triết học MacLenin phân tích phạm trù tất nhiênngẫu nhiên và mối quan hệ biện chứng giữa tất nhiên và ngẫu nhiên, ý nghĩa phương pháp luận và có kèm ví dụ minh họa1.Nguyên nhân ra đời của phạm trù tất nhiên và phạm trù ngẫu nhiên:Các mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng hay các các bộ phận trong chúng xuất hiện không giống nhau.Mối liên hệ do bản chất sự vật, hiện tượng quy định => sinh ra phạm trù tất nhiên.
Trang 1Phạm trù tất nhiên và phạm trù ngẫu nhiên
1 Nguyên nhân ra đời của phạm trù tất nhiên và phạm trù ngẫu nhiên:
- Các mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng hay các các bộ phận trong chúng
xuất hiện không giống nhau
- Mối liên hệ do bản chất sự vật, hiện tượng quy định => sinh ra phạm trù tất
nhiên
- Mối liên hệ do sự gặp nhau của những điều kiện, hoàn cảnh bên ngoài quyết
định, có thể xuất hiện hoặc không xuất hiện => sinh ra phạm trù ngẫu nhiên
Khi phản ánh hiện thực khách quan, con người nhận thức được tính không một nghĩa, không ngang giá trị của các mối liên hệ khác nhau vốn
có ở sự vật, hiện tượng => phân loại các nhóm: mối liên hệ nhất định phải xảy ra như thế (tất nhiên) và nhóm mối liên hệ có thể xảy ra, không thể xảy ra, có thể xảy ra thế này hay thế khác (ngẫu nhiên)
2 Khái niệm:
- Phạm trù tất nhiên: dùng để chỉ cái do bản chất, do nguyên nhân bên trong
của kết cấu vật chất quyết định và trong những điều kiện nhất định nó nhất định phải xảy ra như thế chứ không thể khác được
- Ví dụ:
+ Phát triển kinh tế tư nhân là xu thế tất yếu trong nền kinh tế thị trường + Đứng trước nguy hiểm, việc con người suy nghĩ nghĩ đến những tình huống tồi tệ có thể xảy ra và cảm thấy sợ hãi là một điều tất nhiên
- Phạm trù ngẫu nhiên: dùng để chỉ cái do các nguyên nhân bên ngoài, do sự
ngẫu hợp nhiều hoàn cảnh bên ngoài quyết định, có thể xuất hiện, có thể không xuất hiện, có thể xuất hiện như thế này hoặc xuất hiện như thế khác
- Ví dụ:
+ Xu hướng chụp ảnh với bóng bay hình hoa cúc ở giới trẻ khiến lượng cầu
và mức giá của mặt hàng này tăng đáng kể
+ Cây bí cho quả to, quả nhỏ khác nhau
- Phạm trù tất nhiên có quan hệ với phạm trù "cái chung", "nguyên nhân", nhưng không đồng nhất với những phạm trù đó:
Trang 2+ Phạm trù tất nhiên không đồng nhất với phạm trù cái chung Có cái chung
là tất nhiên nhưng cũng có cái chung là ngẫu nhiên
VD: Thuộc tính biết chế tạo công cụ lao động và có ngôn ngữ là cái chung ở con người Cái chung này cũng đồng thời là cái tất nhiên vì nó được nảy sinh từ tác động bản thân quy luật nội tại, của quá trình hình thành con người
Nhưng có cái chung là ngẫu nhiên VD để thành lập đoàn đại biểu học sinh giỏi của các trường THPT trong tỉnh đi thăm quê hương Bác Hồ, mỗi trường được cử 1 đại biểu Khi tập hợp lại thì thấy tất cả các thành viên đều là Đoàn viên ĐTNCSHCM Đây là một sự trùng lặp hoàn toàn ngẫu nhiên vì để trở thành thành viên của đoàn đại biểu tham gia, nhất thiết phải chọn học sinh giỏi nhưng không nhất thiết phải chọn Đoàn viên ĐTNCSHCM Như vậy, cái chung ở đây là cái ngẫu nhiên
+ Bất kì hiện tượng nào cũng có nguyên nhân cho nên cả cái tất nhiên và ngẫu nhiên đều có nguyên nhân Sự khác nhau giữa chúng chỉ là ở chỗ, cái tất nhiên gắn liền với nguyên nhân cơ bản, nội tại của sự vật, hiện tượng còn cái ngẫu nhiên là kết quả tác động của một số nguyên nhân bên ngoài
VD: Một chiếc ô tô đâm vào người anh A, anh A nhất định phải chết, đó là điều tất nhiên Nhưng chính việc anh A bị chết do tai nạn giao thông lại được coi là cái ngẫu nhiên Sự va chạm giữa ô tô và anh A không phải là điều bắt buộc Ô tô có thể đâm vào anh A những cũng có thể đâm vào người khác
