Dàn dựng hát then tại nhà hát ca múa nhạc dân gian việt bắc

Hát Then không chỉ có trong các ngày hội mà hát Then còn được đưa vàocác chương trình biểu diễn của các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp, đặc biệt làNhà hát Camúa nha

Khóa5(2015 -2017)

Hà Nội,2017

DANHMỤC CHỮ VIẾTTẮT

BVHTT&DL :BộVănhóaThểthaovàDu lịch

CMNDGVB : Camúanhạcdân gianViệt Bắc

ĐHSPNTTW : Đại họcSưphạmNghệ thuật Trung ương

MỞĐAU 1

Chương1:CƠSỞLÍLUẬN VÀTHỰCTIỄN 6

1.1 Mộtsốkháiniệm 6

1.1.1 Dàn dựng 6

1.1.2 Biểu diễn 8

1.1.3 Diễnxướng 9

1.2 Kháiquátvề hátThenởViệtBắc 11

1.2.1 Nguồn gốcxuấtxứcủahátThen 11

1.2.2 Phânloại bàihát Then dângian 12

1.2.3 Nghệthuật hátThen 13

1.3 Thực trạng dàn dựng các tiết mục hát Then trong chương trình biểu diễnnghệthuật củaNhàhát Camúa nhạcdân gian ViệtBắc 29

1.3.1 ĐôinétvềNhàhátCamúa nhạcdângianViệtBắc 29

1.3.2 Vaitròcủa hátThentrongchươngtrình biểudiễn 31

1.3.3 Cơsởvậtchấtvà đội ngũdiễnviên 31

1.3.4 Mộtsố hạn chếtrong việcdàndựnghát Then 34

Tiểukết 39

Chương2:BIỆNPHÁPDÀNDỰNGTIẾTMỤCHÁTTHEN TRONGCHƯƠNGTRÌNHBIỂUDIỄNNGHỆTHUẬT 41

2.1 Khâuchuẩnbịcủangườidàndựng 41

2.2 Dàndựng tiết mụchátThen 43

2.2.1 Kỹthuậtvà phong cáchbiểudiễnhát Then 43

2.2.2 ĐệmĐànTính 48

2.2.3 Diễn xuất 54

2.2.4 Sửdụng côngnghệhiệnđạitrong bàitrí sânkhấu 61

2.2.5 Mộtsố biện pháp khác 64

2.3 ThựchànhdàndựngmộtsốtiếtmụchátThen 64

2.3.1.TiếtmụchátThen“Đườngvềbản”-dântộcTàyphíaĐôngtỉnhCaoBằng.64 2.3.2 Tiết mục hátThen“Việt Bắcquê em”-Dân tộc TàytỉnhBắcKạn 71

2.4 Thựcnghiệm 76

2.4.1 Mụcđíchvàđốitượngthựcnghiệm 76

2.4.2 Nộidungvàtác phẩmđược lựachọnđểthựcnghiệm 77

2.4.3 Quitrìnhthựcnghiệm(thờigianthựcnghiệm,tiếnhànhthựcnghiệm) 77

2.4.4 Đánh giá kếtquả thực nghiệm 77

KẾTLUẬN 80

TÀILIỆU THAM KHẢO 83

PHỤLỤC 88

Thái đặc biệt là đồng bào dân tộc Tày.Một trong những nét đặc sắc của hát

Then được biểu hiện ở sự kết hợp độcđáo giữa nghệ thuật múa, hát, đàn và kể

chuyện Ngày nay, hát Then vẫn còncó ý nghĩa rất quan trọng trong đời sống

tinh thần củabà con đồng bào dântộc Hát Then không chỉ có trong các ngày hội

mà hát Then còn được đưa vàocác chương trình biểu diễn của các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp, đặc biệt làNhà hát Camúa nhạc dân gian Việt Bắc (CMNDGVB) Tuy nhiên, giống nhưmột số thể loại âm nhạc dân gian truyền thống khác, hát Then vẫn rất ítngườibiết đến Trong thời đại mở cửa hội nhập ngày nay, sự x u ấ t h i ệ n

c ủ a n h i ề u trào lưu âm nhạc mới đã ảnh hưởng không ít đến thẩm mỹ âm

nhạc của quầnchúng, đặc biệt là giới trẻ, kèm theo đó là thái độ thờ ơ với những

thể loại âmnhạcdângiantruyềnthống,trong đócóhát Then

Nhà hát CMNDGVB có chức năng nhiệm vụ là sưu tầm và xây dựng các

chương trình nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa các dân tộc Việt Bắc;Biểu

diễn phục vụ chính trị, nhân dân trong nước và giao lưu đối ngoạiv ớ i các nước

trên thế giới Trong môi trường một Nhàh á t d â n g i a n c h u y ê n nghiệp,

hát Then cũng có sự khác biệt nhất định so với hát Then đời

thườngcủađồngbào dântộc.Điều khác biệt đóthểhiện rõ nhất làhát Thenở N

hà hát CMNDGVB là Then được sân khấu hóa để phục vụ mục đích đưa hátThen đến gần với đông đảo quần

chúng hơn Đó là một trong những vấn đề ýnghĩa và cấp bách trong nội dung

bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa nghệthuật dân gian Trong các chương trình biểu diễn của Nhà hát, hátThen luônchiếmvịtríquantrọnghàngđầu.ThencổvàThenmớiđượcdàndựngvàsắp

xếp khéo léo đan xen các tiết mục hát, múa làm người xem không bịnhàmchán.Rất nhiềuchất liệu Thencủa đồng bào dântộc Tày cáct ỉ n h k h u

v ự c Việt Bắc đã được Nhà hát sưu tầm và dàn dựng thành các tiết mục biểudiễn.Qua các chương trình biểu diễn của Nhà hát, hát Then đã có cơ hội đếnvớinhiều khán giả trong nước, những kiều bào ở nước ngoài và hát Then đểlạinhữngấntượng tốt đẹp tronglòngkhángiảquốc tế Tuynhiên,thực tạivẫn cónhững sự nhìn nhận khác nhau khi đưa cả Then cổ và Then mới lên sânkhấu biểu diễn chuyên nghiệp Bêncạnh đó là các ý kiến khác nhau về vấn đề dàn dựng tiết mục hát Then trong chương trình biểu diễn nghệ thuậtcủa Nhàhát,và đóchínhlàđiềubấtcậphiệnnaycầnphảinghiêncứu

Bên cạnh đó, bản thân tôi rất yêu thích hát Then và đã có một thờigianlàm việc tại Nhà hát CMNDGVB, thường xuyên được tiếp xúc với việcbiểudiễn và dàn dựng hát Then nên đây cũng là một thế mạnh trong nghiêncứucủatôi

Với những lý do trên, tôi chọn đề tài: Dàn dựng hát Then tại Nhà

hátCa múa nhạc dân gian Việt Bắcc h o l u ậ n v ă n t ố t n g h i ệ p

t h ạ c s ĩ c h u y ê n ngành Lí luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc của

trường Đại học Sư phạmNghệthuậtTrungương

2 Lịchsửnghiêncứu

Lĩnh vực nghiên cứu nghệ thuật hát Then ở Việt Bắc trong những nămquacũng đã thu hút sự chú ý của nhiều tác giả, nhiều nhà nghiên cứu về vănhóa,nghệ thuật trong đó có âm nhạc Có thể kể đến một số tác giả vớicáccôngtrìnhnghiêncứunhư:

NôngT h ị N h ì n h ( 2 0 0 0 ) , Â m n h ạ c d â n g i a n c á c d â n t ộ c T à y , N ù n

g , Dao Lạng Sơn, Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội Trong công trình này, tác giả chủ

yếu nghiên cứu âm nhạc dân gian của các dân tộc Tày, Nùng, Dao ở Lạng Sơnchứkhôngđisâuvàonghiêncứuhát Then

Hoàng Tuấn (2000),Âm nhạc Tày,Nxb Âm nhạc, Hà Nội Trong

côngtrìnhn à y , t á c g i ả c h ủ y ế u n g h i ê n c ứ u c h u n g v ề â m n h ạ c T à

y c h ứ k h ô n g nghiên cứuriêngvề hátThen

Nông Thị Nhình (2004),Nét chung và riêng của âm nhạc trong

diễnxướng Then Tày, Nùng, Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội Công trình này

chủyếu đề cậptronglĩnhvựcdiễnxướngThen

Nguyễn Thị Yên (2006),Then Tày,Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội Tácgiả

nghiên cứu về Then Tày nói chung chứ không nghiên cứu sâu vềThenđượcsânkhấuhóaởmôitrườngnhàhátchuyênnghiệp

Nguyễn Thị Hoa (2004),Nghi lễ Then giải hạn (hắt khoăn) của

ngườiTày,HộiVănhọc NghệthuậttỉnhLạngSơn.

NguyễnThu Hằng (2011),N g h i ê n c ứ u , b ả o t ồ n v à

p h á t t r i ể n n g h ệ thuật Hát Then-Đàn Tính của dân tộc Tày, Nùng Lạng Sơn.Đề tài nghiên cứukhoahọc vàcôngnghệ cấptỉnh.

Một số luận văn, khóa luận chuyên ngành văn hóa dân gian, âm nhạcdângian Một số tư liệu khác qua một số tạp chí chuyên ngành Văn hóaDângian,TạpchíVănhóa Nghệthuật…

Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu kể trên chủ yếu đề cập đếnnghệthuật hát Then ở một số vùng của tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng và khu vựcViệtBắc Riêng hát Then ở Nhà hát CMNDGVB/một Nhà hát chuyên nghiệpthìchưa có công trình khoa học nào đề cập có tính khoa học và hệ thống Hơn nữa, vẫncòn thiếu vắng những công trình nghiên cứu về nội dung chươngtrình, cách thức tổ chức dàn dựng các tiếtmục biểu diễn hát Then trong mộtchươngtrìnhbiểudiễnnghệthuậtchuyênnghiệp

3 Mụcđíchvànhiệmvụnghiên cứu

3.1 Mụcđíchnghiên cứu

Nghiên cứu biện pháp dàn dựng một số tiết mục hát Then trongchươngtrìnhbiểudiễnnghệthuậtcủaNhàhátCMNDGVBnhằm mụcđíchnângcao

chất lượng của tiết mục hát Then, đưa hát Then đến gần với quần chúng, quađógóp phần bảo tồn và phát huy những giá trị của hát Then nói riêng vàâmnhạcdângianViệtNamnóichung.

