Sau khi toà án thụ lí vụ án, đương sự có quyền làm đơn yêu cầu toà án ra quyết định áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo vệ lợi ích của đương sự, bảo đảm việc thi hành án;
Trang 1ThS HOµng Quèc Hång * rong quá trình giải quyết vụ án hành
chính để bảo vệ lợi ích của đương sự, toà
án có thể áp dụng các biện pháp khẩn cấp
tạm thời Việc ra các quyết định áp dụng biện
pháp khẩn cấp tạm thời có thể xuất phát từ
đơn yêu cầu của đương sự hoặc yêu cầu của
viện kiểm sát, toà án cũng có thể tự mình ra
quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm
thời trong trường hợp cần thiết Cụ thể Điều 33
Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành
chính năm 2002 quy định:
"1 Sau khi toà án thụ lí vụ án, đương sự có
quyền làm đơn yêu cầu toà án ra quyết định áp
dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo vệ
lợi ích của đương sự, bảo đảm việc thi hành án;
đương sự phải chịu trách nhiệm trước pháp luật
về yêu cầu của mình, nếu có lỗi trong việc gây
ra thiệt hại thì phải bồi thường
"2 Trong quá trình giải quyết vụ án, toà
án tự mình hoặc theo yêu cầu bằng văn bản
của viện kiểm sát có thể ra quyết định áp
dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời và
phải chịu trách nhiệm về quyết định đó Nếu
do áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trái
pháp luật mà gây thiệt hại thì phải bồi thường"
Theo nội dung Điều 33 Pháp lệnh thủ tục
giải quyết các vụ án hành chính năm 2002 thì
đối tượng đầu tiên được Pháp lệnh quy định
có quyền yêu cầu toà án ra quyết định áp
dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời là
đương sự Điều này giúp cho đương sự chủ
động thực hiện quyền của mình nhằm bảo vệ
lợi ích chính đáng của họ khi họ cho rằng lợi ích chính đáng của họ có thể bị xâm hại bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính Tuy nhiên, để tránh việc đương sự tuỳ tiện, lợi dụng quy định của Pháp lệnh yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không chính đáng có thể gây thiệt hại cho phía đương sự bên kia, Pháp lệnh quy định các đương sự phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về yêu cầu của mình
Theo pháp luật, toà án có quyền ra quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời nhưng phải chịu trách nhiệm về quyết định
đó, quy định này nhằm xác định trách nhiệm của toà án trước khi ra quyết định phải cân nhắc kĩ lưỡng, tránh lạm dụng tuỳ tiện khi thực hiện thẩm quyền này
Khi có đơn của đương sự hoặc yêu cầu bằng văn bản của viện kiện kiểm sát thì thẩm phán được phân công giải quyết vụ án ra quyết định áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời và trong trường hợp cần thiết trước khi mở phiên toà thẩm phán có thể thay đổi quyết định hoặc huỷ bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời Những quy định đó nhằm giúp người có thẩm quyền ra quyết định phải điều tra, xem xét kĩ trước khi ra quyết định áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời cho sát
T
* Giảng viên chính Khoa hành chính - nhà nước Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2hợp với từng vụ án, tránh gây thiệt hại cho
một trong các bên đương sự (bên khởi kiện
cũng như người bị kiện)
Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án
hành chính quy định việc áp dụng các biện
pháp khẩn cấp tạm thời có thể được tiến hành
ở bất cứ giai đoạn nào trong quá trình giải
quyết vụ án hành chính Khi có căn cứ chắc
chắn thì toà án có thể ra quyết định áp dụng
các biện pháp khẩn cấp tạm thời Việc áp
dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trước khi
mở phiên toà do thẩm phán được phân công
giải quyết vụ án quyết định, việc áp dụng tại
phiên toà do hội đồng xét xử quyết định Các
biện pháp khẩn cấp tạm thời theo Điều 34
Pháp lệnh thủ tục giải quyết vụ án hành chính
năm 2002 quy định gồm những nội dung sau:
- Tạm đình chỉ thi hành quyết định hành
chính bị khởi kiện;
- Cấm hoặc buộc đương sự, tổ chức, cá
nhân khác thực hiện những hành vi nhất định
