Tìm hiểu pháp luật về động –thực vật nguy cấp, quý, hiếm liên hệ thực tế

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT MÔN LUẬT MÔI TRƯỜNG Chủ đề TÌM HIỂU PHÁP LUẬT VỀ ĐỘNG –THỰC VẬT NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM LIÊN HỆ THỰC TẾ MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ 5 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 5 PHÀN 1 KHÁI QUÁT VỀ ĐỘN[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT -

MÔN LUẬT MÔI TRƯỜNG

Chủ đề

TÌM HIỂU PHÁP LUẬT VỀ ĐỘNG –THỰC VẬT NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM

LIÊN HỆ THỰC TẾ

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 5

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 5

PHÀN 1 KHÁI QUÁT VỀ ĐỘNG - THỰC VẬT NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM VÀ BẢO VỆ CHÚNG 5

1.1 Các khái niệm: 5

1.2 Tiêu chí xác định động - thực vật nguy cấp, quý, hiếm: 7

1.3 Phân loại: 7

1.4 Vai trò động-thực vật nguy cấp, quý, hiếm 7

1.5 Biện pháp bảo vệ: 8

PHÀN 2 KHÁI QUÁT VỀ PHÁP LUẬT BẢO TỒN CÁC LOÀI ĐỘNG, THỰC VẬT NGUY CẤP, QUÝ HIẾM 9

2.1 Khái niệm pháp luật bảo tồn các loài động, thực vật nguy cấp, quý hiếm 9

2.2 Vai trò của pháp luật bảo tồn các loài động, thực vật nguy cấp, quý hiếm 9

2.3 Nội dung điều chỉnh của pháp luật đối với hoạt động bảo tồn các loài động, thực vật nguy cấp, quý hiếm tại Việt Nam 9

2.4 Pháp luật một số nước trên Thế giới về bảo tồn các loài động vật nguy cấp, quý, hiếm 12

2.5 Kinh nghiệm cho Việt Nam trong hoạt động bảo tồn động, thực vật nguy cấp, quý hiếm 14

PHÀN 3 THỰC TRẠNG VỀ BẢO TỒN ĐỘNG, THỰC VẬT NGUY CẤP, QUÝ HIẾM Ở VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH 14 3.1 Thực trạng về bảo tồn động, thực vật nguy cấp, quý hiếm: 14

3.2 Thực tiễn thi hành pháp luật về bảo tồn các loài động, thực vật nguy cấp, quý hiếm 17

PHÀN 4 LIÊN HỆ THỰC TẾ 18

4.1 Vụ săn bán 2 cá thể voọc xám tại Vườn Quốc gia Pù Mát 18 4.2 Đường dây buôn bán động vật quý hiếm, nguy cấp tại Quang Nam 19 4.3 Đường dây buôn bán động vật quý hiếm, nguy cấp tại Hà Tĩnh

20 PHÀN 5 ĐỀ XUẤT KIẾN NGHỊ, GIẢI PHÁP 20 TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

ĐẶT VẤN ĐỀ

Việt Nam là một trong những quốc gia giàu tài nguyên đa dạng sinh học nhất thếgiới Hiện nay, Việt Nam sở hữu hơn 10% số loài sinh vật được biết đến trên toàn thếgiới Trong đó, các loài động – thực vật rừng là một mắt xích quan trọng của nguồn tàinguyên đa dạng sinh học này

Mặc dù vậy, trong thời gian qua, những loài động – thực vật nguy cấp, quý, hiếmđang bị đe dọa nghiêm trọng; những vụ án săn bắt, chặt phá, nuôi nhốt, tang trữ, muabán, tiêu thụ bất hợp pháp động – thực vật nguy cấp, quý, hiếm không ngừng xuất hiện

trên những mặt báo Theo số liệu trên trang www.theguardian.com: Năm 2013, Việt

Nam đứng thứ 19 trong số 249 quốc gia được nghiên cứu có tổng số loài động – thựcvật nguy cấp, quý, hiếm bị đe dọa

Năm hạngXếp Quốcgia Có vúĐV chim Bò sát lươngĐV

PHẦN 1: Khái quát về động – thực vật nguy cấp, quý, hiếm và bảo tồn, bảo vệ chúngPHẦN 2: Khái quát về Pháp luật bảo tồn các loài động – thực vật nguy cấp, quý, hiếmPHẦN 3: Thực trạng về bảo tồn động – thực vật nguy cấp, quý, hiếm ở Việt Nam