3.2 Nhiệmvụnghiêncứu

- Tìmhiểu một số nétvềnghệthuậthátThen ởvùng ViệtBắc.

- Tìm hiểu thực trạng các tiết mục biểu diễn hát Then của Nhà

-Khảosát

-Phươngphápphântích,sosánh,tổnghợp.

-Phươngphápthựcnghiệm

6 Nhữngđónggópcủa luậnvăn

Nếu luận văn được công nhận, hy vọng sẽ đóng góp những ý tưởngvàcách thức tổ chức dàn dựng tiết mục hát Then trong chương trình biểudiễnnghệthuậtchuyênnghiệp.

Hy vọng đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho các cá nhân, tổchứcquantâmđếnnghệthuậthátThen,đặc biệt tronglĩnhvựcbiểudiễn

7 Bốcục củaluận văn

NgoàiphầnMở đầu, Kếtluận,Tàiliệuthamkhảo vàPhụlục;Luậnvăngồmcó 2chương,cụthểnhưsau:

Chương1: Cơsởlíluận vàthựctiễn

Chương2:Biện pháp dàndựngtiết mụchát Thentrongchươngtrình biểudiễnnghệthuật

Chương1 CƠSỞLÍ LUẬNVÀTHỰCTIỄN 1.1 Mộtsốkháiniệm

1.1.1 Dàndựng

Có nhiều cách hiểu về dàn dựng Theo tác giả Nguyễn Như Ý: Dàn dựnglà tập luyện và chuẩn bị mọi mặt cho việc trình bày tác phẩm nghệthuậtsânkhấutrướckhiđưa racôngdiễn.[30;tr508]

Dàn dựng là công việc của người thực hiện, biến phương hướngthànhhiệuquảcủa chươngtrình[49]

Ý kiến của tác giả Tạ Thị Lan Phương: Dàn dựng là công việc chi tiết, cụthể của người đứng đầu, chịu trách nhiệm cho một chương trình nghệ thuật [34;tr11]

Dựa theo các ý kiến trên, có thể hiểu: Dàn dựng là công việc biến ýtưởngthành sản phẩm nghệ thuật có chất lượng và hiệu ứng tốt trên sân khấu.Quátrình thực hiện công việc này có sự tham gia xuyên suốt của người chịutráchnhiệm dàn dựng và cũng là người quyết định màu sắc riêng cho sảnphẩm Nhưvậy, người dànd ự n g c ầ n c ó k h ả n ă n g t ư d u y , s á n g t ạ o

t ố t v à c ó cái nhìn bao quát trong lĩnh vực nghệ thuật; Bên cạnh đó, cónhiệm vụ xâydựng, thiết kế, lựa chọn các thành phần tham gia và tiến hành tậpluyện hiệuquả để sản phẩm đạt chất lượng nghệ thuật cao Nhằm mang đến chongườitham gia những trải nghiệm thú vị về lĩnh vực nghệ thuật, cũng như mangđếncho khángiả giátrịýnghĩa vềtinhthần

Trong lĩnhvựcbiểu diễnnghệthuậtâmnhạccó thểphânloại dàndựng ởhai dạng là dàndựng chương trình và dàn dựng tiết mục Điểm chung giữahaidạngnàylàkhidàndựngcầntuânthủmộtsốnguyêntắcchungnhư:Đảmbảonộidungtưtưởng,đảmbảotínhnghệthuậtvàđảmbảotínhlogic(bốcục)

1.1.1.1 Dàndựngchươngtrình

Dàndựngmộtchươngt r ì n h n g h ệ t h u ậ t c ầ n đ ư ợ c t i ế n h à n h

t h e o cácbước

Bước một, phác thảo chương trình: Đây là bước đầu tiên có nhiệm vụtổnghợp tất cả các tác phẩm, các tiết mục đơn lẻ sắp xếp thành một chươngtrình đểbiểu diễn trên sân khấu sao cho có nội dung, có tính nghệ thuật Đồng thời chương trình

đó cần phù hợp với khả năng diễn viên, điều kiện tàichính,thờilượngbiểudiễn,sânkhấu,cảnhquan,môitrường,đốitượngkhángiả…Đểbước một đượcthành công, người dàn dựng cần xác định được chủ đề,chủtrương,mụcđíchcủachươngtrìnhđểlựachọntiếtmụcchophùhợp;Tínhtoánkinhphígiúpđịnhhướngđượcchươngtrìnhsẽtổchứctheocáchnào;Tổchứcxemquakhảnăngcủadiễnviênđểlựachọndiễnviênphùhợp…

Bướchai,ngườidàndựngchươngtrìnhcầnbámsátvàotổngthểđãđượcchuẩnbịởbướcmột,cóthểdàndựngtừngtiếtmụctheothứtựđãsắpxếp…

Bướcba,tổngduyệtchươngtrình:Saukhihoànchỉnhcáctiếtmụccầnchạytừđầutớicuốichươngtrìnhđểrútkinhnghiệm,chỉnhsửanhững thiếu sót và đưa ra những biện pháp khắc phục giúp chương trình đạt hiệu quả

hơn.Ngoàic h ạ y c h ư ơ n g t r ì n h ở n ơ i l u y ệ n t ậ p , k h i đ ế n đ ị a đ i ể m b i ể u d

i ễ n v ớ i khônggian, thời giankhác nhauviệc tổng duyệt ch ươ ng trình biểudiễnlại càngtrở nênquantrọng Điều này giúp chocácdiễnviên làmquen với môitrườngbiểudiễnmới,vịtrítậpkết,ravàosânkhấu,khớpnốicáctiếtmục,ràsoát thờigianvà chấtlượng nghệ thuật…

1.1.1.2.Dàndựngtiếtmục

Dàn dựng tiết mục đòi hỏi sự chi tiết, cụ thể về các yếu tố như trang phục,số lượng người tham gia, đội hình biểu diễn, chất liệu âm nhạc, hòa âmphối khí,bài trí sân khấu cho tiết mục…Dàn dựng tiết mục cũng cần tiếnhànhtheotừngnộidung:

Dàn dựng phần âm nhạc (học lời hát và giai điệu, kỹ thuật hát (đàn),bèchính và bè phụ nếu là tiếtmục h á t t ố p , p h ầ n s o l o v à p h ầ n

đ ệ m n ế u l à t i ế t mụcđàn…)

Dàndựng p hầ n diễn xuất (đội hình biểudiễn,sắcthái biểucảm, phụ họachotiếtmục,cáchxửlý cáctìnhhuốngxảyratrênsân khấu…).

Chạy tiết mục: Sau khi hoàn chỉnh phần dàn dựng cho diễn viên và bàitrísân khấu, người dàn dựng nên yêu cầu các diễn viên biểu diễn từ đầu tớicuốitiết mục Việc chạy tiết mục rất quan trọng vì nó giúp cho các diễn viênlàmquen với việc chuẩn bị sức khỏe, tinh thần để biểu diễn hoàn chỉnh từ đầu tới cuối tiếtmục Nó còn giúp cho sự phối hợp giữa các thành phần tham giatiết mục như MC, người hát, người đệmđàn, múa phụ họa, ánh sáng, âmthanh, sân khấu… được thành thục và ăn ý Nó

vàdiễnviêncóthểchỉnhsửavàbổsungthêm những ýkiến vềkỹ thuật cũngnhưthểhiệntácphẩmâmnhạc…

Căn cứ vào chất liệu của tác phẩm để dàn dựng nên tiết mục là yếu tốrấtquan trọng Bởi nếu tác phẩm mang chất liệu âm nhạc cổ truyền, dân ca,dângian của vùng miền nào thì khi dàn dựng phải chú ý màu sắc, tính chất,trangphục, đạo cụ, hòa thanh, hình thức biểu diễn…cho phù hợp với chấtliệuâmn h ạ c v à đ ặ c t í n h v ù n g m i ề n đ ó N g ư ờ i d à n d ự n g c ầ n h ế t s ứ c c hú ý đ ể tránhkhôngbịlẫnsangdàndựngvớicáctiết mụcmang yếutốnhạc mới

1.1.2 Biểudiễn

Thuật ngữ “nghệ thuật biểu diễn” đầu tiên xuất hiện trong tiếng Anhvàonăm1711[50].Nghệ thuật biểudiễn sửdụng cơthể(đầu, cổ, thân,haitay,hai chân), tiếng nói và sự có mặt của chính nghệ sĩ làm phương tiện trình diễntrước công chúng Nghệ thuật biểu diễn cũng được hỗ trợ bởi cácthành viêntrong cáclĩnh vựccóliênquannhưsángtác,biênđạo,dàn dựng…

Như vậy, nếu theo cách hiểu cá nhân: Biểu - biểu cảm, bộc lộ cảm xúc;Diễn

- hành động xảy ra, thì cơ bản biểu diễn là việc thông qua hành động đểbộc lộcảm xúc Nhưng nếu chỉ đơn giản là việc thông qua hành động để bộclộ cảmxúc thì đó là biểu diễn mà vẫn được xảy ra hàng ngày, m ọ i l ú c ,

m ọ i nơivới mọi người,chưathểđược coilà nghệthuật Đểhiểubiểudiễntheo

góc độ nghệ thuật thì cần phải có ít nhất ba thành phần tham gia đó là: nghệ

sĩbiểudiễn,tác phẩmvà khángiả

Nghệ sĩ biểu diễn có thể hiểu là người trình bày tác phẩm nghệ thuật Cónhững nghệ sĩ chuyên và không chuyên nghiệp, nhưng điểm chung là họthường

sử dụng phục trang, hóa trang, âm thanh, ánh sáng sân khấu đểthíchứngvớichươngtrìnhbiểudiễncủa họ

