lãnh đạo thống

nhất của Đảng và có sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước Xã hội hiện nay, mỗi

người dân đều có trách nhiệm đối với việc học tập của bản thân, nhưng phát triển

nền giáo dục nước nhà phải là vấn đề của toàn xã hội, của những người làm công tác giáo dục, đặc biệt là các nhà lãnh đạo, quản lý giáo dục Vì vậy, Đảng là những người chịu trách nhiệm trước toàn xã hội trong việc đề ra những chủ trương, đường lối đúng đắn để phát triển giáo dục; Nhà nước cần thể chế hóa vai trò, trách nhiệm và quyền lợi của các tổ chức, cá nhân và gia đình trong việc phát triển giáo dục Đặc biệt, Nhà nước phải xây dựng quy chế giáo dục và quản lý một cách chặt chẽ toàn bộ hệ thống giáo dục, từ mầm non đến đại học và sau đại học, chịu trách nhiệm trước toàn xã hội về việc xây dựng, sử dụng đội ngũ cán bộ giáo dục và cùng với đó là toàn bộ chất lượng giáo dục Một nền giáo dục tốt là nhờ nhà nước

có chính sách phát triển giáo dục đúng và ngược lại Vì vậy, ở Việt Nam hiện nay, chỉ có Nhà nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, mới có thể đóng vai trò trụ cột trong việc xây dựng một nền giáo dục thực sự vững mạnh

Đó là một số quan điểm cơ bản để xây dựng và phát triển nền giáo dục Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong những thập niên đầu thế kỷ XXI Ở đây vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, song cũng khá thống nhất rằng, hướng tới phát triển nền giáo dục trong thế kỷ XXI, ngoài việc tổng kết thực tiễn nền giáo dục nước nhà, ngoài việc kế thừa và phát huy các giá trị trong tư tưởng giáo dục truyền thống, kế thừa tinh hoa và kinh nghiệm giáo dục của các nước, phát triển giáo dục Việt Nam cần đặc biệt được soi sáng bởi tinh hoa tư tưởng Hồ Chí Minh Theo tư tưởng và những phương thức mà

Hồ Chí Minh đã làm, nền giáo dục Việt Nam phải được xây dựng với một quy mô

và tầm vóc mới, tạo ra những chuyển biến về chất trong giáo dục, đáp ứng những yêu cầu phát triển đất nước và con người Việt Nam trong những thập niên đầu thế

kỷ XXI

(*) Phó giáo sư, tiến sĩ, Viện Triết học, Học viện Chính trị – Hành chính Quốc gia

Hồ Chí Minh

(1) Hồ Chí Minh Toàn tập, t.8, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tr.183

(2) Hồ Chí Minh Sđd, t.8, tr.183

(3) Xem: Đảng Cộng sản Việt Nam Văn kiện Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp

hành Trung ương (khoá X) Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội 2009, tr.36 – 38

"CHIẾU DỜI ĐÔ" TỪ GÓC NHÌN TRIẾT HỌC, ĐẠO ĐỨC HỌC VÀ MỸ HỌC

Khẳng định “Chiếu dời đô” của Lý Công Uẩn là một kiệt tác mang những giá trị nhiều chiều, nhiều lớp có ý nghĩa không chỉ đối với quá khứ, mà còn đối với hôm nay và mai sau, trong bài viết này, tác giả đã đưa ra và luận giải những giá trị đó

từ phương diện triết học, đạo đức học và mỹ học qua quan niệm của Lý Công Uẩn về mệnh trời và lòng dân, về bổn phận và vai trò của kinh đô - nơi thắng địa Với những luận giải đó, tác giả đã làm rõ tầm nhìn chiến lược đậm tính triết học, đức độ nhân ái lớn lao, cảm hứng và thị hiếu thẩm mỹ mạnh mẽ, tinh tế trong “Chiếu dời đô” của Lý Công Uẩn