PHẦN 3: Liên hệ thực tế

PHẦN 4: Đề xuất kiến nghị, giải pháp

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

PHÀN 1 KHÁI QUÁT VỀ ĐỘNG - THỰC VẬT NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM VÀ

BẢO VỆ CHÚNG

1.1. Các khái niệm:

1.1.1 Khái niệm về động – thực vật nguy cấp, quý, hiếm

Hiện nay, các văn bản pháp luật Việt Nam đưa ra nhiều khái niệm liên quan đếnđộng – thực vật nguy cấp, quý, hiếm

Theo khoản 20 điều 3 Luật đa dạng sinh học năm 2008

“Loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ là loài hoang dã, giống cây trồng, giống vật nuôi, vi sinh vật và nấm đặc hữu, có giá trị đặc biệt về khoa học, y tế, kinh tế, sinh thái, cảnh quan, môi trường hoặc văn hóa - lịch sử mà số lượng còn ít hoặc bị đe dọa tuyệt chủng.”

Theo khoản 14 Điều 2 Luật Lâm nghiệp năm 2017

Loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm là loài thực vật rừng, động vật rừng có giá trị đặc biệt về kinh tế, khoa học, y tế, sinh thái, cảnh quan và môi trường, số lượng còn ít trong tự nhiên hoặc có nguy cơ bị tuyệt chủng.

Theo khoản 7 Điều 3 Luật Thủy sản năm 2017

Loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm là loài thủy sản có phần lớn hay cả vòng đời sống trong môi trường nước, có giá trị đặc biệt về kinh tế, khoa học, y tế, sinh thái, cảnh quan và môi trường, số lượng còn ít trong tự nhiên hoặc có nguy cơ tuyệt chủng.

Qua những định nghĩa trên về động – thực vật nguy cấp, quý, hiếm, có thể kháiquát thành khái niệm thành 4 ý sau:

- Chúng phân bổ trong tất cả các hệ sinh thái khác nhau

- Tính quý hiếm, thể hiện trong những đóng góp quan trọng của loài đó đối với cáclĩnh vực của đồi sống

- Tính nguy cấp của loài thể hiện ở số lượng còn ít trong tự nhiên hoặc có nguy cơ

bị tuyệt chủng

- Loài động – thực vật đó phải được ghi nhận trong các văn bản quy phạm phápluật hiện hành của Việt Nam, cụ thể là nằm trong Danh mục các loài động – thực vậtnguy cấp, quý, hiếm ( Sách Đỏ”

1.1.2 Khái niệm về Bảo vệ, bảo tồn

Bảo tồn (Tiếng Anh: preserve) là một khái niệm được sử dụng khá phổ biến, đượctiếp cận thông qua các khái niệm quen thuộc như bảo tồn các giá trị văn hóa, bảo tồncác di tích lịch sử hay bảo tồn các giá trị sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học Dù cóđối tượng hướng đến khác nhau, tuy nhiên tựu chung lại hoạt động này được hiểu là sựgìn giữ (cái có ý nghĩa lịch sử thuộc tài sản chung), không để bị mất mát, tổn thất.

Bảo tồn loài động – thực vật nguy cấp, quý hiếm, là hoạt động mang tính pháp lý,được thực hiện bởi các cơ quan nhà nước được trao quyền trong việc bảo vệ, giữ vững

sự toàn vẹn đối với nguồn tài nguyên thiên nhiên nói chung và tài nguyên đa dạng sinhhọc nói riêng thông qua việc đảm bảo môi trường sống an toàn và phát triển thuận lợicho các loài động – thực vật nguy cấp, quý, hiếm trong thế giới tự nhiên để đảm bảo sựduy trì loài trong tương lai và nâng cao nhận thức của con người đối với tầm quan trọngcủa các loài động – thực vật nguy cấp, quý, hiếm đối với đời sống tự nhiên và xã hội

Theo khoản 1 điều 3 Luật Đa dạng sinh học năm 2008

“Bảo tồn đa dạng sinh học là việc bảo vệ sự phong phú của các hệ sinh thái tự nhiên quan trọng, đặc thù hoặc đại diện; bảo vệ môi trường sống tự nhiên thường xuyên hoặc theo mùa của loài hoang dã, cảnh quan môi trường, nét đẹp độc đáo của tự nhiên; nuôi, trồng, chăm sóc loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; lưu giữ và bảo quản lâu dài các mẫu vật di truyền.”