“Biểu diễn tác phẩm được hiểu là trình diễn một tác phẩm thôngquahành động như là diễn xuất, trần thuật kể truyện, hát, khiêu vũhoặctrìnhchiếu trước sự cómặtcủa mộtnhómkhángiả,thính giả hoặc làt h ô n g q u a v i ệ c t r u y ề n d ẫ n b ằ n g c á c t h i ế t b ị h o ặ c q u y

t r ì n h k ỹ thuật như micro, phát sóng truyền hình cáp, truyền hình kỹ thuậtsố…” [50]

1.1.3 Diễnxướng

Diễn xướng là thuật ngữ được dùng khá quen thuộc trong nghiên cứu vănhọc nghệ thuật và đặc biệt là trong nghiên cứu văn hóa dân gian Songtrong quátrình nhận diện, nhiều vấn đề liên quan đến thuật ngữ này còn

chưathậtsựthốngnhất

Tác giả Nguyễn Thị Yên viết: Về khái niệm diễn xướng, nếu hiểu

trongnghĩa hẹp thì đó là các hoạt động sân khấu, nhảy múa, âm nhạc, còn hiểu theonghĩa rộng thì đó là các hoạt động văn hóa của conngười, là những hoạt độnghếtsứcsốngđộng[45;tr 98]

Trong bài viếtTừ diễn xướng truyền thống đến nghệ thuật sân khấuTác

giả Lê Trung Vũ đã xác định: Diễn xướng vừa là hình thức sinh hoạt văn hóa xã

hội định kỳ (như Hội Gióng, Hội Xoan, Hội chùa Keo, Lễ mở đườngcày đầu

năm…) quy mô làng xã; lại vừa là hình thái sinh hoạt văn hóa xã hộikhông địnhkỳ, nhưng định lệ (lễ làm nhà mới, đám cưới, đám tang, lễ thànhniên, lễthượngthọ…) quymômộtgia đìnhhoặc việc củamộtngười;lại cũng

vừa là lối trình diễn rất tự nhiên không định kỳ cũng không định lệ mà donhucầusinhhoạt,laođộng(Rucon,háttronglúclaođộng,vìlaođộnghoặcđểgiảitrí) Tác giả cũng

lưu ý rằng: “ đã gọi là diễn xướng thì thường phải có

diễn(múa,độngtác,âmnhạc)vàxướng(nói,ngâmngợi,cahát)”[43;tr35-36].

Tìm hiểu về diễn xướng, tác giả Nguyễn Hữu Thu quan niệm: Thuật ngữdiễn xướng là để chỉ chung việc thể hiện, trình bày những sáng tác vănnghệ củacon người gồm nhiều yếu tố hợp thành (…) diễn xướng là tất cảnhững phươngthức sinh hoạt văn nghệ mang tính chất nguyên hợp của loàingườitừlúcsơkhaichođến thờiđạivănminh hiệnnay[39;tr56-58]

Năm 1997,Hộinghịkhoahọcchuyênđề:Mốiquanhệg i ữ a d i ễ n xướng dân gian

với nghệ thuật sân khấu,Viện Nghệ thuật - Bộ Văn hóa, vớisự tham gia của nhiều tác giả

cũng đưa ra khái niệm: Diễn xướng dân gian làhình thức sinh hoạt văn nghệ củanhân dân gắn bó chặt chẽ với cuộc sống vậtchất và tinh thần của nhân dân trong

Diễnxướngdângianlà cái nôisinhthànhcủa nền vănnghệ dântộc,cóquanhệ mật thiết với hầu hết các bộ môn nghệ thuật dân tộc trước cũng như sau khichúng trở thành những bộ mônriêng biệt Bàn về khái niệm này, nhà nghiêncứu Hoàng Tiến Tựu cho rằng:Thuật ngữ diễn xướng dân gian có thể và cầnđược hiểu với hai nghĩa rộng vàhẹp khác nhau Với nghĩa rộng, diễn xướngdân gian là tất cả mọi hình thức biểudiễn và ít hoặc nhiều đều mang tính chấttổng hợp tự nhiên, mà lâu nay ta quengọi là văn học dân gian; còn nghĩa hẹpnó chỉbaogồmcác thể loạidiễn(nhưtròdiễn,tròtế lễdângian )

Từ điển tiếng Việt(Hoàng Phê chủ biên) năm 2003 đã định nghĩa

diễnxướng một cách ngắn gọn là“ T r ì n h b à y c á c s á n g t á c d â n

g i a n b ằ n g l ờ i l ẽ , âmthanh,nhịpđiệu”[33].

Trong bài “Diễn xướng dân ca - Phương thức trao truyền dân

giantrongbốicảnhhiệnnay”đượcđăngtrênWebsitetrườngĐHSPNTTW

(http:/www.spnttw.edu.vn), PGS.TS Trần Hoàng Tiến đã viết: Nghệthuậtdiễnx ướ n g d o n gư ời V i ệ t sá n g tạ o n ê n , phù hợ p v ớ i đi ều k i ệ n , h oà n c ả n h , môi trường sống Các trò diễn dân gian, cách thức tổ chức hội làng, đồng daotrẻem…xuất phát từ quanniệm cộngsinh,cộngcảm, nhằm thỏamãn nhucầu tinhthần Diễn xướng là sự liên kết, gắn bó tất cả mọi người tham gia,hình thành nên cộng đồng bền vững với ý

thức cùng chung sống Như vậy,theo PGS.TS.Trần hoàng Tiến thì“diễn

xướng mang tính nguyên hợp khôngphân tách, gồm hai thành tố cơ bản đặc hữu cùng tham gia theo dẫn giải: -Diễn: Hành động xảy ra; - Xướng: Hát lên, ca lên”.Với nội hàm trên, kháiniệm diễn xướng theo ông có nghĩa

sau:“Diễn xướng là tổng thể các phươngthức nghệ thuật, cùng thể hiện đồng

nhất giữa ca hát và hành động của conngườitheochiềuthẩmmỹ” [38].

Những năm gần đây, các nhà nghiên cứu đã quan tâm đến nội hàmkháiniệm diễn xướng; đã ít nhiều nhận ra sự khác biệt giữa diễn xướngtruyềnthống và diễn xướng hiện đại; đã lưu tâm đến việc ghi chép, miêu tảdiễnxướng bằng nhiều hình thức khác nhau để lưu giữ Và luôn trăn trở, tìm tòiđểcó mộtkháiniệmthực sựbaochứađượcđốitượngnhưnóvốnthế

Qua tìm hiểu các ý kiến bàn về diễn xướng và những vấn đề có liên quanđến diễn xướng, chúng tôi đồng ý với ý kiến chung của các nhà nghiêncứu rằng:Diễn xướng là hình thức biểu hiện, trình bày các sáng tác dân gianbằng lời lẽ,

âm thanh, điệu bộ, cử chỉ ; Diễn xướng có sự biến đổi theo thờigian, cần phảilinh hoạt khi tìm hiểu về diễn xướng và lưu ý đến tính ước lệcủathuậtngữnày

1.2 KháiquátvềhátThenởViệtBắc

1.2.1 NguồngốcxuấtxứcủahátThen

Tuy còn tồn tại những quan niệm khác nhau về Then song đa phầnnhữngngười yêu thích Then và cả những người làm Then đều cho rằng:Thennghĩal à T i ê n , l à n g ư ờ i T r ờ i N h ữ n g n g ư ờ i l à m T h e n đ ư ợ c t r ờ i b a n c

h o s ứ

Theo một số người làm Mo, Then và nhiều người am hiểu về Then thìhầuhết mọi người đều cho rằng Then đã có từ thuở khi mới hình thành cáclàng,bản Sự tích về Then thì khá đa dạng, tuy nhiên hiện nay tài liệu rất hiếm mà chủ yếuqua truyền miệng dân gian Có một câu chuyện về hát Thenthường được bà con kể lại rằng: Từ cuối thế

kỷ XVI, khi Mạc Kính Vũ thấtthủ lên chiếm cứ Lạng Sơn, Cao Bằng làm căncứ chống lại nhà Lê Quân sĩphần vì nhớ nhà, phần thì lạ nước, lạ non sinh bệnhtật ốm đau rất nhiều Nhàvua bèn sai Bế Văn Phụng và Nông Quỳnh Văn sángtác điệu hát để giảikhuây cho binh sĩ Không ngờ khi nghe điệu hát này quân sĩkhỏi bệnh quánửa Từ đó Mạc Kính Vũ truyền cho phổ biến rộng rãi điệu hátnày trong dânchúng nhưm ộ t phépmàu nhiệmđể chữa bệnhvàgọilà hátThen

1.2.2 Phânloạibàihát Thendângian

Có thể chia bài hát Then dân gian vùng Việt Bắc làm hai loại: Loại bàihátThennghilễvàloạibàihát Thensinhhoạt

1.2.1.1.L o ạ i bàih á t T h e n n g h i lễ

Người trình diễn là cô Then, bà Pựt Họ là người am hiểu phong tụctậpquán dân tộc Tày, và là người theo tương truyền dân gian là có khả năng làmcầu nối giữa trần gian với Bụt lớn

- thần linh Loại bài hát này dùng trong khilập đàn, đốt hương nhang nghingút… Loại bài hát Then nghi lễ thường đượcchia thànhnhữngloạinhỏcónhữngnộidungsau:

Loạibàihát cầu phúc: Mangnội dung chúcphúc,mừng thọ…

Loại bài hát giải hạn: Làm lễ cho những người đi đường gặp ma quỷrồisinh ốm

Loạibài hátkỳyên: Lễ cúng đểphục hồi sức khỏechonhững người haybịốm…

Loạib à i h á t t r o n g c á c c u ộ c v u i : C á c c u ộ c h ộ i v u i đ ư ợ c t ổ c h ứ c n

h ư

nàng hai,nàng rằm,nàng én…dưới sựchỉ đạo tổ chứccủacôThen,bàPụt.