nếu xét thấy cần thiết cho việc giải quyết vụ án
hành chính hoặc đảm bảo cho việc thi hành án
Bản án của toà hành chính còn có thể bị
kháng cáo, kháng nghị (trong trường hợp nó
chưa có hiệu lực thi hành), quyết định áp
dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời được
thi hành ngay để đảm bảo yêu cầu cấp bách
vì lợi ích của đương sự (về nguyên tắc các
đương sự có quyền khiếu nại, viện kiểm sát
có quyền kiến nghị với chánh án toà án đang
giải quyết vụ án hành chính về quyết định áp
dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời, trong
trường hợp này quyết định áp dụng biện pháp
khẩn cấp tạm thời vẫn được thi hành ngay)
Như vậy, khi nghiên cứu, tìm hiểu về
thẩm quyền áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm
thời của toà hành chính có thể thấy, các
đương sự, viện kiểm sát có quyền yêu cầu tòa hành chính áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời Nhưng việc ra quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phải được tòa hành chính xem xét trong khoảng thời gian nhất định (3 ngày), nếu thấy yêu cầu đó có căn cứ, cần thiết cho giải quyết vụ án thì tòa hành chính ra ngay quyết định
Khi so sánh, đối chiếu các quy định về biện pháp khẩn cấp tạm thời trong Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế, Pháp lệnh thủ tục giải quyết các tranh chấp lao động và Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ
án dân sự với Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính có thể nhận thấy thời điểm ra quyết định áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời trong Pháp lệnh giải quyết
vụ án dân sự chỉ được áp dụng trước khi mở phiên tòa còn trong Pháp lệnh giải quyết các
vụ án hành chính, lao động, kinh tế thì toà án
có quyền ra quyết định áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời trong bất cứ giai đoạn nào của quá trình giải quyết vụ án Qua nhận xét trên có thể nhận thấy những quy định trong Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính là cơ sở pháp lí giúp các cơ quan, tổ chức, cá nhân bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trong vụ án hành chính đồng thời đây là sự tiến bộ của quá trình xây dựng pháp luật tố tụng hành chính của nước ta cả
về phương diện xây dựng, ban hành các quy định và tổ chức thực hiện các quy định đó trong lĩnh vực tố tụng hành chính Các quy định trong Pháp lệnh nhìn chung đã bám sát được tình hình thực tiễn xã hội, nhất là trong lĩnh vực xét xử những vụ án hành chính, giải quyết quan hệ giữa cơ quan hành chính và người có thẩm quyền trong cơ quan hành
Trang 3chính và công dân khi xảy ra tranh chấp
Pháp lệnh giải quyết các vụ án hành chính
quy định các biện pháp khẩn cấp tạm thời là
hết sức cần thiết vì trong quá trình các cơ
quan hành chính thực hiện hoạt động ban
hành các quyết định hành chính để giải quyết
công việc thuộc thẩm quyền không phải bao
giờ cũng đảm bảo không có sai sót Chính vì
vậy, khi giải quyết vụ án hành chính để bảo
vệ lợi ích cấp thiết của đương sự, bảo đảm
việc thi hành án thì toà án có thẩm quyển ra
quyết định áp dụng các biện pháp khẩn cấp
tạm thời khi có căn cứ cho rằng việc chấp
hành quyết định hành chính sẽ gây hậu quả
khó khắc phục, ảnh hưởng trực tiếp tới đương
sự Trong quá trình giải quyết vụ án hành
chính hay giai đoạn thi hành án nếu đương
sự, tổ chức cá nhân khác có hành vi cản trở
việc giải quyết vụ án, thi hành án thì toà án
có quyền cấm hoặc buộc các đối tượng này
thực hiện những hành vi nhất định Biện pháp
này nhằm mục đích đảm bảo trong thực tế
phán quyết của toà án
Biện pháp khẩn cấp tạm thời được quy
định trong Pháp lệnh thủ tục giải quyết các
vụ án hành chính là một chế định quan trọng,
cùng với các chế định khác nó là cở sở pháp
lí để tòa hành chính giải quyết những vụ án
thuộc thẩm quyền Tuy nhiên, biện pháp khẩn
cấp tạm thời không phải lúc nào cũng được
áp dụng mà tuỳ vào từng trường hợp cụ thể
của từng vụ án nếu xét thấy cần thiết cần phải
áp dụng Việc toà án ra quyết định áp dụng