Những sáng tạo văn hoá đích thực luôn là những khối đa diện mà nhìn nhận từ

phương diện, chiều cạnh nào cũng có thể tìm ra và khai thác được những lớp

nghĩa và giá trị của chúng Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn là một sáng tạo, một

tác phẩm như vậy Đã có nhiều công trình nghiên cứu, đánh giá tác phẩm này từ các phương diện sử học, văn học, chính trị học, văn hoá học, xã hội học, địa lý

học,… Nhưng, dường như càng nghiên cứu, càng khai thác thì Chiếu dời đô càng

ánh lên những giá trị nhiều chiều, nhiều lớp có ý nghĩa không chỉ đối với quá khứ,

mà còn đối với hôm nay và mai sau Trong tinh thần đó, bài viết này muốn góp

phần tìm hiểu lớp nghĩa, ý nghĩa và giá trị của kiệt tác này từ phương diện triết

học, đạo đức học và mỹ học

Như chính tên của nó, Chiếu dời đô có nội dung là những lý giải của Lý Công

Uẩn về sự cần thiết phải dời đô từ Hoa Lư ra Đại La để tạo điều kiện cho sự phát triển đất nước.(*)

Bằng việc khảo sát những cuộc dời đô trong lịch sử Trung Hoa, Lý Công Uẩn đã chỉ ra cho mọi người thấy rằng, nhà Thương đến Bàn canh đã dời đô năm lần, nhà Chu đến Thành vương đã dời đô ba lần Như vậy, việc dời đô đã có tiền lệ và là hiện tượng bình thường Kinh đô, như sự lý giải của Lý Công Uẩn, gắn liền với

sự hưng vong của một triều đại, một dân tộc, một quốc gia Một triều đại muốn mưu toan nghiệp lớn, một quốc gia muốn cường thịnh, bền vững, trường tồn cần phải có một kinh đô đủ tư cách là đầu mối giao thông, trung tâm chính trị, kinh

tế, văn hoá để không chỉ mưu toan nghiệp lớn, đáp ứng các yêu cầu hiện tại, mà còn “tính kế muôn đời cho con cháu mai sau”(1) Vì vậy, dời đô hay định đô ở đâu là một việc hệ trọng Chính tính chất hệ trọng này đã làm cho việc dời đô, định đô liên quan và bị quy định bởi mệnh trời và lòng dân Theo nghĩa đó, nhà Thương, nhà Chu dời đô là bởi “trên kính mệnh trời, dưới thể theo lòng dân”, đó hoàn toàn không phải là một việc làm tùy tiện, ngẫu hứng Nói cách khác, việc dời đô và định đô ở đâu là do những yêu cầu khách quan quy định

Như chúng ta đều biết, các khái niệm mệnh trời và lòng dân vốn là các khái niệm

mà Nho giáo đã được sử dụng phổ biến trong học thuật và trong quản lý xã hội ở Trung Hoa từ cổ đại đến bấy giờ Những khái niệm này được dẫn xuất từ một

về mặt lý luận cho Chiếu dời đô.(1)

Trong quan niệm Nho giáo, mệnh trời và lòng dân là thống nhất; lòng dân là biểu hiện của mệnh trời Nhưng làm sao có thể biết được mệnh trời và lòng dân? Trong trường hợp này, năng lực, tầm nhìn chiến lược của các bậc đế vương, những người lĩnh, kính mệnh trời là có ý nghĩa quyết định tối hậu Nói cụ thể hơn, việc nắm bắt mệnh trời và lòng dân thể hiện ở chỗ: Nhận ra hạn chế của kinh

đô cũ về mặt vị trí và tầm vóc mà nó cần phải có, đồng thời, thấy được ưu thế của vùng đất mới, nơi sẽ định đô