Loại bài hát trong lễ hội xin Ngọc Hoàng cấp sắc cho Then Bụt đượcnângcấp bậc: Bao gồm nhiều bài hát miêu tả đoàn quân Then từ trần gian lênmườngtrời…

1.2.2.2.LoạibàihátThensinhhoạt

Là bài hát của quần chúng Họ hát có cây đàn Tính đệm lời, khôngcầnthắphương,khôngcầncôThen hướng dẫn Họ hátbất cứ lúc nào nhànrỗi,hát và gảy đàn một mình hoặc đàn hát cùng bạn bè Loại bài hát Then sinhhoạt thường có hai loại:L o ạ i b à i

h á t t h e o v ă n b ả n c ổ x ư a t r u y ề n l ạ i v à l o ạ i bài hát truyền miệng - ứng đối kịp thời.Trong đó loại bài hát truyền miệng,ứng đối kịp

thời phong phú hơn cả Loại bài hát Then sinh hoạt thường có nộidung sau:

Cangợi cảnhđẹpquê hương,tìnhcảmlứa đôi…

Giải thíchvềnguồngốcxãhộiloài ngườitheodângian

Quann i ệ m v ề c h ữ “ Trung”,c h ữ “ Hiếu”,c h ữ “ Tiết”, c h ữ “ Nghĩa”t

rongýniệmdângian.

Nhữngbài học về tình anhem,với namgiới, vớinữ giới, khuyênrănkhônghútthuốc phiện,khuyênrănkhônguốngrượu…

1.2.3 NghệthuậthátThen

GS,TSKHT ô N g ọ c T h a n h n h ậ n đ ị n h : “ T h e n l à m ộ t k h ô n g g i a n v ă

n hóadân tộc,mộttác phẩm vănhọc nghệ thuật dân gianđadạng, v ừ a p h ả n ánh,miêu tả, vừa gửi gắm, nhắn nhủ những ngọt bùi, đắng cay của cuộc sốngông cha” [9]

PGS,TSNguyễnBìnhĐịnhnhậnxét:

Sinh hoạt Then được đồng bào Tày, Nùng, Thái quý trọng,traotruyền qua nhiều thế hệ Giá trị của Then tích hợp nhiều yếu tốkhácnhau, trong đó có ngôn ngữ, văn học, thơ ca dân gian, phongtục tậpquán, y phục, tín ngưỡng, nghệ thuật trình diễn âm nhạc,múa dângian [9].

Có thể nhận thấy điểm nổi bật của hát Then là tính nhân dân của nó.Thenđược hát ở nhiều nơi, nhiều lúc Người ta có thể hát trong nghi lễ, trongsinhhoạt Với bà con dân tộc Tày, Nùng ở Việt Bắc thì cả nam và nữ vẫn cònnhiềungười biết hát Then Chính vì vậy hát Then rất có ý nghĩa với đờisốngtinhthầncủabà condântộcnơiđây

1.2.3.1 Lời ca

Then ra đời trong dân gian, gắn với đời sống sinh hoạt tín ngưỡng củadângian nên lời ca Then phản ánh chân thực cuộc sống của người dân miềnnúi Cóthể nhận thấy làng bản với cuộc sống sinh hoạt và lao động sản xuấtcủa ngườidân Tày hiện lên rất quen thuộc trong Then: Đầu bản có giếng nướcnguồn, trên cánhđồng có nơi thả vịt, có đàn lợn, đàn trâu thả rông, v.v…Nhiều chương đoạn trong lời hát Then đã miêu tảsinh động về một khônggian miền núi đầy hoang dã thuở trước: Núi rừng âm urậm rạp, nhiều thúhoang, rắn rết, ve kêu, vượn hót, đường đi khúc khuỷu, lênthác xuống ghềnh,v.v… Lễ vật mà họ dâng lên cúng tiến mường trời là nhữngsản vật mà họ tựnuôi trồng,sănbắthoặc háilượmđược

Thể thơ : Người Tày không có thể thơ lục bát như của người Kinh.

Thơtrong Then chủ yếu là thể thơ 5 chữ và 7 chữ Cách gieo vần phổ biến: Ởthểthơ 5 chữ, chữ thứ năm của câu trên vần với chữ thứ ba của câu dưới; Ởthểthơ 7 chữ, chữ thứ bảy của câu trên vần với chữ thứ năm của câu dưới.Đâycũng là một đặc điểm để phân biệt thơ ca Tày nói chung với thơ ca dângiancủa người Kinh So với thể thơ 7 chữ thì thể thơ 5 chữ ít đứng độc lậpmàthườngđứngxen kẽ với câu7chữ theolốitự dotùy từng nộidungbiểuđạt

mà không tuân theo một trật tự nhất định nào Ngoài ra cũng xuất hiện nhữngbàiviết ở thể thơ 3 chữ đan xen với 5 chữ, 3 chữ đan xen với 7 chữ, 4 chữđanxenvới8 chữ,hoặc7chữđanxenvới4 chữ…

Ngôn ngữ:Lời ca trong hát Then được biểu đạt chủ yếu bằng ngôn

ngữTày, Nùng và được truyền miệng từ thế hệ này qua thế hệ khác NgônngữThen rất mộc mạc, giàu hình ảnh, gần gũi với cuộc sống đời thường, sửdụngngôn từtượng hình,tượngthanh phongphú,lốisosánh,vívon

Nội dung:Có thể nói lời ca Then chứa đựng những nội dung rất

phongphú, phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần người Tày trong các giai đoạnlịchsử Bất cứ nội dung nào được Then đề cập đến đều xuất hiện từ thực tếkháchquan Lời ca Then chia ra một số nội dung chính như sau: Cảnh sinh hoạt,laođộng nông nghiệp; Ca ngợi tình đoàn kết, thương yêu, giúp đỡ lẫn nhau;Tìnhyêu nam nữ; Tổt i ê n , g i a đ ì n h , d ò n g h ọ ; H ệ t h ố n g

t h ầ n l i n h ; Đ ấ u t r a n h s i n h tồn vớithế giớitựnhiên.Mộtsốvídụ:

Nội dunglờicacangợitình yêu namnữ:

Cônàng vượtlộbăngbăng Nón mây hay cọ điệu đàng che vaiCòn đơnhay cóconrồi Con rồi mời đón, đơn côi kết nghì[1; tr

40]Cangợitình đoàn kết,thương yêu,giúp đỡlẫnnhau:

Thấy người nghèo là đỡ là choGặpaingã

Ômcổmẹtỉ ti khóclóc Talàngười mìnhngọcvănminh Saokhông biết côngtrình dưỡngdục[1; tr29]

Từ đệm:Trong lời ca Then có sử dụng nhiều từ đệm nhưới a, ớ ơi, ớhời, ơ,

ư, hời Từ đệm tạo nên mạch nối câu hát, truyền tải lời thơ uyểnchuyển, nhịp

nhàng và đẩy mạnh ngữ nghĩa trọng tâm vào từng vị trí cao độ.Thông thườngcao độ từ đệm trùng với cao độ đàn Tính, tác dụng kéo dài câuthơ, đồngthờigiúplấyhơi saukhiháthết mộtcâuhoặc một ýnhạc

Cái hay, cái đẹp trong lời ca Then không thể miêu tả được hết bằnglờimàphải docảm nhậncủa mỗingười.Cóthểnhận thấy trongmộtsốbài, lờica

T h e n ẩ n n g ữ c h u y ệ n c ổ t í c h , t h ầ n t h o ạ i , t r u y ệ n d â n g i a n , v ầ n đ iệ u t r ả i chuốt xen lẫn tục ngữ, ca dao Hay một số bài, lời ca Then lại chứa đựngnhững yếu tố kịch tính, châmbiếm Bằng nghệ thuật ngôn từ, Then đã khắchọanên nhiều nhân vật tươngphảnvới mụcđíchrăn dạy conngười.H a y Then phê phán những thói hư, tật xấutrong xã hội, đề cao phẩm chất tốt đẹpcủa con người, cảm thông, chia sẻ nhữngsố phận không may mắn Chính vìvậy mà lời ca Then gần gũi, gắn bó với sinhhoạt lao động hàng ngày, đượctoànthể cộngđồngyêuquý

Chúng tôi xin trích dẫn ở đây lời của nghệ nhân Đinh Văn Cấn, 80tuổi,người Tày ở xã Vân Khình, huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng mà chúng tôi đãghi lại trong chuyến đi sưutầm về hát Then cùng với Nhà hát CMNDGVBtháng 10 năm 2015 Nghệnhân là người dân tộc Tày, gia đình ông cótruyềnthốnghátThenvàlàm Đàn Tính nhiềuthế hệtự hàonóivớichúngtôi: “

Lờica của Then đẹp lắm, ý nghĩa lắm; Muốn hiểu được phải biết tiếng Tày Lời Then dịch ra tiếng Kinh là dịch nghĩa thôi chứ không thể nói lên hết được cáiý đẹpcủanóđâu,hiểuđại kháilàtốtlắmrồi…”

1.2.3.2 Âmnhạc

Âm điệutrong hát Then là kiểu hát thể hiện rõ tính địa phương, vùng,miền

và trong nhóm cộng đồng tộc người theo mức độ rộng hẹp khác nhau.Âm điệugắn bó chặt chẽ hệ thống thang âm dân gian Âm điệu Then ởmỗivùnglạicónhữngchất liệukhác nhau, thể hiệnqua lốih á t , l à n đ i ệ u ,

-Hìnht h á i â m đ i ệ u đ ặ c t r ư n g t r o n g h á t T h e n c ó t h ể n h ậ n t hấ y ở 2 dạng là hình thái âm điệu luyến và hình thái âm điệu sử dụng nốt dựa Nhữnghình thái âm điệu này tạo chogiai điệu mềm mại, uyển chuyển và giàu sứcbiểu cảm.