Bảo vệ động – thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm là một hoạt động trong chuỗi cáchoạt động nhằm bảo tồn loài hoang dã, bảo tồn đa dạng sinh học, có sự phối hợp của cácchủ thể khác nhau, được thực hiện qua các công cụ, phương thức và hình thức khácnhau

1.2. Tiêu chí xác định động - thực vật nguy cấp, quý, hiếm:

Tương ứng với khái niệm của chúng, ta có 3 tiêu chí để xác định đâu là loài động –thực vật nguy cấp, quý, hiếm:

- Môi trường sống là bất cứ hệ sinh thái nào

- Đang nằm trong tình trạng nguy cấp: số lượng ít, đang bị đe dọa; có nguy cơ bịtuyệt chủng

- Tính quý hiếm của loài có mối quan hệ mật thiết với mức độ nguy cấp của loài.Mang lại lợi ích về nhiều mặt

1.3. Phân loại:

Theo nghị định số 06/2019/NĐ-CP, Các loài động – thực vật nguy cấp, quý, hiếm được chia thành 2 nhóm:

NHÓM I: Các loài thực vật rừng, động vật rừng đang bị đe dọa tuyệt chủng

nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại và các loài thuộc Phụ lục ICITES phân bố tự nhiên tại Việt Nam

Nhóm IA: các loài thực vật rừng

Nhóm IB: các loài động vật rừng

NHÓM II: Các loài thực vật rừng, động vật rừng chưa bị đe dọa tuyệt chủng

nhưng có nguy cơ bị đe dọa nếu không được quản lý chặt chẽ, hạn chế khai thác, sửdụng vì mục đích thương mại và các loài thuộc Phụ lục II CITES có phân bố tự nhiêntại Việt Nam

Nhóm IIA: Các loài thực vật rừng

Nhóm IIB: Các loài động vật rừng

1.4. Vai trò động-thực vật nguy cấp, quý, hiếm

Thứ nhất, duy trì sự đa dạng sinh học: Hiện có khoảng 10 tới 15 triệu loài sinh

vật sinh sống trên hành tinh Tất cả các cá thể sống đều là một phần của mạng lưới phứctạp, cân bằng một cách tinh vi gọi là sinh quyển Ngược lại, sinh quyển của trái đất củatạo nên bởi vô số các hệ sinh thái bao gồm các loài động thực vật và môi trường sống tựnhiên của chúng Sự biến mất của một loài sẽ gây nên phản ứng dây chuyền, ảnh hưởngtới rất nhiều loài khác

Thứ hai, cân bằng môi trường: Nhiều sinh vật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng

trong việc đánh giá chất lượng môi trường Những loài sinh vật có khả năng chỉ thị môitrường sẽ cảnh báo con người về tác động của biến đổi khí hậu và các chất gây ô nhiễmtới môi trường

Thứ ba, phục vụ nông nghiệp: Nhiều loài sinh vật bắt đầu cho thấy những lợi ích

quan trọng trong ngành nông nghiệp Những người nông dân đang sử dụng côn trùng vàcác loài động vật ăn sâu bọ để tiêu diệt sâu bọ gây hại cho mùa màng cũng như sử dụngcác giống cây trồng chứa các độc tố tự nhiên đẩy lùi các loài côn trùng gây hại Chúngđược gọi là thiên địch và trong nhiều trường hợp, đây là biện pháp thay thế khôngnhững an toàn, hiệu quả mà còn thân thiện với môi trường và ít tốn kém hơn các loạithuốc hóa học tổng hợp Do đó việc bảo tồn động vật còn có ý nghĩa ngay với chínhnông nghiệp của con người

Thứ tư, mang lại giá trị kinh tế: Một số lợi ích từ các loài động - thực vật là có

thể đong đếm được bằng giá trị kinh tế Theo Ban quản lý vườn quốc gia và động vậthoang dã bang Tesax, Hoa Kỳ, xem chim là hoạt động giải trí ngoài trời phát triểnnhanh nhất, ước tính mỗi năm đóng góp khoảng 400 triệu đô la vào ngân sách của bang.Nghiên cứu của Cục Bảo vệ Động vật hoang dã và Thủy sản Hoa Kỳ cũng cho biết hoạtđộng quan sát môi trường tự nhiên – không chỉ tính riêng hoạt động ngắm chim – đã thu

về 85 tỉ đô la cho Hoa Kỳ trong năm 2001.