Theo Lý Công Uẩn, Hoa Lư là vùng đất thấp, trũng, hẻo lánh, chật hẹp không đáng làm chỗ định đô của bậc đế vương, không đáp ứng được yêu cầu phát triển đất nước trong điều kiện mới Nhà Đinh, nhà Lê không nhận ra điều đó, nghĩa là không biết được ý trời, mệnh trời, vì vậy mà “Triều đại không được bền lâu, vận

số ngắn ngủi, trăm họ hao tổn, muôn vật tiêu điều” Trong đánh giá này có hàm

ý rằng, những tai dị không chỉ nhà Đinh, nhà Lê mà cả trăm họ phải gánh chịu chính là do không biết, không lĩnh mệnh trời Nhà Đinh, nhà Lê không biết

mệnh trời còn bởi họ không thấy thành Đại La “ở nơi trung tâm của trời đất, được cái thế rồng lượn hổ chầu, đã đúng ngôi nam bắc tây đông, lại tiện hướng nhìn sông tựa núi, đất rộng mà bằng phẳng, cao mà thoáng mát, dân cư không khổ về ngập lụt, muôn vật rất phồn thịnh Xem khắp nước Việt, nơi ấy là nơi tốt hơn cả, thực là nơi hội tụ của bốn phương, nơi kinh sư tốt nhất của muôn đời” Như vậy, với Lý Công Uẩn, mệnh trời và lòng dân không phải là những gì quá trừu tượng, thần bí, không thể nhận ra Mệnh trời và lòng dân gắn liền với quốc

kế, dân sinh; chúng biểu hiện ra qua những hạn chế của Hoa Lư, những tai dị phải gánh chịu bởi những hạn chế đó; đồng thời ở những ưu thế của Đại La đối với việc định đô và phát triển đất nước Trong tương quan với việc dời đô, định đô, mệnh trời chính là thiên thời, ưu thế của Đại La là địa lợi, lòng dân là nhân hoà Nhận thức, nắm bắt và hợp nhất được cả thiên thời, địa lợi, nhân hoà trong một quyết sách, Lý Công Uẩn vừa là nhà tư tưởng có tầm nhìn triết học, vừa là nhà chính trị sáng suốt và quyết đoán

Trong những lập luận và quyết định dời đô cũng thể hiện tư tưởng đạo đức và đức độ của Lý Công Uẩn Lý Công Uẩn không nhìn nhận đạo đức một cách chung chung, trừu tượng Quan niệm đạo đức của Lý Công Uẩn gắn liền với đức

độ và hành động thực tế của ông với tư cách vị vua sáng sự nghiệp Có thể nói, tư

tưởng đạo đức bao trùm và xuyên suốt Chiếu dời đô là tư tưởng về bổn phận

Theo Lý Công Uẩn, bổn phận của con người bị quy định bởi vị thế xã hội của họ Bậc đế vương là kẻ thay trời hành đạo, bởi thế, bổn phận của họ là trên kính mệnh trời, dưới theo lòng dân mà mưu toan nghiệp lớn Trong điều kiện mà Hoa

Lư không còn đáp ứng được yêu cầu phát triển của đất nước nữa thì bổn phận của bậc đế vương là phải dời đô đến nơi hội tụ quan yếu của bốn phương, tạo điều

kiện cho sự phát triển Với quan niệm đó, trong Chiếu dời đô, Lý Công Uẩn đã

phê phán nhà Đinh, nhà Lê không chỉ về mặt nhận thức, tầm nhìn, mà còn từ lập trường đạo đức Theo ông, việc coi thường mệnh trời, không theo dấu cũ Thương,

từ nội tâm, từ mệnh lệnh đạo đức Như vậy, tính thuyết phục của Chiếu dời

đôkhông chỉ có căn cứ ở lý lẽ, chứng minh, nghĩa là ở lý tính; nó còn được thể

hiện bằng tình cảm, cảm xúc, bằng lòng thương dân của Lý Công Uẩn Chính vì thế, khi đáp lại nguyện vọng dời đô của Lý Công Uẩn, quần thần đã cảm kích và nhất trí tâu rằng: “Bệ hạ vì thiên hạ mà lập kế lâu dài để trên cho cơ nghiệp to lớn, được thịnh vượng, dưới cho nhân dân được giàu của, nhiều người, việc lợi như thế, ai dám không theo”(2)

Trên bình diện đạo đức, việc dời đô là một hành động đạo đức, hành động được thôi thúc bởi động cơ bao hàm và là sự thống nhất giữa nhận thức và tình cảm Điều đó cùng với toàn bộ sự nghiệp trị vì đầy nhân đức đã khiến cho Lý Công Uẩn trở thành một tấm gương đạo đức có ảnh hưởng xuyên suốt triều đại nhà Lý Các vị vua nhà Lý vốn nổi tiếng nhân từ, thương dân cũng bởi họ có một vị vua sáng nghiệp là một tấm gương lớn về nhân từ, đức độ