các biện pháp khẩn cấp tạm thời là biện pháp
quan trọng nhằm giải quyết đúng đắn vụ án
hành chính Những trường hợp mà toà án
không áp dụng sẽ ảnh hưởng không nhỏ tới
nội dung vụ án, làm cho việc giải quyết các
bước tiếp theo của vụ án sẽ gặp nhiều khó khăn và thiếu chính xác, lợi ích của các đương sự sẽ bị xâm hại bởi các quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính không hợp pháp Vì vậy, có thể nói biện pháp khẩn cấp tạm thời có vai trò hết sức quan trọng trong việc giải quyết vụ án hành chính Hoạt động quản lí hành chính nhà nước được biểu hiện chủ yếu thông qua việc ban hành quyết định hành chính, thực hiện hành vi vi hành chính để hoạt động này diễn ra liên tục, không bị gián đoạn đồng thời đảm bảo cho lợi ích của đương sự không bị xâm hại bởi quyết định hành chính hành vi hành chính của chủ thể quản lí Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính đã quy định rất nhiều vấn đề liên quan đến thẩm quyền của toà hành chính trong đó có quy định thẩm quyền áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm bảo vệ các đương sự khi xảy ra tranh chấp giữa một bên là cơ quan hành chính, một bên cá nhân, cơ quan, tổ chức đồng thời thông qua hoạt động này, toà hành chính còn giúp cho cơ quan hành chính tự kiểm tra và điều chỉnh hoạt động của mình cho hiệu quả hơn
Qua khảo sát thực tiễn và nghiên cứu có thể thấy những vấn đề cụ thể về thực tiễn áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời được quy định trong Pháp lệnh trong thời gian vừa qua như sau:
Nhìn chung các vụ án hành chính được toà thụ lí chưa nhiều so với thực tế, do vậy các biện pháp khẩn cấp tạm thời theo đó ít được áp dụng Chúng ta thiếu những quy định trong các văn bản pháp luật về những biện pháp trách nhiệm với các cơ quan tổ chức, đương sự khi không thực hiện những
Trang 4quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm
thời của toà án Một nguyên nhân quan trọng
nữa là trong các văn bản pháp luật của Nhà
nước về mảng tố tụng hành chính còn thiếu
và còn chứa đựng mâu thuẫn, cụ thể:
Nội dung Điều 33 Pháp lệnh thủ tục giải
quyết các vụ án hành chính quy định đương
sự có quyền làm đơn yêu cầu toà án ra quyết
định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời
nhưng phải chịu trách nhiệm trước pháp luật
về yêu cầu của mình, nếu có lỗi trong việc
gây ra thiệt hại thì phải bồi thường Kể cả toà
án ra quyết định sai cũng phải bồi thường
Tuy nhiên, không có điều khoản nào trong
Pháp lệnh và các văn bản pháp luật khác quy
định các đương sự phải nộp khoản tiền bồi
thường thiệt hại là bao nhiêu nếu có thiệt hại
xảy ra do yêu cầu sai của họ gây nên hoặc
trong trường hợp toà án tự mình hoặc theo
yêu cầu của viện kiểm sát mà áp dụng biện
pháp khẩn cấp tạm thời trái pháp luật gây
thiệt hại thì phải bồi thường như thế nào?
Vấn đề này hiện nay còn bỏ ngỏ mặc dù tính
đến thời điểm này Pháp lệnh thủ tục giải
quyết các vụ án hành chính đã sửa đổi bổ
sung đến lần thứ hai Trong thực tế, có những
trường hợp đương sự có yêu cầu toà án ra
quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm
thời không có căn cứ dẫn đến toà án phải
điều tra, xác minh tốn kém không cần thiết
nhưng đương sự cũng không phải chịu trách
nhiệm gì? Trách nhiệm trong trường hợp này
cũng cần phải quy định cụ thể tránh tuỳ tiện,
lạm dụng về phía các đương sự
Để ràng buộc trách nhiệm của đương sự
có yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm
thời luật tố tụng hành chính nên quy định cụ
thể phải nộp khoản tiền bồi thường thiệt hại
cụ thể nếu có yêu cầu sai Sở dĩ theo chúng tôi phải quy định như vậy vì thực tế do tình trạng coi thường pháp luật của một số các đương sự dẫn đến các đương sự không sử dụng đúng quy định của pháp luật để yêu cầu toà án giải quyết các yêu cầu cấp thiết của mình Tất nhiên, trước khi toà án ra quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phải điều tra, xác minh để có căn cứ ra quyết định Nếu rơi vào trường hợp do thiếu hiểu biết của đương sự dẫn đến yêu cầu sai làm mất nhiều thời gian giải quyết vụ án thì toà