Thứ năm, mang lợi ích về y học: Trong cuộc đấu tranh sinh tồn với những loài

sinh vật khác, nhiều loài động vật hoang dã đã tự tìm ra nhiều cách để kháng vi khuẩn

và các tế bào gây ung thư Chúng có thể tạo ra các phân tử mới lạ mà các nhà hóa họcchưa từng biết tới Việc tìm hiểu và nghiên cứu về đặc tính này của các loài có thể giúpcác nhà khoa học tìm ra những phương pháp chữa bệnh mới, hiệu quả Trong cơ thể củanhiều loài động thực vật còn chứa các chất hóa học hữu ích, phục vụ cho việc sản xuấtdược phẩm Nhiều loại thuốc kháng sinh, chất chống ung thư, thuốc giảm đau và thuốcchữa bệnh máu khó đông hiện nay có nguồn nguyên liệu là từ động vật hoang dã

1.5. Biện pháp bảo vệ:

Biện pháp tổ chức - chính trị: Được coi là một trong những biện pháp quan trọngcủa bảo vệ môi trường, bảo vệ đa dạng sinh học nói chung và bảo vệ động – thực vậtnguy cấp, quý, hiếm nói riêng

Biện pháp kinh tế: được sử dụng khá hiệu quả trong các hoạt động quản lý vi mô

và vĩ mô đối với nền kinh tế Sử dụng biện pháp kinh tế là sử dụng đến những đòn bẩylợi ích kinh tế

PHÀN 2 KHÁI QUÁT VỀ PHÁP LUẬT BẢO TỒN CÁC LOÀI ĐỘNG, THỰC

VẬT NGUY CẤP, QUÝ HIẾM

2.1. Khái niệm pháp luật bảo tồn các loài động, thực vật nguy cấp, quý hiếm

Pháp luật bảo tồn các loài động vật nguy cấp, quý hiếm là hệ thống các quy phạmpháp luật, các nguyên tắc pháp lý điều chỉnh quan hệ xã hội phát sinh trong quá trìnhkhai thác, sử dụng, buôn bán, vận chuyển hay tác động đến các loài động vật nguy cấp,quý hiếm nhằm bảo tồn một cách hiệu quả các loài động vật nguy cấp, quý, hiếm trướcnguy cơ tuyệt chủng, do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận và đảm bảo thực thi bằngsức mạnh cưỡng chế

2.2. Vai trò của pháp luật bảo tồn các loài động, thực vật nguy cấp, quý hiếm

• Pháp luật bảo tồn các loài động vật nguy cấp, quý hiếm là công cụ hữu hiệu giúpviệc bảo tồn diễn ra thuận lợi và hiệu quả hơn

• Pháp luật bảo tồn động vật nguy cấp, quý hiếm góp phần quan trọng trong việcđiều chỉnh hành vi của các cá nhân, tổ chức, hộ gia đình khi tham gia vào các quan hệmôi trường

• Hệ thống pháp luật về bảo tồn các loài động vật nguy cấp, quý hiếm tạo điều kiệnthuận lợi cho hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát hoạt động bảo tồn, làm cơ sở choviệc truy cứu các trách nhiệm pháp lý và xử lý vi phạm

2.3. Nội dung điều chỉnh của pháp luật đối với hoạt động bảo tồn các loài động, thực vật nguy cấp, quý hiếm tại Việt Nam

2.3.1 Tổng quan quản lý nhà nước trong việc bảo tồn động, thực vật nguy cấp, quý hiếm

Các quy định về bảo tồn động, thực vật nguy cấp, quý hiếm được quy định trongcác Luật sau:

• Luật Đa dạng Sinh học (2008)

Luật đa dạng sinh học của Quốc hội khóa XII, kỳ thứ tư số 20/2008/QH12 quangày 13/11/2008 Luật dành riêng một Chương IV với 18 điều quy định về bảo tồn vàphát triển bền vững các loài sinh vật Theo đó, các loài ĐVHD sẽ được xem xét đưa vàoDanh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ nhằm bảo vệ những vật nuôiđặc hữu hoặc có giá trị đang bị đe dọa tuyệt chủng, quy định loài hoang dã bị cấm khaithác và loài hoang dã được khai thác có điều kiện trong tự nhiên Luật cũng quy định vềkhu bảo tồn, phân cấp khu bảo tồn và những hành vi bị cấm trong khu bảo tồn