Cùng với những tư tưởng về triết học, đạo đức, Chiếu dời đô cũng thể hiện một

nhãn quan thẩm mỹ độc dáo Với Lý Công Uẩn, kinh đô của một quốc gia hùng

mạnh không chỉ là một trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá, mà còn là mộtbiểu

trưng quyền lực - thẩm mỹ Vì vậy, với tham vọng xây dựng một quốc gia cường

thịnh, ông cần một nơi thắng địađể định đô và xây dựng kinh đô Điều đó cho thấy, Lý Công Uẩn nhận thức và đánh giá rất cao vai trò của cái đẹp, mà trong

trường hợp này là cái đẹp của kinh đô đối với sự phát triển, sự tự cường dân tộc

Như sự thể hiện trong Chiếu dời đô, nơi định đô và do đó, kinh đô phải là sự kết

hợp hài hoà của nhiều ưu thế, nhiều vẻ đẹp Với một năng lực nhận thức thẩm mỹ

sắc sảo, một thị hiếu thẩm mỹ tinh tế, Lý Công Uẩn đã nhận thấy sự hội tụ những

ưu thế, những vẻ đẹp này ở thành Đại La.(2)

Theo Lý Công Uẩn, thành Đại La có ưu thế về mặt vị trí, ở vào “trung tâm của trời đất, đúng ngôi nam bắc tây đông” Trong đánh giá này, không chỉ thể hiện yêu cầu về thuận lợi giao thông phục vụ cho việc quản lý và phát triển đất nước; hơn thế, nó còn cho thấy uy thế và sức hấp dẫn thẩm mỹ của triều đại; bởi đã là trung tâm của trời đất thì lẽ đương nhiên bốn phương đều phải và mong muốn quy tụ về Uy thế và sức hấp dẫn của Đại La và do đó, của triều đại còn gia tăng hơn, bởi nó có cái thế của “rồng lượn hổ chầu, lại tiện hướng nhìn sông tựa

núi” Trong trường hợp này, cái đẹp của thế đất là cái đẹp được nhìn nhận theo

quan điểm phong thủy: Thế đất hợp phong thủy là thế đất đẹp; nó biểu thị sự an toàn, sự vững chãi và sự trường tồn

Không chỉ thế, Đại La còn là nơi hội tụ được những điều kiện địa lý, khí hậu, thổ nhưỡng tối ưu cho sức khoẻ, cuộc sống con người và vạn vật Đây là nơi “đất rộng mà bằng phẳng, cao mà thoáng mát, dân cư không khổ vì ngập lụt, muôn vật rất phồn thịnh” Gắn yêu cầu hình sông thế núi với yêu cầu quốc kế, dân sinh, Lý Công Uẩn đã thể hiện tư tưởng về mối liên hệ, tính quy định của cái nhận thức, cái đạo đức với cái thẩm mỹ Trong mối liên hệ này, cái nhận thức, cái đạo đức trở thành những thành tố và là cơ sở của cái đẹp, làm cho cái đẹp trở thành cái đẹp mang tính trí tuệ và đạo đức Mối liên hệ và tính quy định này không chỉ thể hiện ở chỗ, kinh đô đẹp phải là nơi tạo ra những điều kiện tối ưu cho quốc kế, dân sinh, cho cuộc sống người dân nơi kinh đô, mà còn phải là nơi hội tụ của bốn phương, nghĩa là phải tạo ra sự hài hoà không chỉ cục bộ, mà còn là sự hài hoà tổng thể, hài hoà lớn trên phạm vi cả nước Hơn thế, sự hài hoà này không chỉ là hài hoà trên bình diện đồng đại, mà còn là sự hài hoà trên bình diện lịch đại Kinh

đô không chỉ là kinh đô của một thời, mà còn phải là nơi khởi nguồn và tạo ra những điều kiện cho vận nước dài lâu, phong tục phồn thịnh