Bất kì hiện tượng nào cũng có nguyên nhân của nó Mối liên hệ của nó với nguyên nhân bao giờ cũng là cái tất yếu Nhưng sở dĩ, nó được coi là hiện tượng ngẫu nhiên là vì những nguyên nhân gây ra nó là những nguyên nhân ngẫu nhiên, bên ngoài
*Kết luận:
Trang 3- Phạm trù tất nhiên không đồng nhất với phạm trù “cái chung”, "nguyên nhân"
3 Mối quan hệ biện chứng giữa tất nhiên và ngẫu nhiên:
- Tất nhiên và ngẫu nhiên tồn tại trong sự thống nhất hữu cơ với nhau, không
có cái tất nhiên thuần túy và ngẫu nhiên thuần túy
+ Cái tất nhiên bao giờ cũng vạch đường đi cho mình thông qua vô số cái ngẫu nhiên
+ Ngẫu nhiên là hình thức biểu hiện của tất nhiên
VD: Hàng ngày, con người phải nạp năng lượng chủ yếu thông qua tiêu thụ các thực phẩm, điều này là tất nhiên nhưng tiêu thụ thực phẩm cụ thể nào, nguồn gốc ở đâu lại là một điều ngẫu nhiên
- Tất nhiên và ngẫu nhiên đều tồn tại khách quan, độc lập với ý thức của con
người và đều có vai trò nhất định đối với sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng, trong đó cái tất nhiên đóng vai trò quyết định
+ Tất nhiên đóng vai trò chi phối sự phát triển
+ Ngẫu nhiên làm cho sự phát triển ấy diễn ra nhanh hay chậm
VD: Cây nở hoa, quả là tất nhiên, do bản chất di truyền sinh học quyết định Nhưng ra hoa, quả lúc nào lại là do ngẫu nhiên chi phối
- Tất nhiên và ngẫu nhiên thường xuyên thay đổi, phát triển và trong điều kiện
nhất định, tất nhiên và ngẫu nhiên có thể chuyển hóa cho nhau: Tất nhiên thành ngẫu nhiên và ngẫu nhiên trở thành tất nhiên
“Cái mà người ta quả quyết là tất yếu thì lại hoàn toàn do những cái ngẫu nhiên thuần túy cấu thành, và cái được gọi là ngẫu nhiên lại là hình thức trong đó ẩn nấp cái tất yếu”
~Ăng-ghen~
Trang 4VD: Việc trao đổi hàng hóa trong xã hội cộng sản nguyên thủy là điều hết sức ngẫu nhiên, nhưng khi sản xuất phát triển thì việc trao đổi bán hàng hóa lại là tất nhiên
Do đó ranh giới giữa tất nhiên và ngẫu nhiên chỉ có tính chất tương đối
Ta nên tránh quan niệm cứng nhắc khi nghiên cứu sự vật, hiện tượng
*Kết luận:
- Tính chất mối quan hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên:
+ Tính khách quan
+ Tính phi thuần túy
+ Tính chuyển hóa lẫn nhau
4 Ý nghĩa của phương pháp luận:
- Thứ nhất, trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn, chúng ta phải
dựa vào cái tất nhiên chứ không dựa vào cái ngẫu nhiên, không tách rời cái tất nhiên khỏi cái ngẫu nhiên
VD: Để đạt được kết quả nhất trong việc học tập thì cần siêng năng, chăm chỉ là điều tất nhiên, tuy nhiên tới ngày thi thì mắc vấn đề sức khỏe nên làm bài thi kết quả thấp là điều ngẫu nhiên
- Thứ hai, muốn nhận thức được cái tất nhiên phải thông qua sự khái quát
những cái ngẫu nhiên, chú ý những ngẫu nhiên tiêu biểu
VD: Giai thoại kể lại sự kiện ngẫu nhiên quả táo rơi trúng đầu của Newton, điều này gợi lên trong đầu ông một sự suy tư về lực hấp dẫn của trái đất cũng như vạn vật hấp dẫn nói chung
- Thứ ba, ngẫu nhiên có ảnh hưởng đến nhịp độ phát triển, thậm chí có thể
làm cho tiến trình phát triển của sự vật, hiện tượng đột ngột biến đổi Do vậy, không nên bỏ qua ngẫu nhiên mà phải có phương án dự phòng trường hợp các sự cố ngẫu nhiên xuất hiện bất ngờ
Trang 5VD: chính sách thắt chặt tiền tệ để chống lạm phát và nguy cơ suy thoái kinh tế tại nhiều quốc gia châu Âu, Mỹ cũng như toàn cầu
- Thứ tư, trong hoạt động thực tiễn, cần tạo ra những điều kiện nhất định để
cản trở hoặc thúc đẩy sự chuyển hóa của tất nhiên và ngẫu nhiên theo mục đích nhất định
*Kết luận:
Tất nhiên và ngẫu nhiên cùng với mối quan hệ giữa chúng không chỉ góp phần xây dựng lên phép biện chứng duy vật mà nó còn đem lại cho chúng ta bài học ý nghĩa trong hoạt động nhận thức và thực tiễn của đời sống hàng ngày