Điều này sẽ được giải quyết khi trong cuộc sống các sinh viên luật có năng lực giải quyết vấn đề nảy sinh, thông thường trong lĩnh vực pháp luật bằng cách vận dụng những kiến thức, kĩ nă
Trang 1T¹p chÝ luËt häc sè 3/2004 69
Ths Bïi Kim Chi *
ể hướng tới mục tiêu trang bị cho
sinh viên những kiến thức cơ bản về
pháp luật, thực tiễn pháp lí và rèn luyện
kĩ năng thực hành thì việc bồi dưỡng cho
sinh viên luật năng lực giải quyết vấn đề là
một hướng tiếp cận để đổi mới giáo dục,
nâng cao chất lượng đào tạo cử nhân luật
Trong thời kì hiện nay, khối lượng
kiến thức tăng nhanh mà quỹ thời gian
cho học tập ở nhà trường thì hạn chế Vì
vậy, nếu chỉ học tập trong thời gian nhất
định ở các trường chuyên nghiệp thì chưa
đáp ứng được với tình hình trên nên giáo
dục phải dựa vào nguyên tắc: "Học tập
thường xuyên, suốt đời" Ngay với cách
học suốt đời như vậy, kiến thức học trong
nhà trường mặc dù đã được lựa chọn "cô
đọng hoá" "khái quát hoá" "tích hợp hoá"
cho tương xứng với thời gian cũng vẫn
còn quá nhiều
Mặt khác, yêu cầu của xã hội đối với
người học thay đổi rất nhanh do những
tiến bộ của khoa học - công nghệ và
những thay đổi nảy sinh bởi tác động của
những tiến bộ này vào kinh tế, xã hội
Điều đó kéo theo yêu cầu sinh viên luật
cũng phải có năng lực thích ứng khá
nhanh với những thay đổi đó thì mới tồn tại và phát triển được
Điều này sẽ được giải quyết khi trong cuộc sống các sinh viên luật có năng lực giải quyết vấn đề nảy sinh, thông thường trong lĩnh vực pháp luật bằng cách vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã học, phát huy những phẩm chất đạo đức đã rèn luyện được trong nhà trường
Nhưng hiện nay, việc đào tạo cử nhân luật vẫn chưa chú trọng đúng mức tới việc bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề mà phần lớn thời gian vẫn tập trung vào dạy kiến thức để sau này vận dụng Vì vậy, ngoài việc tiếp tục sử dụng phạm trù kiến thức ở mức thích hợp, việc đào tạo cử nhân luật nhất thiết phải đề cao phương pháp dạy và học với hệ thống phương pháp "giải quyết vấn đề" để sinh viên luật
có thể hình thành năng lực giải quyết vấn
đề, vận dụng trong suốt cuộc đời nghề nghiệp của mình
1 Năng lực giải quyết vấn đề trong mục tiêu đào tạo
Để sinh viên khi ra trường có thể tham
Đ
* Giảng viên Khoa luật hình sự Trường đại học luật Hà Nội
Trang 270 T¹p chÝ luËt häc sè 3/2004
gia lao động có hiệu quả trong điều kiện
cuộc sống thay đổi rất nhanh chóng, một
hướng phát triển của giáo dục là xác định
những năng lực cần thiết cần phải hình
thành, coi như những yêu cầu của mục
tiêu đào tạo Theo kinh nghiệm của một số
nước trên thế giới thì những năng lực then
chốt để tham gia có hiệu quả vào những
mô hình và tổ chức lao động đó là:
- Thu thập, phân tích và tổ chức thông
tin: Năng lực tìm ra nơi có thông tin, chọn
lọc thông tin nhằm lựa ra những cái cần
thiết Trình bày và đánh giá bản thân
thông tin, nguồn và phương pháp lấy
thông tin đó;
- Truyền bá những ý tưởng và thông
tin: Năng lực truyền bá hiệu quả cho
người khác bằng cách sử dụng hàng loạt
phương tiện diễn đạt bằng lời, viết, đồ thị
và không bằng lời khác;
- Kế hoạch hoá và tổ chức hoạt động:
Năng lực tổ chức kế hoạch hoá và tổ chức
hoạt động bản thân, bao gồm việc sử dụng
tốt thời gian và những nguồn lực, lựa chọn
những việc ưu tiên và theo dõi sự thực