Hình thái âm điệu luyến : Gồm có luyến từ và luyến phụ từ Cụ thể là gồmnhiều nốt liên kết với nhau bằng một dấu luyến để chuyển tải một từ củalời ca

hoặcsựngânngacủa nhữngtừphụnhư:ư,a, ớia, ơi,…

Hình tháiâmđiệusửdụng nốttựa (nốthoamỹ):

Sử dụng một nốt tựa: lấy quãng 2, 3, 4, luyến từ dưới lên hoặc từtrênxuống,luyếntrước hoặcluyếnsaunốtchính

Sửdụnghaihoặcbanốttựa:

Giai điệu Then hình thành bằng cách vận lời do lời ca Then thườnglànhững vần thơ tự do Thường ở đoạn đầu của bài Then một số vị trí cao độsẽđượclặplạinhiềulầntheoquãngđặctrưng.CácâmphíadướithườngcóâmsắcấmápđượcThennamsửdụngnhiềuvàrấthiệuquả;Ngượclạicáccaođộđượcmởrộngtầmâmphíatrênnghesángsủa,thiếtthaphùhợpvớiThennữ

Nhịpđ i ệ u t r o n g h á t T h e n t ù y t h e o n ộ i d u n g b à i h á t v à t í n h c h ấ t c

ủ a buổi hát,cóthể phânchia nhịpđiệutheo các nhómchính:

Ởloạicầukhẩn,niệmchú,Thensửdụnglốihátnói.Vầnđiệukhoanthai.Nhịp điệu thường rõ ràng để

chỗgiọngcầnvangto,đặcbiệtởâmkhucao.LờicầukhẩnkhôngdùngĐànTính

Ngoảcnả mừa Đôngphương cấmthế

RưchúasaimừathịĐôngphương Chết ríp tướng thượng phương Phya CắmBiếnphéplồngtẩunặmpềnphân Nhựng cờ xanh long công chấn ngắtNgoại quỷ bất khả nhập chiêm xâm Ma quỷbấuhửxâmlaivãng Chúa mì phép rườn tán nghiêm linh[45; tr455]

(Dịch nghĩa: Quay mặt về hướng Đông cấm thếTiên

chúacai vềthịĐôngphương Bảy mươi tướng thượng phương Phja CắmBiếnphép xuốngdưới nướclàmmưa Những cờ xanh lông công chấn ngắtNgoại quỷ bất khả nhập chiêm xâmMaquỷkhông cho vào lai vãng Chúa có phép nhà trạngnghiêmlinh).

Ở kiểu hát giãi bày, tâm sự, nhịp điệu thường chậm rãi, ngân nga,dàntrải.KiểuhátnàycósửdụngĐànTínhvàchùmXóc Nhạc đệmtheo

Tiết tấuâ m n h ạ c T h e n n ó i c h u n g í t b i ế n đ ổ i v à

t h ư ờ n g đ ư ợ c c ố đ ị n h các nhóm Tiết tấu được chùm Xóc Nhạc định

hình và chủ động điều tiết: Giữ nhịp, tạo phách ổn định, quán xuyến tốc độ toàn bộ bài Then Tiết tấu Thenchủyếugồm3 loại:

HátThen thườngđượcthểhiệntheomột sốlốihát sau:

Lốihát đọc thơ

Là lối hát biểu hiện mối quan hệ chặt chẽ giữa thơ ca và âm nhạc Ở đây,phương thức phát triển giai điệu thường là sự lặp đi, lặp lại của một hoặchaihướng chuyển động giai điệu đơn giản, số lượng âm sử dụng không nhiều Lối hátđọc thơ phù hợp với việc thể hiện những nội dung cảm xúc mộc mạc,từtốn, dõngdạc,khỏemạnh vàcómộtnhịpđiệu rõ ràng,mạch lạc

Trong Then, dạng lối hát đọc thơ chiếm đa phần và thường xuất hiệnởnhững chương đoạn mang tính chất cầu khẩn, thông báo, để trình mộtcôngviệcnào đókhiThentiếp xúc với thế giới“thần linh”nhưđoạn “soihươnglập mạ” (mở đầu của cuộc Then), đoạn “xỉnh đẳm” (thông báo xin phép tổtiên), đoạn “giải vía” có nơi gọi làgiải vẻ hay cẩm thế, hoặc là những chươngđoạnđiđườngđượchátlặpđilặplại.

Lốihátngâm

Lối hát này thường thể hiện tính chất dàn trải, ngâm ngợi, nhịp điệu tựdohơn so với hát đọc thơ Giai điệu âm nhạc trong lối hát ngâm thường xuấthiệnnhững nốt tô điểm, trang sức phù hợp với lối hát ngâm ngợi trong vănchương;Sự mềm mại, uyển chuyển co giãn về nhịp điệu, nó rất phù hợp trong việc thể hiện cảmxúc trữ tình, sâu lắng của nội tâm Phương thức phát triểngiai điệu của lối hát ngâm về cơ bản giống lốihát đọc thơ, đó là khi tiến hànhgiaiđiệucáccâuthườnglặplạidángdấpcủanhau

Lốihátpha trộnhátđọcthơvàhát ngâm

Giaiđ i ệ u ở d ạ n g n à y c ó s ự u y ể n c h u y ể n , l i n h h o ạ t k h á t i n h t ế N

h ị p điệu, cú pháp không mang tính đơn điệu, đơn giản như hát nói nhưng cũngkhông quá phức tạp về hình tháigiai điệu và không thiên về sự trau chuốt, tôđiểm như hát ngâm Giai điệu âmnhạc phát triển tương đối độc lập, có sựphânngắtcâucúrõnéthơnhai dạngtrên

Do tính pha trộn nên phương thức phát triển giai điệu của lối hátnàyphong phú đa dạng, có ưu thế diễn đạt được nhiều sắc thái, cảm xúc.TrongThen, những giai điệu pha trộn 2 lối hát đọc thơ và hát ngâm thường gặpởnhững chương đoạn mang nội dung kể truyện về một công việc cần phảilàmhoặcđanglàmtrongcuộc Then

1.2.3.4 Nhạccụđệmcho hátThen

Trong hát Then, Đàn Tính và Xóc Nhạc là hai loại nhạc cụ khôngthểthiếu.Hailoạinhạc cụ này vừa cóchức nănggiữnhịp, đệm chohát, vừa có

khả năng diễn tấu linh hoạt, đặc biệt còn được sử dụng như đạo cụ gâynhiềuhứng thú cho múa trong Then Đàn Tính và Xóc Nhạc cũng thường xuyênđicùng với nhau trong các cuộc Then, nếu thiếu một trong hai nhạc cụ nàythìkhôngthể thànhcuộcThenhoặc hátThenđược.

ĐànTính (Xin xemtạihình ảnh1.1 Phụlục1, trang88)

Đàn Tínhthuộc họ dây, chi gẩy, âm thanh của nó được phát ra từ quảbầu,nhưng thực chất để tạo nên được những âm thanh là từ các sợi tơ Khingười chơiđànsửdụng ngóntaygảynhữngsợitơ,làmchochúngrunglêntạothành sóng âm, tác động vào bầu đàn.Bầu đàn là nơi cộng hưởng các sóng âmđó và thoát ra ngoài tạo thành âm thanh Vì vậy mà âm sắc của Đàn Tínhhơiđục,ấmáp,nghegầnnhưlờithủthỉtâmtình,nghexathấybaybổng,ngọtngào,phatrộncùngX

ó c Nhạctạonêntổhợpgiàusắctháiriêng,khônglẫnvớinhạckhícáctộcngườikhác

Để làm ra được Đàn Tính đòi hỏi rất nhiều yếu tố: biết đàn, biết hát,cảmthụ tốt các âm thanh vang ra từ cây đàn, cảm nhận được âm sắc của mỗicây đàn,thật sự yêu quý cây đàn, hiểu quy trình làm đàn và đặc biệt phảicómộtđôibàntaykhéoléomớicóthểlàmđược

Qua nghiên cứu từ các tài liệu và quá trình tìm hiểu từ nghệ nhân chế tácĐàn Tính Đinh Văn Cấn người Cao Bằng chúng tôi thấy: Chất liệu chínhlàmnên Đàn Tínht h ư ờ n g l à c ó s ẵ n ở đ ị a p h ư ơ n g n h ư q u ả

b ầ u l à m b ầ u đ à n , gỗ thực mực, gỗ vông, lõi cây dâu rừng,… làmmặt đàn, cần đàn, đầu đàn,khóađàn,ngựa đàn

Bầuđ à n c h ế t á c t ừ vỏq uả b ầ u p h ơ i k hô , c ắ t c u ố n g , người T à y chọ

nloại bầu đắng để chống mối mọt và dễ dàng cắt, khoét, giữ thân thành hộpcộng hưởng Vỏ bầu bên ngoài nhẵn vàrắn, giữ được chất xốp bên trong tạotiếng đàn Trước đây, người làm đàn bỏ

ý,hiệnnayngườiTày trồngbầu, lấyquảcất lêngác bếp hunkhói,đểlâungày

quả bầu được sấy khô ngả sang màu vàng gụ rất đẹp Đàn Tính có nhiều loại cóbầu đàn to, nhỏ khác nhau Đàn Tính nào có bầu đàn to thì thường có âmthanh

to, khỏe, phù hợp với các giọng nam trầm, ấm; Còn loại có bầu nhỏthường cóâmthanhcao,sángphùhợpvớigiọngnữnhiềuhơn

Mặt đàndùng thân cây vông, gỗ mềm, thớ gỗ thưa, dễ tạo tác

thànhphiếnmỏng,épphẳng,ngoàiramộtsốngườicònsửdụnggỗthônghoặcgỗép

Cần đànlàm từ cây dâu rừng, mang phơi nắng ngả sang màu vàng óng,ngoài

ra còn dùng cả gỗ thực mực, gỗ dâu tằm Các loại gỗ kể trên có đặcđiểm không cứng, không mềm, dẻo daikhó gãy, đem uốn làm cần đàn rấtthích hợp Độ dài cần đàn chủ yếu dùng nắm

tay để đo, tùy theo tay người đođộdài theo quyước:slamcămtẩu,cẩu cămcàn(bầu

banắm,cán chín nắm).