án phải huỷ bỏ yêu cầu của đương sự và phải giải thích cho đương sự biết vì sao yêu cầu của mình không được thực hiện, thông qua
đó các đương sự hiểu biết rõ thêm về quyền
và nghĩa vụ của mình
Về phía toà án, mặc dù Pháp lệnh quy định rất rõ về thẩm quyền của toà án trong việc áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời, trong mọi trường hợp cho dù là đương
sự hoặc viện kiểm sát yêu cầu thì việc ra các biện pháp khẩn cấp tạm thời cuối cùng cũng thuộc toà án ngay cả trường hợp thay đổi hoặc huỷ bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời cũng như vậy Thực tế này đòi hỏi thẩm phán của toà hành chính phải là người có năng lực, trình độ giải quyết tốt mọi yêu cầu đặt ra trong thực
tế Vì vậy, việc đề cao trách nhiệm của toà án
là việc làm hết sức cần thiết Nên chăng trong quá trình giải quyết thụ lí vụ án, thẩm phán được giao nhiệm vụ điều tra, hội đồng xét xử trong phiên toà phải tích cực chủ động xem xét những quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khởi kiện có thể gây ra hậu quả khó khắc phục ảnh hưởng trực tiếp đến
Trang 5đương sự không? Nếu có phải ra quyết định
áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời
ngay để tránh thiệt hại cho đương sự Quá
trình này theo chúng tôi nên giao cho toà án
và viện kiểm sát sẽ có hiệu quả hơn, đây là
những cơ quan tiến hành tố tụng có điều kiện
hơn trong việc phát hiện trường hợp nào thì
cần áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời
Toà án phải là cơ quan chịu trách nhiệm cao
nhất về việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm
thời Tuy nhiên, ở đây còn có thể phát sinh
vấn đề liên quan đến toà án trong trường hợp
do toà án điều tra, xác minh không chính xác,
khách quan dẫn đến không ra quyết định áp
dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời làm
thiệt hại quyền và lợi ích hợp pháp của
đương sự Trong trường hợp này toà án cũng
phải có trách nhiệm bồi thường do lỗi của
mình Về căn cứ pháp luật thì hiện nay chưa
có quy định toà án phải chịu trách nhiệm
trong trường hợp này Do vậy, nhiều khi toà
án không có trách nhiệm khi bỏ lọt những
trường hợp không áp dụng biện pháp khẩn
cấp tạm thời gây hậu quả bất lợi cho đương
sự (trường hợp những quyết định hành chính
sai, hành vi hành chính không hợp pháp
nhưng không bị đình chỉ)
Trước đây ngay cả Công văn số 39/ KHXX
ngày 6/7/1996 của Toà án nhân dân tối cao về
việc hướng dẫn thi hành một số quy định của
Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành
chính, tại điểm a mục 4 nêu rõ khi xem xét áp
dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời "tạm đình
chỉ quyết định hành chính bị khiếu kiện", toà
án cần xem xét việc ra quyết định hành chính
của các chủ thể có thẩm quyền căn cứ vào văn
bản quy phạm pháp luật nào Nếu văn bản quy
phạm pháp luật mà chủ thể dựa vào đó để ban hành quyết định hành chính là bộ luật, luật trong đó có quy định rõ quyết định hành chính
đó vẫn có hiệu lực thi hành mặc dù có khiếu nại, khiếu kiện thì trong trường hợp này toà án không được áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời Trong trường hợp không quy định thì có thể vẫn được áp dụng Riêng đối với pháp lệnh hay văn bản quy phạm dưới pháp lệnh có quy định thì biện pháp khẩn cấp tạm thời vẫn
có hiệu lực thi hành mặc dù có khiếu nại, khiếu kiện Như vậy, trong trường hợp này, toà án ra quyết định trái với pháp lệnh và các văn bản quy phạm pháp luật khác Thực chất
là Công văn số 39/KHXX ngày 6/7/1996 đã trao cho toà án quyền làm vô hiệu quy định của pháp lệnh, các văn bản quy phạm dưới pháp lệnh về việc "quyết định hành chính vẫn
có hiệu lực thi hành mặc dù có khiếu nại hoặc khiếu kiện" Sau đó Toà hành chính Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn thêm: Khi áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời cũng phải xem xét quyết định hành chính đang bị khiếu kiện là loại quyết định hành chính thuộc lĩnh vực nào và được ban hành dựa trên văn bản quy phạm pháp luật nào Nếu văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng là loại văn bản