hiện chính;
- Làm việc với người khác và trong
đồng đội: Năng lực có tác động hiệu quả
tới người khác, vừa với từng người vừa
với cả nhóm, bao gồm sự hiểu biết và đáp
ứng những nhu cầu của người khác và
cách làm việc có hiệu quả với tư cách là
một thành viên của đồng đội để đạt được
mục đích chung đã được đề ra
- Sử dụng những ý tưởng và kĩ thuật
toán học: Năng lực sử dụng những ý
tưởng toán học như về số và không gian, những kĩ thuật đánh giá và ước lượng nhằm những mục đích thực tế
- Giải quyết vấn đề: Năng lực áp dụng
chiến lược giải quyết vấn đề bằng con đường có mục tiêu, trong một số tình huống, đòi hỏi tư duy có phê phán và cách tiếp cận sáng tạo nhằm đạt được một kết quả
- Sử dụng công nghệ: Năng lực áp
dụng công nghệ, sử dụng những kĩ năng cần thiết để vận hành các thiết bị với những hiểu biết về nguyên tắc khoa học
và công nghệ để khai thác và thích ứng với sự phát triển
Như vậy, "giải quyết vấn đề" là một trong bảy năng lực then chốt cần hình thành ở con người trong thời đại mới nói chung và sinh viên đại học luật nói riêng
2 Một số nét cơ bản về năng lực giải quyết vấn đề
2.1 Năng lực giải quyết vấn đề đòi hỏi phải có khả năng
- Khoanh vấn đề;
- Xác định rõ nguồn gốc và nội dung làm nảy sinh vấn đề;
- Xử lí những ý kiến, tranh luận bằng những cách thức phù hợp với vấn đề
Ở đây không chỉ đơn thuần là có khả năng đáp ứng những vấn đề được nêu ra mà còn là có khả năng thấy trước những vấn đề
và những giải pháp đáp ứng thích hợp
Trang 3T¹p chÝ luËt häc sè 3/2004 71
2.2 Năng lực giải quyết vấn đề
Tập trung vào khả năng áp dụng
những chiến lược giải quyết vấn đề bằng
những con đường có mục tiêu Trong đó
có vấn đề và những kết quả đều rất rõ
ràng nhưng cũng có vấn đề đòi hỏi cách tư
duy phê phán và cách tiếp cận sáng tạo tạo
để đạt kết quả Vì vậy, năng lực "giải
quyết vấn đề" thường được thể hiện qua
cả một quá trình Quá trình này được thực
hiện theo các giai đoạn, những bước có
tính mục đích chuyên biệt Các giai đoạn
đó là:
- Làm rõ và khoanh vấn đề;
- Hoàn tất việc giải quyết vấn đề một
cách thích hợp;
- Tiên liệu các vấn đề có thể nảy sinh;
- Đánh giá kết quả và quá trình "giải
quyết vấn đề"
3 Phát triển năng lực giải quyết vấn
đề cho sinh viên luật
Phương pháp dạy học "giải quyết vấn
đề" là nấc thang cao của những phương
pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực
của người học chính là cơ sở đầu tiên để
phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho
sinh viên luật Bởi vì, đặc trưng cơ bản
của phương pháp dạy học "giải quyết vấn
đề" là tình huống có vấn đề - đây là tình
huống chưa có đáp số nhưng đáp số đã
tiềm tàng ở bên trong, tình huống chứa
điều kiện giúp chúng ta tìm ra đáp số đó
R.L.Rubinxtein nhấn mạnh rằng tư
duy chỉ bắt đầu ở nơi xuất hiện tình huống
có vấn đề Nói cách khác ở đâu không có vấn đề thì ở đó không có tư duy "Tình huống có vấn đề" luôn luôn chứa đựng nội dung cần xác định, nhiệm vụ cần giải quyết, vướng mắc cần tháo gỡ và do vậy kết quả của việc nghiên cứu và giải quyết tình huống có vấn đề sẽ là những tri thức mới hoặc phương thức hoạt động mới với chủ thể
Sử dụng phương pháp dạy học "giải quyết vấn đề" giảm bớt khuynh hướng quá chú trọng tới lí thuyết, dần dần gắn lí thuyết cho sát thực tế Như vậy, nó giúp cho sinh viên luật nâng cao khả năng ứng dụng lí thuyết vào thực tiễn