Đầu đànđược làm theo nhiều hình thù khác nhau, người Tày coi ĐànTính

như đàn thiêng nên rất chau chuốt bộ phận này Khi chế tác đều theocungmệnhcủa Then để làm, chủyếu là các hình: hoa chuối, songm ã , phượng,rồng

Ngựa đànlà chỗ dùng kê dây đàn phía trên mặt đàn, thường bằng trehoặc

gỗ nhỏ đẽo gọt khá tinh tế, trên mặt ngựa khía các rãnh đặt dây để không bật rangoàikhidichuyển hoặcđánhđàn

Tai đànlàm bằng gỗ chìa ra hai bênm ặ t n g ự a , x u y ê n q u a

n h ỏ vàophíatrongđầuđàngiúp lênxuốngdâydễdàng,sốlượngtaiđànluôncó3cái

Dâyđàntrướcđâythườngđượclàmtừsợitơtằmselại,lấysáponghoặcnhựacủnâutuốtcho

dâybền,khôngbịđộẩmthờitiếtlàmrèâm.Hiệnnayphổbiếndùngdâynilon thaythế dâytơtằm,dodễsửdụngvàâmthanhđảmbảo

Theo NSƯT Nông Văn Khang- n g h ệ s ĩ T h e n n ổ i t i ế n g

c ủ a V i ệ t B ắ c (Xin xem tại hình ảnh 1.2 Phụ lục 1, trang 89)thì Đàn Tính

dâynêncóâmhưởngdày dặn,ngherõ tiếng âmtrầm,hiệu quả độvanglớn hơn

Đàn Tính 2 dây của người Thái Âm sắc của Đàn Tính 3 dây nghe mềm mại,ấmáp, cảm giác như 2 cây Đàn Tính đang cùng hòa tấu Đàn Tính của ngườiTày cócách mắc dây khá độc đáo: giữa dây tiền và dây hậu là dây có cao độthấp hơnmột quãng 8 với dây tiền Đàn Tính được lên dây theo 2 kiểu: quãng4 đúng và 5đúng Nghề Then quy định quãng 4 đúng chuyên dùng điệuTàngBốc( đ i đ ư ờ n g t r ê n c ạ n ) , q u ã n g 5 đ ú n g d ù n g k h i h á t đ i ệ u T a

̀ n g N ặ m ( đ i đường dưới nước) Khi chuyển điệu từ Tàng Bốc sang Tàng Nặm hoặcngượclạiphảichỉnhdâyhậu,giữnguyêndâygiữa và dâytiềnâm vực cao

Cáchđánh đànTính

Tay trái: Ngón cái tì vào cần đàn để giữ thăng bằng, bốn ngón còn lạidùng

để bấm hoặc vuốt, láy Ngón trỏ thường sử dụng trong kỹ thuật vuốt vàngónápútsửdụngtrongkỹthuậtláy

Tay phải: Tay phải chủ yếu là gảy và búng trong quá trình chơi đàn Khigảy

không dùng móng tay hoặc que gảy mà dùng phần thịt của đầu ngón tay(chủ yếu ngón trỏ) gảy từ dưới lên,gảy một dây hoặc cả 3 dây Do sự tiếp xúcphần thịt của ngón tay vào dây đàn nên âm thanh phát ra dịu dàng,mềm mại.Khi búng thì thường búng cả ba dây, phần móng tay tiếp xúc với dây đànnênâm thanh phát ra sắc, cứng, thô Trong những tác phẩm âm nhạc có tínhchấtvui tươi, rộn ràng, các ngón bấm của tay phải có thể vỗ vào mặt đàn tạoranhữngâmthanhnhưtiếngtrống

Mặc dù Đàn Tính không phải là một nhạc cụ hào nhoáng, không có nhiềutính năng như các nhạc cụ khác, nhưng một số kỹ thuật của Đàn Tínhnhư vuốt,láy, vê, búng… luôn tạo nên những đường nét giai điệu ngọt ngào,êm ái rất phùhợp với ngôn ngữ âm nhạc trong Then của người Tày Đàn Tính ngoài việc sử dụng trongquá trình các bà Then làm Then, đệm hát, đệm múatrong các chương trình văn nghệ thì còn có thể độctấu, hòa tấu cùng các nhạccụkhác

XócNhạc(Xinxemtạihình ảnh1.3 Phụ lục1, trang89)

XócN h ạ c l à n h ạ c c ụ t h u ộ c h ọ t ự t h â n v a n g , p h ư ơ n g p h á p k í c h â m

l à runghoặc lắc, các vòngtrònnhỏcùng các quả nhạc (chuôngnhỏ)tác độngvàonhauphátraâmthanh

Xóc Nhạc có nhiều tên gọi khác nhau theo mỗi địa phương Ở Cao Bằnggọi

làmiạc,ở Lạng Sơn gọi là pây mạ,sáu mạ(nghĩa là nhạc ngựa), ở HàGianggọilàsáumárính,ởTháiNguyêngọilàchùmXócNhạc…

vàcũngtùytừngđịaphươngmàX ó c Nhạccókíchcỡkhácnhau

Theo các bà Then, ông Then kể lại rằng, trong quá trình quan Thendẫnquân binh đi lên mường trời thì ngựa của các quan Then đều đeo mộtcáichuông gọi là nhạc (hay còn gọi là phạc mà) để vừa có tính chất uynghiêmxua đuổi ma tà, vừa là âm thanh báo hiệu cho đoàn quân Then biết đã điquacác xứ Nhưng khi đoàn quân Then lên đến mường trời để mang lễ vậtvàocungtiến Ngọc Hoàngthì phải cólễchầu,sauđómới đặtlễ vật Trongtình thế như vậy, quan Then đành phải lấy nhạc mạ cho quân binh đi theo để múachầu vào cửa Ngọc Hoàng Sau khimúa xong, các lễ vật mang đến mới đượccung tiến dâng lên Ngọc Hoàng Dovậy, Xóc Nhạc có từ đó và sau này không chỉdùngđểmúa màcònkếthợpcùngĐànTínhđểgiữnhịpđiệuphụcvụchotừngchương,từngđoạncủacuộcThen.XócNhạcthườnggồmcó2quảxócto,3quảxócnhỏbằngđồng,kèmvàođólànhữngvòngkhuyênđồngcóđườngkính15đến18mm,đượcmócnốivớinhauthànhnhữngchuỗixích,vìvậyngườitacăncứvàosốchuỗixíchđểbổsungthêmcácquảxócchophùhợp

Tùy theo hình thức biểu diễn hoặc tính chất cuộc Then mà ngườichơiXócNhạccóthểvừađeoởchânvừađànTínhvừahát,hoặccầmởtaytheokiểuxỏkhuyêncủachùmXócvàongóntaygiữahoặccầmXócNhạcbằng3ngóntaychụmlại

Trong quá trình làm Then, Xóc Nhạc được các bà Then, ông Thensửdụngtheonhiềucách:Khiquânbinhvượtnúithìnhạc xóc thôithúc,khivượt

sông thì tiết tấu nhanh hơn, dồn dập hơn, khi linh hồn nhập vào thì xócnhạctốcđộcàngnhanhhơn.

Xóc Nhạc còn được sử dụng riêng cho múa như múa chầu và cũngtheonhiều cách khác nhau như: xóc nhạc trong múa chèo thuyền, múa quạt,múatán hoa, múa chầu lễ, múa chầu tướng đều có sự nhanh, chậm trong tiếttấu,tiết nhịp Xóc Nhạc phần lớn góp phần vào việc thôi thúc, khơi dậy tìnhcảmcon người trong nghi lễ Then Nếu trong một cuộc Then không cóXócNhạc,chỉcócâyĐàn Tính thì chưađủkhích lệ tâmlý hưngphấncủa ngườinghehát Then Xóc Nhạc là một công cụ đắc lực cho nghi lễ Then, nó chính là mộtvật thể linh thiêng khi hành lễ củacác ông bà Then, và được các bà Then, ôngThengìngiữ,bảoquảnởchỗlinhnghiêm.Hiện nay, tại một số đơn vị biểu diễn nghệ thuật trong đó có NhàhátCMNDGVBđãthiếtkếXócNhạcnhỏgọnlạichophùhợpvớiviệcbiểudiễncáctiếtmụchátThentrênsânkhấu

1.2.3.5 Múa

Về cơ bản, múa là nghệ thuật hình thể, mỗi động tác biểu lộ cảm xúc,dẫnthuật hoạt động con người trong đời sống, lao động, sinh hoạt Múa Then cóthểphânchia thànhba hìnhthức:

Múa trong Then nghi lễ:Người múa chính là bà Then hoặc ông Then Múa

trong Then nghi lễ bao gồm hàng loạt các động tác miêu tả cầu khẩn,dâng lễ vậtkhi tới các cửa trên thượng giới Có các điệu múa lúc cầu cúngnhư: sluông

(sluôngnghĩa là những người gồng gánh lễ vật trong đoàn quanquân Then, có thể hiểusluônglà đoàn người cống lễ), múa chèo thuyền (cóđộng tác tay cầm mái

chèo, rửa thuyền, kéo thuyền bằng dây khi Then vàothỉnh cầu thần linh), múađòn, múa gậy, múa kéo mây, múa kéo đàn, múatánhoa…“Các điệu múa gắn vớitừng khoamục cụ thểgópphầnminh họacho

từng nội dung nghi lễ ví dụ như múa chèo thuyền trong chương Vượtbiển,múachầu khiđóntướng,múatánhoa khi tan cuộc…[45;tr.318].