mà theo quy định tại Điều 80 Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật là có giá trị cao hơn Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính, trong đó quy định rõ là quyết định hành chính đó có bị khiếu nại vẫn có hiệu lực thi hành thì toà án không được áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời về việc tạm đình chỉ thi hành quyết định hành chính bị khiếu kiện
Thực chất việc hướng dẫn đó cũng không có
sự khác biệt so với Công văn số 39 Thiếu sót
Trang 6thứ hai nữa là ngay cả Điều 33 Pháp lệnh cũng
chỉ quy định về thủ tục, nguyên tắc và chế độ
trách nhiệm trong việc ban hành thi hành biện
pháp khẩn cấp tạm thời mà không có quy định
về từng biện pháp khẩn cấp tạm thời Để xác
định từng loại biện pháp khẩn cấp tạm thời
cần thực hiện trong giải quyết vụ án hành
chính, Toà hành chính Toà án nhân dân tối
cao hướng dẫn các toà hành chính cần tham
khảo vận dụng các biện pháp khẩn cấp tạm
thời được quy định tại Điều 41 Pháp lệnh thủ
tục giải quyết các vụ án dân sự để lựa chọn
từng biện pháp thích hợp phù hợp với yêu cầu
áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời tại vụ án
hành chính Tất nhiên đây chỉ là biện pháp
"chữa cháy" khi mà chúng ta chưa có những
văn bản cụ thể về vấn đề này Hơn nữa, tính
đặc thù của vụ án hành chính hoàn toàn khác
biệt với vụ án dân sự Chúng tôi cho rằng hoạt
động của toà hành chính phải đảm bảo tính
chính xác và có cơ sở pháp lí, nếu tham khảo
thì còn có thể được còn dựa vào đó để giải
quyết một vấn đề cụ thể thì không ổn Quyết
định của toà hành chính nói chung, quyết định
áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời nói riêng
phải có cơ sở pháp lí vững chắc Quyết định
đó khi được ban hành phải dựa trên văn bản
pháp luật nào chứ không thể giải thích nó
được ban hành dựa trên sự vận dụng văn bản
nào, nhất lại là văn bản đó lại thuộc ngành luật
khác, nếu làm như vậy sẽ làm mất tính chuẩn
mực của hoạt động toà án trong việc áp dụng
biện pháp khẩn cấp tạm thời Yêu cầu cấp
bách đặt ra là chúng ta phải sớm hoàn thiện hệ
thống văn bản pháp luật tố tụng hành chính
làm cơ sở cho tổ chức hoạt động của toà hành
chính để các đương sự thực hiện các quyền
của mình trong lĩnh vực tố tụng hành chính Việc thành lập toà hành chính và thực tiễn xét
xử những năm qua đã góp phần thúc đẩy quá trình cải cách nền hành chính, thông qua đó làm cho cơ quan hành chính nâng cao năng lực quản lí ý thức trách nhiệm, tạo điều kiện cho công dân thực hiện đầy đủ quyền tự do dân chủ của mình, buộc các cơ quan hành chính phải thận trọng hơn khi ra một quyết định hành chính hoặc thực hiện một hành vi hành chính Thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX về cải cách hành chính và cải cách tư pháp, một yêu cầu được đặt ra là phải hoàn thiện thể chế pháp luật khắc phục sự chồng chéo trùng lặp giữa các chế định pháp luật, ban hành ngay các văn bản pháp luật về thủ tục giải quyết vụ án hành chính, nhất là những văn bản hướng dẫn để giúp toà hành chính thực hiện tốt vai trò của mình trong việc bảo vệ các cá nhân, tổ chức khi xảy ra tranh chấp với cơ quan hành chính
Xã hội ngày càng phát triển, nhiệm vụ của toà hành chính sẽ ngày càng nặng nề hơn nên về lâu dài pháp luật cần quy định theo hướng toà hành chính có quyền giải quyết phần lớn các tranh chấp hành chính Muốn như vậy, vấn đề đặt ra ngay từ bây giờ là nâng cao nghiệp vụ, đạo đức, ý thức trách nhiệm của thẩm phán nhất
là kiến thức về quản lí nhà nước, kĩ năng nghề nghiệp Tất cả những vấn đề nêu trên chỉ có thể được thực hiện khi Nhà nước có sự quan tâm thích đáng đến việc đào tạo đội ngũ thẩm phán, những người công tác trong cơ quan toà án Đặc biệt là việc ban hành những văn bản pháp luật
về tố tụng hành chính làm cơ sở cho tổ chức hoạt động của toà hành chính đáp ứng yêu cầu đổi mới các cơ quan tư pháp hiện nay./