Với Chiếu dời đô, những năng lực nhận thức, đạo đức, thẩm mỹ của Lý Công Uẩn bộc lộ một cách rực rỡ: Tầm nhìn chiến lược đậm tính triết học, đức độ nhân

ái lớn lao, cảm hứng và thị hiếu thẩm mỹ mạnh mẽ, tinh tế Sự thống nhất của

những năng lực này đã đưa Lý Công Uẩn đến một quyết định hợp lý về mặt nhận thức, chính đáng về mặt đạo đức, hấp dẫn về mặt thẩm mỹ; đó là quyết định dời

đô, là quyết chọn định đô ở nơi thắng địa - Đại La làm căn cứ cho sự nghiệp xây

dựng và phát triển đất nước Đánh giá thành tựu này, sử gia Ngô Thì Sĩ ca ngợi:

“Lý Thái Tổ lên ngôi, chưa vội làm việc khác, mà trước tiên mưu tính việc định

đô đặt đình, xét về sự quyết đoán sáng suốt, mưu kế anh hùng, thực những vua tầm thường không thể theo kịp Cho nên truyền ngôi hơn hai trăm năm, đánh giặc Tống, dẹp giặc Chiêm, nước mạnh, dân giàu, có thể gọi là đời rất thịnh trị Các vua đời sau noi theo đều giữ được ngôi vua, chống chọi với Trung Quốc Lý Thái

Tổ có thể nói là một bậc vua biết mưu tính việc lớn đấy”(3)

Với những nội dung trên, Chiếu dời đô không tự giới hạn ở việc giải thích lý

do dời đô từ Hoa Lư ra Đại La Việc dời đô gắn liền với quốc kế, dân sinh Do

vậy, Chiếu dời đô còn là và thực sự là một Tuyên ngôn, một Chiến lược xây

dựng và phát triển đất nước hướng đến mục tiêu: Dân giàu, nước mạnh, phong tục phồn thịnh, bền lâu Những tư tưởng triết học chính trị, đạo đức,

thẩm mỹ trong Chiếu dời đô cho thấy tầm nhìn chiến lược, quyết tâm chấn

hưng đất nước của Lý Công Uẩn Với tinh thần đó, Lý Công Uẩn và triều đại

do ông sáng lập, như sự đánh giá của Trần Quốc Tuấn thời Trần, đã thực

sự mở nền cho đất nước; mở nền nghĩa là đặt nền móng và mở ra một thời đại mới: Thời đại độc lập và tự cường dân tộc

(*) Phó giáo sư, tiến sĩ, Trưởng phòng Đạo đức học – Mỹ học, Viện Triết học, Viện Khoa học xã hội Việt Nam

(1) Những đoạn trích Chiếu dời đô được dẫn lại từ: Lý Công Uẩn Chiếu dời đô,

trong “Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Văn tuyển, tập 1” Nxb Chớnh trị Quốc gia, Hà

Nội, 2002, tr.158-159

(2) Lý Cụng Uẩn Chiếu dời đụ Sđd., tr.161

(3) Lý Cụng Uẩn Chiếu dời đụ Sđd., tr.161

GIảNG DạY TRIếT HọC ở CHÂU á

ĐáNH GIá Từ QUAN ĐIểM GIớI TíNH TRONG BốI CảNH HàN QUốC

Trong bài viết này, tác giả đã luận chứng để làm rõ rằng sự xuất hiện của triết học nữ quyền không có nghĩa là một lĩnh vực mới của triết học, mà là một thách thức nhằm giải phóng triết học thoát khỏi những hạn chế khác nhau xuất phát

từ sự mù mờ giới tính của nó Đồng thời, với quan niệm đó, tác giả đề xuất những cải cách đ-a quan điểm giới vào trong ch-ơng trình giảng dạy triết học ở Hàn Quốc