Múa trong Then sinh hoạt:Gồm các điệu múa với các động tác đơngiản

gần gũi mô phỏng cuộc sống lao động, sinh hoạt hàng ngày củangườidânt ộ c C á c đ i ệ u m ú a n à y đ ư ợ c c h í n h n g ư ờ i d â n l a o đ ộ n g vừ a h á t , v ừ a múatr o n g những n g à y hội,n h ữ n g đ ê m trăngs á n g hoặc l ú c

n ô n g n hà n Họ tụ tập nhau lạim ú a h á t c á c đ i ệ u v ề m ù a x u â n , v ề

m u ô n g t h ú , h á i q u ả , t r ẩ y hội,tìnhyêu…

Múa trong Then biểu diễn:C ơ b ả n l à n h ữ n g đ ộ n g t á c

m ú a đ ặ c t r ư n g của người dân tộc Tày, nhưng được những người có học

hành, hiểu biết vềmúa phát triển, nâng cấp và biên đạo lại thành những tácphẩm múa độc lậphoặc phụ đạo cho các bài hát Then thêm sinh động và đượcbiểu diễn trên sânkhấu cónhiềukhángiả xem

Đạo cụ thường được sử dụng cho múa Then là quạt, khăn Cũng cókhisử dụng cả Đàn Tính hoặc Xóc Nhạc để múa.(Xin xem tại hình ảnh 1.4 Phụ

Áo Then được cắt may đơn giản theo kiểu áo dài phụ nữ Tày, cổ tròn, cúccài ở nách… Thường được may một màu xanh, đỏ, vàng, đen, có nơi giảithíchlà tương ứng với cấp bậc Then Cả nam và nữ giới làm Then đều mặckiểuáonày

Mũ Then gồm có phần đầu mũ và phần đuôi mũ Phần đầu mũ chụp lênđầu

là phần cố định được làm bằng hai mảnh bìa cứng bọc vải màu chàm hoặcđen, phía trên là đỉnh mũ gồm ba đầu nhọn tượng trưng cho ba đỉnh núi.Trênphần đỉnh mũ có thêu hoa văn trang trí với gam màu chính là đỏ, vàng,

đen.Đằng trước mũ đính hai sợi tua bằng vải màu hình lệnh bài rủ xuống hai

bênmá người đội Phần đuôi mũ có gắn những sợi dây dài buông xuống lưng,

trêndâycó thêuhoa vănchimphượnghoặcghépcác mảnhvảimàu

Đối với những người biểu diễn hát Then trong các chương trình nghệthuật

hoặc lễ hội họ thường mặc trang phục truyền thống hoặc có thể mặctrang phục

cách tân tùy vào tính chất của buổi biểu diễn Nhìn chung, trangphục truyền

thống của người Tày vùng Việt Bắc được làm từ vải sợi bông tựdệt, nhuộm

chàm, hầu như không có hoa văn trang trí Trang phục nam, nữTày được nhuộm

màu chàm là phổ biến, và họ thường mặc áo lót trắng bêntrong áo chàmbên

ngoài (Xin xemtại hìnhảnh 1.6.;1.7.Phụ lục1, trang91).

Trang phục nữ giới gồm áo cánh, áo dài năm thân, quần ống rộng,

thắtlưng, khăn đội đầu Phụ nữ Tày còn thắt lưng bằng những tấm vải chàm

hayđũi dài khoảng hai sải tay làm tăng thêm vẻ duyên dáng nhất là với thanh

nữ.Khăn của phụ nữ Tày cũng là loại khăn vuông màu chàm khi đội gập

chéogiống khănmỏquạ của ngườiKinh.PhụnữTày dùng trang

sứcđ ơ n g i ả n song có đủ chủng loại cơ bản như vòng cổ, vòng tay, vòng chân, xà tích Cónơihọcòn đeo túi vải,

túi đựng trầu bên hông Nhưng nổi bậtnhất vẫnl à chiếc vòng bạc trắng to đeo ở

cổ, tạo điểm nhấn nổi bật trên nền áo chàm vàcảmgiác cânđốichongườimặc

Trang phục nam giới có quần chân què, đũng rộng Họ cũng có loạiquần

dài tới mắt cá chân, quần có khóa, cắt theo kiểu quần đũng chéo, độ rộng vừa phải

Quần có cạp rộng không luồn rút, khi mặc có dây buộc ngoài Áongắn, áodàicủanamđềumay

5thân,cổđứng.Ngoàira,họcòncóthêmáo4

thân, đây là loại áo xẻ ngực, cổ tròn cao, không cầu vai, xẻ tà, cài cúc vải và cóhaitúinhỏởphía trước.

Ngày nay, trang phục truyền thống Tày vẫn phổ biến nhất là trongcácngày lễ cổ truyền, nhưng áo cánh, áo sơ mi vẫn được nhiều thanh niênmặc.Còn trongngàythườnghọmặctrangphụcgầnnhưngườiKinh

1.2.3.7 Khônggiantrìnhdiễn

Then cổ (Then tâm linh phục vụ việc hành nghề tín ngưỡng) thường đượctrình diễn chủ yếu trong một không gian nhỏ như trong nhà (trước bànthờ), vìchủ yếu là nghi lễ nên hát Then không cần không gian lớn Các khúcThen hìnhthành một cách hệ thống, bài bản theo trình tự nội dung trình diễn.Tuy nhiênvới những điệu Then vui thì không gian được mở rộng hơn do tínhcộng đồngcao hơn Đặc biệt, trong lễ hội Lồng Tồng vào dịp giêng hai, cácđiệuThenvuiđược nhiềungườicùng thamgia

Then mới (Then có cải biên, sáng tác dựa trên âm hưởng của Then cổ)cócác đối tượng tham gia đông đảo hơn Then mới có các sáng tác với nhiềunộidung phong phú và có thể trình diễn ở bất kỳ môi trường diễn xướng nào.Hiệnnay, nhiều điệu Then mới được dàn dựng thành các tiết mục và đưalênsânkhấuchuyênnghiệpđể biểudiễn

1.3 Thực trạng dàn dựng các tiết mục hát Then trong chương trình biểudiễnnghệthuậtcủaNhà hátCamúa nhạcdân gianViệtBắc

1.3.1 Đôi nét vềNhàhát Camúa nhạcdângianViệt Bắc

Nhà hát CMNDGVB là một đơn vị nghệ thuật dân gian dân tộctruyềnthốngthuộckhốicácđơnvịnghệthuậtTrungươngdoBộVănhóa,ThểthaovàDulịch,CụcNghệthuậtBiểudiễntrựctiếpquảnlývàchỉđạomọihoạtđộng

Quá trình hình thành:Theo tài liệu nội bộ của Nhà hát CMNDGVB

thìNhà hát được thành lập từ một Đội văn công Miền núi liên khu Việt Bắcbanđầu có13ngườicácdântộc Kinh,Nùng,Dao…

Từ một tổ chức đơn sơ được thành lập tháng 5 năm 1953 đến tháng 9năm

1954 là chặng đường tập hợp dưới sự lãnh đạo của Ban liên khu ủy vàBanGiámđốckhutuyêntruyềnvănnghệ

Đến năm 1955 đoàn được tăng cường đội ngũ diễn viên bên đoànPhúThọ Tháng 8 năm 1956 thành lập khu Tự trị Việt Bắc, đoàn được đổi tênlàĐoàn văn công khu Tự trị Việt Bắc Từ năm 1957 đến năm 1976 là mộtquátrình phát triển của Đoàn Biên chế lúc này lên tới 120 người Hoạt độngcủaĐoàn với phương hướng nghệ thuật tổng hợp phát triển 5 bộ môn: Ca,Múa,Nhạc,Kịch,Xiếc

Đến năm 1976 giải thể khu Tự trị Việt Bắc, Đoàn được đổi tên làĐoàncamúa dângianViệt Bắctrựcthuộc Bộ Văn hóa-Thôngtin

Đến năm 2006, sau gần 60 năm lao động nghệ thuật, bảo tồn, phát triểnvàtrưởng thành, Đoàn ca múa dân gian Việt Bắc đã được nâng cấp thành Nhà hát camúa nhạc dân gian Việt Bắc theo QĐ 09/2006/QĐ-BVHTT&DL ngày17tháng1năm2006của Bộtrưởng BộVănhóa,Thểthaovà Dulịch

Từ năm 2006 đến nay, Nhà hát CMNDGVB đã và đang hoạt độngtíchcực ở 3 lĩnh vực nghệ thuật là: Ca, Múa và Nhạc theo đúng chức năngnhiệmvụvàđạtđượcnhiềuthànhtíchlãnhđạoBVHTT&DLghinhận

Nhiệm vụ chính trị:Nhà hát CMNDGVB có nhiệm vụ chính trị là sưu tầm

nghiên cứu, bảo tồn và phát triển nghệ thuật dân gian dân tộc miền núivùngViệt Bắc, xây dựng các chương trình ca, múa, nhạc mang đậm bản sắccác dântộc thiểu số vùng Việt Bắc Biểu diễn phục vụ đồng bào chiến sĩ cảnước vàgiớithiệugiaolưuvăn hóavớicácnước trêntrườngquốc tế

Thực hiện nhiệm vụ chính trị của mình, hàng năm Nhà hát đã đi đếnnhiềunơi vùng sâu vùng xa biểu diễn phục vụ đời sống tinh thần văn hóa, vănnghệ chonhân dân và nhận được không ít tình cảm của bà con đồng bàodântộc.NgoàiraNhàhát cònthực hiệnxuấtsắc trách nhiệm củamìnhkhiđược

BVHTT & DL cử là đại diện cho văn hóa các dân tộc Việt Nam tham dựcácchương trình lớn tại nước ngoài, gần đây nhất là tham dự Festival tạiĐức,Phápvà Nga năm2016.