• Luật số 35/2018/QH14 ngày 20/11/2018 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số

điều của 37 luật có liên quan đến quy hoạch, có hiệu lực kể từ ngày 01/01/2019

• Luật Lâm Nghiệp 2017

Luật Lâm nghiệp 2017 đã được Quốc hội thông qua và có hiệu lực kể từ ngày01/01/2019, thay thế cho Luật Bảo vệ và phát triển rừng 2004 Luật Lâm nghiệp cũngnghiêm cấm mọi hành vi săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán độngvật rừng, thu thập mẫu vật các loài thực vật rừng, động vật rừng trái phép

Bên cạnh đó còn các Thông tư, Nghị định :

• Nghị định 160/2013/NĐ-CP ngày 12/11/2013 của Chính phủ về tiêu chí xác địnhloài và chế độ quản lý loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảovệ

• Nghị định 06/2019/NĐ-CP về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp,quý, hiếm và thực thi Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang

dã nguy cấp

• Thông tư 04/2017/TT-BNNPTNT ngày 24/02/2017 của Bộ Nông nghiệp và Pháttriển nông thôn: Danh mục loài động vật, thực vật hoang dã quy định trong Phụ lục củaCông ước về buôn bán quốc tế loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp

• Thông tư 25/2016/TT-BTNMT ngày 22/09/2016 của Bộ Tài nguyên và Môitrường: hướng dẫn mẫu đơn đăng ký, giấy chứng nhận cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học

và mẫu báo cáo tình trạng bảo tồn loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được

ưu tiên bảo vệ của cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học

• Thông tư 47/2012/TT-BNNPTNT ngày 25/09/2012 của Bộ Nông nghiệp và Pháttriển Nông thôn về quản lý khai thác từ tự nhiên và nuôi động vật rừng thông thường

• Thông tư 90/2008/TT-BNN ngày 28/08/2008 hướng dẫn xử lý tang vật là độngvật rừng sau khi xử lý tịch thu

• Quyết định 11/2013/QĐ-TTG ngày 24/01/2013 của Thủ tướng Chính phủ vềcấm xuất khẩu, nhập khẩu, mua bán mẫu vật một số loài ĐVHD thuộc các Phụ lục củaCông ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp

• Quyết định 82/2008/QĐ-BNN ngày 17/07/2008 của Bộ Nông nghiệp và Pháttriển nông thôn: công bố danh mục các loài thuỷ sinh quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng

ở Việt Nam cần được bảo vệ, phục hồi và phát triển

Và các văn bản pháp luật khác

2.3.2 Nội dung quản lý của Nhà nước về bảo tồn động, thực vật nguy cấp, quý hiếm

BẢO TỒN CÁC LOÀI SINH VẬT

Trong sinh học và sinh thái học, sinh vật là một thực thể bất kỳ thể hiện đầy đủ cácbiểu hiện của sự sống Các sinh vật được phân theo các nhóm xác định như sinh vật đabào, động vật, thực vật và nấm; hoặc các sinh vật đơn bào

Ngày nay, trước sự suy thoái các loài sinh vật, thì các biện pháp bảo tồn các loàisinh vật là thực sự gấp thiết Đó là trách nhiệm của Nhà nước và mọi tổ chức, cá nhân;

Về nhà nước:

Luật Bảo vệ môi trường 2005 đã quy định Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trìphối hợp với bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và Ủy ban nhân dân cấptỉnh có liên quan thực hiện bảo vệ các loài sinh vật theo quy định của pháp luật (Điều30)

Bên cạnh hoạt động quản lý nhà nước đối với các loài sinh vật như là một yếu tốmôi trường, hoạt động quản lý các loài sinh vật còn có các quy định riêng đối với việcbảo tồn, giống, loài, nguồn gen và hệ sinh thái Cụ thể:

- Việc quản lý nguồn nước đối với nguồn gen, giống cây trồng được giao cho Bộnông nghiệp và phát triển nông thôn, bộ thủy sản (Theo pháp lệnh về giống cây trồng2004)

- Việc quản lý nhà nước đối với bảo tồn hệ sinh thái cũng được quy định theo cáchtiếp cận tương tự

Như vậy có thể thấy các định chế tổ chức chịu trách nhiệm thực hiện hoạt độngquản lý nhà nước đối với các loài sinh vật không tách rời hệ thống định chế bảo vệ môitrường, hệ thống quản lý các ngành nông nghiệp thủy sản