I Triết học và sự mù mờ giới tính

định chi phối hoạt động triết học thì vẫn ch-a đ-ợc phản t- ẩn sau sự tuyên

bố về tính phổ quát của triết học,

Triết học, số 12 (235), tháng 12-2010

nhận thức liên quan tới đặc tính địa

ph-ơng và sự ảnh h-ởng của giới tính

hầu nh- ch-a đ-ợc làm sáng tỏ

Mối quan hệ giữa triết học và phụ

nữ luôn là một vấn đề hóc búa trong xã

hội gia tr-ởng, dù ở ph-ơng Tây hay

ph-ơng Đông Một xã hội gia tr-ởng đ-ợc

thiết lập trên cơ sở sự phân chia lao

động và chức năng con ng-ời theo giới

tính Để duy trì hệ thống này thì cần

phải tạo dựng một hệ t- t-ởng về phân

biệt đối lập giữa nam và nữ, nam tính

và nữ tính Sự phân biệt giới tính

này lại đ-ợc tái hiện sâu hơn trong sự

phân chia mang tính nhị nguyên giữa

trời và đất, lý tính (t- duy) và cảm

tính (cảm giác), văn hoá và tự nhiên, cái

công và cái t-,… Thuộc tính đầu ứng

với nam giới còn thuộc tính thứ hai ứng

với nữ giới Chúng đ-ợc ấn định khả

năng phán đoán cao với thuộc tính của

giống đực là v-ợt trội hơn Một trong

những mục tiêu quan trọng nhất của nền

giáo dục gia tr-ởng là làm cho đàn ông

lý tính Định kiến này là sản phẩm của hệ t- t-ởng gia tr-ởng không thể bỏ qua Bắt đầu từ Aristotle chúng ta nhận thấy rằng, số l-ợng đáng kể các triết gia nam phát triển các học thuyết triết học về sự phân biệt nam - nữ với

sự hạ thấp nữ giới Các học thuyết này

là thành tố vững chắc của các truyền thống triết học chủ đạo Thậm chí,

trong Triết học pháp quyền, Hêghen,

khi nỗ lực miêu tả mối quan hệ lý t-ởng giữa gia đình, xã hội dân sự (t- sản) và nhà n-ớc trong xã hội hiện đại mới xuất hiện, cũng mặc nhiên đề cập đến sự phân biệt mang tính gia tr-ởng và thừa nhận phụ nữ không phù hợp với công việc sử dụng đến lý tính Nhà triết học nữ th-ờng lâm vào tình cảnh nghịch lý, họ tiếp thu và dựa vào học thuyết phức tạp của các nhà triết học

“kinh điển” với t- cách nguồn trong khi

(*) Giáo s-, Tiến sĩ, Viện nghiên cứu Khoa học nhân văn, Đại học Quốc gia

nguồn này bao gồm một số thành tố phủ

nhận sự tham gia của nữ giới vào triết

học

Định kiến chống lại phụ nữ này đã

sản sinh và tái sản sinh những hậu quả

quyết định tình cảnh khó khăn của nữ

giới tham gia vào triết học Điều này có

thể nhận thấy ở hai ph-ơng diện:

1) Về mặt hòa nhập xã hội và giáo

dục trẻ em, trẻ em gái th-ờng không đ-ợc

khuyến khích phát triển t- duy triết

học Nghĩa là thiếu các ứng cử viên

tiềm năng cho triết học ở các trẻ em gái

Rất rõ ràng là số các nhà triết học nữ

ít hơn nhiều số các nhà triết học nam

Không nên bỏ qua mặt số l-ợng, vì đó

là tiềm năng tạo nên chất l-ợng

2) Định kiến thì luôn dẫn tới một

thái độ, tâm lý phi lý tính nhất định

Nó chống lại khả năng sử dụng lý tính

của nữ giới, tạo nên thái độ, tâm lý

không thừa nhận bất cứ thành tựu triết

học nào do nữ giới sáng tạo Phụ nữ ít

đ-ợc thừa nhận là nhà triết học hơn so

với nam giới Nếu chúng ta xem những

bộ lịch sử triết học nổi tiếng hay từ

điển các nhà triết học, chúng ta hiếm khi bắt gặp tên của nữ giới(1) Tuy nhiên, do nghiên cứu của một số nữ sử gia về triết học trong những thập kỷ gần đây, nên hiện nay có thể thấy có