Nhậnthức đượcvai tròvà vịtrí quantrọngcủa mình nêntập thểcán bộ,nghệ sĩ, diễn viên Nhà hát luôn luyện tập và biểu diễn hết mình, thực hiệnmột cáchtốtnhấtnhiệmvụchínhtrịmàĐảngvàNhà nướcgiaophó

1.3.2 VaitròcủahátThentrongchươngtrìnhbiểudiễn

Nhà hát CMNDGVB có địa điểm ở Thái Nguyên - t h u ộ c v ị t r í

t r u n g tâm của khu vực Việt Bắc, nơi tập trung đông đảo bà con dân tộc Tày,Nùng,đặcbiệt là dântộcTày Đâycũnglà mộttrongnhững lídokhông thểthiếu tiết mục hát Then trong các chương trình biểu diễn nghệ thuật phục vụ nhândân của Nhà hát

Đã nhiều năm nay, trong một chương trình biểu diễn nghệ thuật từ 30- 50phút của Nhà hát (chương trình biểu diễn phục vụ chính trị và cả chươngtrìnhbiểu diễn doanh thu) thường có từ hai đến ba tiết mục hát Then Đối vớicácchương trình biểu diễn từ một tiếng trở lên, nhất là đối với chương trìnhphục vụchính trị, hoặc chương trình đượcp h á t s ó n g t r ự c t i ế p t r ê n

T r u y ề n hình được Nhà hát đảm nhiệm độc lập thì không gian văn hóa nghệthuật ViệtBắc gần như được bao trùm toàn bộ chương trình Trong đó Then

tròchủđạotrongcác tiết mục hát, dướidạng tiết mục hoặc màn,cảnhđan xenvới các tiết mục Múa và Nhạc Các tiết mục hát Then của Nhà hát thường cónội dung ca ngợi Đảng, Bác Hồ; Cangợi chiến công cách mạng, cảnh đẹpthiên nhiên, tình yêu con người , vàthường được hát với cả hai thứ tiếngKinh và tiếngTàyđểkhángiảcóthểhiểuđượcnội dung

1.3.3 Cơsởvật chấtvà đội ngũdiễnviên

1.3.3.1 Cơsởvật chất

Nhà hát CMNDGVB là một trong những nhà hát trực thuộc BVHTT

&DLnênvề cơ sởvậtchấtcơbảnNhà hátđược trangbịkháđầyđủ.Nhà hátcó

các phòng luyện tập cho từng đoàn chuyên môn thoáng mát, riêng biệt và cócácdụng cụ đạo cụ luyện tập phù hợp; Các trang thiết bị âm thanh, ánh sángkhá tốt.Thực tế, nếu so sánh với một số nhà hát khác trực thuộc Bộnhư Nhàhát Ca múanhạc Việt Nam, Nhà hát Múa rối Việt Nam… ở phương diện nàođó Nhà hátCMNDGVB cũng có phần thiệt thòi hơn, có thể do vị trí ở cáchkhá xa thủ đôHà Nội; Nhưng nếu so với Đoàn nghệ thuật của nhiều tỉnh khuvực phía Bắc thìnhững năm gần đây, Nhà hát đã được trang bị cơ sở vật chấttương đối tốt vàphù hợp nên điều kiện luyện tập và biểu diễn của diễn viêncũngtốthơnrấtnhiều.

Đặc biệt năm 2003, Bộ Văn hóa - Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thểthaovà Du lịch đã phê duyệt đầu tư dự án xây dựng Nhà hát CMNDGVB Dự án đã chínhthức được triển khai xây dựng từ ngày 19 tháng 10 năm 2012 vớitổng nguồn vốn đầu tư hơn 320 tỷ đồng từngân sách Nhà nước Nhà hátCMNDGVB được xây dựng trên diện tích khoảng1,1 ha và được đánh giá làmột công trình kiến trúc văn hóa mang tầm vóc cấpvùng Dự án được đầu tưxây dựng với quy mô tổng quát là Nhà hát đa năngphục vụ biểu diễn vàthưởng thức các thể loại nghệ thuật sân khấu của khu vựcViệt Bắc, có rạpbiểu diễn với sức chứa 1200 khán giả, 2 rạp biểu diễn nhỏ mỗirạp 200 ghếngồi Rạp biểu diễn chính được trang bị âm thanh, ánh sáng, nội thấtthiết bịbiểu diễn, điều hòa không khí và màn hình Led Bên cạnh đó là khônggianchoviệc trưngbày các đặc trưngvănhóavật thểvà biểudiễn các loại hìnhvăn hóa, nghệ thuật dân gian vùng miền; Các khu dịch vụ như bể bơi, nhà xe,rạpc h i ế u p h i m …

T h á n g 9 n ă m 2 0 1 6 h ạ n g m ụ c c h í n h l à n h à b i ể u d i ễ n đ ã hoàn thànhhơn90% khối lượngcông việc Dự ándự kiếnhoàn t h à n h v à o giữanăm2017(Xin xemtại hìnhảnh 1.8 Phụ lục1, trang92).

1.3.3.2.Vềhoạtđộngsưutầm,lưutrữtưliệuhátThen

Có thể nói Nhà hát CMNDGVB là nơi lưu trữ các tư liệu về hátThenkháphongphú docóbềdày hơn60nămhoạt độngsưutầm và bảo tồn các

chấtliệunghệthuật dângianv ùng Việt Bắc Từ năm2006,Nhàhát đã lậpnên Phòng Sưu tầm chuyên sưu tầm và lưu trữ các băng đĩa, tài liệu liên quanđến nghệ thuật dân gian của vùng.Ngoài các vốn Then sẵn có do cha ông đểlại thì mỗi năm, thường vào dịp đầuxuân và cuối năm Nhà hát đều cử nhữngcán bộ, diễn viên có chuyên môn kếthợp với phòng Sưu tầm đi đến các vùnglàng bản tìm hiểu, quay phim, ghi chép

tư liệu, tìm kiếm các chất liệu Then đểlưugiữlại

1.3.3.3 Vềkhảnăng của diễnviên

Hiện nay Nhà hát có baĐoàn biểu diễn làĐoànC a , Đ o à n M ú a

v à Đoàn Nhạc với tổng số lượng gần 100 diễn viên Phần đông các diễnviênđang trong độ tuổi biểu diễn là người dân tộc Tày các tỉnh Việt Bắc và hầuhếtđều được đào tạo, tốt nghiệp từ các trường nghệ thuật chuyên nghiệp; Đó làmột trong những điểm rất thuận lợicho việc tiếp cận và hoạt động tập luyện,biểudiễnnghệthuậtdângianvùngViệtBắccủadiễnviên

Qua quá trình thực tế ở Nhà hát CMNDGVB và tìm hiểu một số Nhà hát,Đoàn nghệ thuật khác, chúng tôi thấy hầu hết diễn viên của NhàhátCMNDGVB đều có ý thức làm việc và tập luyện chuyên môn rất chămchỉ.Tiếng luyện đàn, luyệnh á t đ ư ợ c v a n g l ê n g ầ n n h ư đ ề u

đ ặ n đ ầ u g i ờ h à n h chính cácngàytrongtuầnkhôngkể nắngmưa

Một số diễn viên Ca được đào tạo tại trường Cao đẳng Văn hóa NghệthuậtViệt Bắc thì được học Đàn Tính và hát Then, nhưng phần đa các diễnviên Ca,Nhạc là được đào tạo từ các trường nghệ thuật chuyên nghiệp khácnhư Họcviện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, trường Đại học Văn hóa Nghệthuật Quânđội, trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Tây Bắc… và hầu nhưkhông đượctiếp xúc với hát Then, Đàn Tính Song nhờ có sẵn năng khiếu,cộng thêm có quátrình được đào tạo âm nhạc cơ bản tại các trường và ý thứcluyện tập tốt mà khảnăng tiếp thu hát Then, Đàn Tính của nhiều diễn viên khi vềlàmviệc tạiNhàhátlàkhá tốt

Bên cạnh đó, có nhiều diễn viên ngoài chuyên môn chính rất tốt còn cókhảnăng nhanh nhạy trong phối thuộc với các đoàn chuyên môn khác và đạthiệuquả cao Ví dụ như một số diễn viên của Đoàn Ca có khả năng múa và ửdụngĐàn Tính tốt, một số diễn viên Đoàn Múa lại có thể hát khá và mộtsốdiễnviênĐoànNhạclạicóthể múa vàhátThengiỏi.

Một số diễn viên có khả năng dàn dựng tiết mục, luôn đưa ra đượcnhiều ýtưởng hay khi dàn dựng tiết mục mới; Song do không được đào tạo cơbảnnênhầuhếtcácýtưởngvẫnlà chắpvá,khôngcóhệthống

1.3.4 MộtsốhạnchếtrongviệcdàndựnghátThen

Lâunay chúng ta vẫn quen với quan niệm đi“xem”h á t ,

“ x e m ” v ă n nghệ chứ chưa phải là đi “nghe” hát hay “thưởng thức” nghệthuật của đại đasố quần chúng nhất là giới trẻ Đối với các tiết mục hát Thencủa Nhà hátCMNDGVB cũngvậy, khángiả đến với chương trìnhbiểudiễnp h ầ n

đ ô n g chỉ vì tò mò “xem” mấy diễn viên ăn mặc quần áo dân tộc thế nào, hát tiếngdân tộc ra sao… Chính vì vậy,

để điều chỉnh được quan niệm đó theo chiềuhướng tích cực thì cần phải thay đổitrình độ, nhận thức và ý thức toàn diệncủa cả khán giả và những người hoạtđộng nghệ thuật Song đó là một nộidung lớn, trong phạm vi luận văn chúng tôi

nổibậtc ủ a c á c t i ế t m ụ c h á t T h e n t r o n g c h ư ơ n g t r ì n h b i ể u d i ễ n n g h ệ t h

u ậ t c ủ a Nhà hát Những hạn chế này đã thực sự ảnh hưởng không ít đến chất lượngcủa các tiết mục, và điều đócũng lí giải một phần tại sao hát Then chưa gâyđược sựchúývà quantâm củakhángiả

1.3.4.1.Vềhìnhthứccủa diễnviên

Có thể nói nếu xem một tốp nam (nữ) biểu diễn tiết mục hát Then thìấntượng đầu tiên đối với khán giả chính là hình thức của tốp hát, được thể hiệnquasựđồngđềuvềhìnhthểcủadiễnviên,phụctrang,hóatrang…

Hiện nay lượng diễn viênt r ẻ t u ổ i c ủ a N h à h á t t ậ p

ở ĐoànMúa với độtuổi trungbìnhtử 20đến 28và độtuổi từ 25đến37 tập