Phương pháp này sẽ hướng giảng viên
và sinh viên nhìn vấn đề một cách toàn diện, xem xét vấn đề trong mối liên hệ với những vấn đề khác để giải quyết vấn đề một cách tốt nhất Khi sinh viên phân tích những tình huống có vấn đề mà giảng viên đưa ra là dịp để họ có thể đối chiếu thực
tế với các bài giảng về lí thuyết, phát huy sáng kiến, có suy luận, phân tích và tổng hợp vấn đề Từ đó trang bị cho sinh viên cách giải quyết công việc một cách tích cực và chủ động, giúp cho sinh viên xây dựng các kĩ năng phân tích và giải quyết vấn đề
Thực tế phương pháp dạy học "giải quyết vấn đề" đã được một số giảng viên
áp dụng với sinh viên K28 Trường đại học luật Hà Nội, khoá đầu tiên có 1/3 tổng số tiết là thảo luận Chúng tôi chia lớp thảo
Trang 472 T¹p chÝ luËt häc sè 3/2004
luận ra làm 6 - 7 nhóm, mỗi nhóm tiến
hành phân tích một tình huống hay trả lời
một câu hỏi trước lớp học Sau đó cả lớp
sẽ tranh luận và cá nhân hay nhóm phải
bảo vệ quan điểm của mình Chẳng hạn:
Khi tổ chức thảo luận chương IV - các quá
trình nhận thức, giảng viên không nhắc lại
những kiến thức cơ bản đã giảng dạy
Giảng viên nêu các câu hỏi về mối liên hệ
giữa các quá trình nhận thức hay những
tình huống, bài tập cụ thể để sinh viên vận
dụng những kiến thức cơ bản như định
nghĩa, đặc điểm các quy luật của các quá
trình nhận thức để trả lời các câu hỏi như:
Tại sao nói cảm giác là nguồn duy nhất
của mọi hiểu biết so sánh tri giác và tư
duy, phân tích mối quan hệ giữa nhận
thức cảm tính và nhận thức lí tính
Với cách làm này, sinh viên cả lớp đều
học cách tham gia vào công việc chung
của nhóm, biết sắp xếp các quan điểm và
nhận định của mình để trình bày trước
lớp, chuẩn bị trả lời các ý kiến tranh luận
xung quanh quan điểm của mình
Phương pháp dạy học giải quyết vấn
đề mà bản chất là giải quyết tình huống có
vấn đề hướng tới mục đích:
- Khuyến khích ý thức chủ động và
sáng tạo của sinh viên, giúp họ sử dụng
những kinh nghiệm và hiểu biết thực tế
của bản thân để giải thích các vấn đề
trong mối liên hệ với các vấn đề khác;
- Phát triển khả năng suy luận và truyền đạt của sinh viên, tư duy logic của
họ, chính xác hoá sự suy nghĩ đó bằng những từ ngữ trong sáng, dễ hiểu và phù hợp với đối tượng, với vấn đề;
- Phát triển ý thức trách nhiệm của sinh viên đối với những hoạt động chung của nhóm, của tập thể
Tóm lại: Năng lực giải quyết vấn đề là một trong những năng lực cần được hình thành, bồi dưỡng và phát triển đối với sinh viên luật Để có thể hình thành năng lực này ở sinh viên thì phương pháp dạy
và học với phương pháp "giải quyết vấn đề" là hướng tiếp cận cần thiết đối với giảng viên và sinh viên Ngoài ra, có thể bồi dưỡng năng lực này từ một môn học, một giai đoạn học cũng có thể từ một học phần, từ lí thuyết hay thực hành nhằm giúp cho sinh viên ra trường có thể giải quyết tốt những vấn đề thực tiễn pháp
lí nảy sinh trong hoạt động nghề nghiệp cũng như trong cuộc sống của họ Mặt khác, trong tình hình hiện nay dưới sự tác động của cơ chế thị trường, của quy luật cạnh tranh thì những tranh chấp pháp lí, các vi phạm pháp luật trong các lĩnh vực của đời sống xã hội ngày càng gia tăng, tính chất ngày càng đa dạng phức tạp thì năng lực giải quyết vấn đề của cán bộ pháp lí tương lai là đòi hỏi mang tính khách quan./