ít nhất hàng trăm triết gia nữ trong lịch sử của chúng ta(2) Điều này có nghĩa là phần lớn các nữ triết gia đã

bị gạt ra trong tiến trình tái xây dựng lại lịch sử triết học do các sử gia nam thực hiện

Tôi muốn giới thiệu kinh nghiệm cá nhân của tôi ở đây Mùa xuân năm

2001, Hội Triết học xã hội Hàn Quốc

(Society for Social Philosophy in Korea)

tổ chức buổi thuyết trình ở một tr-ờng

đại học ở Seoul Một đồng nghiệp nam

đã sử dụng hình chiếu để báo cáo về

(1) Chẳng hạn, chỉ có 6 nữ triết gia (Hildegard von Bingen, Hannah Arendt,Simon de Beauvoir, Agnes Heller, Rosa Luxemburg, Magaret Mead) trong số

300 ng-ời, trong: Metzler Philosophenlexikon 300 Biographisch- wergeschichtliche Portrats von den Vorsokratikern bis zu den Nêun Philosophen, Stuttgart,1989

(2) Waithe, Mary Allen,1987 ff., Lịch

sử của các nữ triết gia, tập 4,

Dordretcht/Boston/London: Nxb Học viện Kluwer, Marit,u.a.,1998, Philosophinnen

chuyến đi Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ của

mình nhằm tìm kiếm dấu tích của

triết học Hy Lạp cổ đại Khán giả là các

giáo s-, giảng viên và sinh viên triết học

Bài thuyết trình đó thật tuyệt vời, nó

giới thiệu một cách sâu sắc về triết

học Hy Lạp, đồng thời tạo mối quan tâm

hơn trong nghiên cứu về chủ đề này

trên cổng chính của Đại học Athen) Tôi

đánh giá cao hầu hết bài thuyết trình

của ông ta Tuy nhiên, tôi lại thất vọng

về cách ông ta giải thích về phẩm giá

triết học của Aspasia (một trong những

ng-ời phụ nữ nổi tiếng nhất của Hy Lạp

cổ đại Bà là ng-ời bạn đồng hành của

Pericles, nhà lãnh đạo của Athens dân

chủ Aspasia là một kỹ nữ Vì vậy,

Perciles không đ-ợc phép kết hôn với

bà nh-ng trên thực tế bà là ng-ời phụ

nữ đ-ợc ông yêu mến và trân trọng

nhất - N.D.) Tiểu sử khác th-ờng của

Aspasia tùy thuộc vào sự miêu tả về đời

cấp (điều này vẫn còn tranh cãi) trong

sự so sánh với đời sống của gái điếm cao cấp ở Hàn Quốc đ-ợc giới thiệu nh-

điểm nhấn trong sự lý giải của ông ta Tôi đã cắt ngang và giải thích hoạt

động triết học của Aspasia, nhất là ý nghĩa của bà đối với Socrates và ph-ơng pháp của Socrates trong triết học Khi đang nói, tôi bất chợt nhận thấy những điệu c-ời nhăn nhở khác th-ờng từ các sinh viên nam Tới tận hôm nay, “điệu c-ời nhăn nhở” đó vẫn hiện

rõ trong tâm khảm tôi Từ điệu c-ời

đó, tôi nhận thấy bức t-ờng của sự gia tr-ởng D-ờng nh- d-ới con mắt của họ, bất kể tôi nói điều gì thì cũng chỉ là một ng-ời phụ nữ thấp hèn đang gào thét nổi loạn để che giấu mặc cảm tự

ti của mình Dù có nhận đ-ợc sự tán th-ởng tích cực của các sinh viên nữ và các đồng nghiệp nam, thì cũng rõ ràng

là tôi đã bị tổn th-ơng gấp đôi trong buổi chiều hôm đó với t- cách một ng-ời

phụ nữ làm triết học Tr-ớc tiên, đã hơn

một lần tôi trải nghiệm rằng, thành tựu triết học của một triết gia nữ lừng danh luôn kém hấp dẫn hơn một câu