Các quan hệ thương mại, hàng hải quốc tế mới đó được mở rộng và phát triển thì cần phải được sự điều chỉnh của pháp luật thương mại và pháp luật hàng hải quốc tế.. Nếu các quan hệ thương
Trang 1Tạp chí luật học số 1/2003 57
ội nhập kinh tế và tự do hoá thương mại
đang tạo ra những điều kiện thuận lợi cho
sự phát triển các quan hệ kinh tế, quan hệ
thương mại, quan hệ hàng hải trên thế giới
Trước hết, các quan hệ kinh tế, thương mại,
hàng hải ngày càng mở rộng và phát triển trong
phạm vi một nước, vì có được cơ chế thông
thoáng hơn cho sự phát triển và được sự quan
tâm đầu tư, chỉ đạo của nhà nước Nếu quan hệ
hàng hải, thương mại trong phạm vi một nước
mà không phát triển, không mở rộng thì sẽ thất
bại trong cuộc cạnh tranh với các nước trong
quá trình hội nhập và tự do hoá thương mại và
như vậy sẽ không thực hiện được mục tiêu của
hội nhập kinh tế và tự do hoá thương mại Quan
hệ thương mại, hàng hải trong một nước phát
triển, mở rộng đòi hỏi pháp luật thương mại và
pháp luật hàng hải của mỗi quốc gia cũng phải
phát triển và hoàn thiện theo Điều này chứng
minh sự phát triển tất yếu của pháp luật thương
mại và pháp luật hàng hải quốc gia
Tiếp theo, các quan hệ thương mại, hàng hải
quốc tế cũng tiếp tục phát triển và mở rộng thêm
phạm vi thế giới Quá trình hội nhập và tự do
hoá thương mại tạo điều kiện để mở rộng các
hình thức, phương thức hợp tác kinh tế, đầu tư,
kinh doanh, liên doanh, liên kết trong hoạt động
thương mại, hoạt động hàng hải Trong quá trình
tự do hoá thương mại nhiều loại hình kinh
doanh quốc tế mới ra đời, làm phát sinh các
quan hệ thương mại và hàng hải quốc tế mới
Các quan hệ thương mại, hàng hải quốc tế mới
đó được mở rộng và phát triển thì cần phải được
sự điều chỉnh của pháp luật thương mại và pháp luật hàng hải quốc tế Vì thế, sự phát triển của pháp luật thương mại và pháp luật hàng hải quốc
tế là xu thế tất yếu
Sự phát triển tất yếu của pháp luật thương mại và pháp luật hàng hải trong điều kiện hội nhập và tự do hoá thương mại được lí giải bởi các lí do sau:
1 Do yêu cầu thực tiễn của chính nhóm quan hệ thương mại và quan hệ hàng hải quốc gia và quốc tế trong quá trình hội nhập
và tự do hoá thương mại Quan hệ thương mại, hàng hải quốc gia, quốc tế cũng như các quan hệ xG hội khác tồn tại một cách khách quan phù hợp với nhu cầu và mục đích khác nhau của con người nói chung, mỗi quốc gia, mỗi thương nhân nói riêng Chẳng hạn, quan hệ mua bán hàng hoá được thiết lập giữa thương nhân nước này với thương nhân nước kia nhằm thoả mGn nhu cầu tiêu thụ sản phẩm và thu lợi nhuận bán hàng của người bán
đồng thời đáp ứng nhu cầu tiêu dùng hoặc kiếm lời qua việc cho thuê hoặc bán lại hàng đG mua của người mua Quan hệ chuyên chở quốc tế
được thiết lập nhằm thoả mGn nhu cầu di chuyển hàng hoá của thương nhân nước này cho nước khác đồng thời đáp ứng nhu cầu thu tiền cước của người chuyên chở Về phương diện quốc gia thì các quan hệ thương mại, hàng hải được thiết lập nhằm đáp ứng nhu cầu sản xuất và tiêu dùng, nhu cầu phát triển kinh tế của mỗi quốc
H
* Trường đại học ngoại thương Hà Nội
Trang 258 tạp chí luật học số 1/2003
gia Nếu các quan hệ thương mại, hàng hải quốc
gia, quốc tế không được điều chỉnh bằng pháp
luật thì những vướng mắc, tranh chấp phát sinh
từ các quan hệ đó phải giải quyết trong thời gian
dài hoặc không thể giải quyết được cho nên ảnh
hưởng tiêu cực tới sự phát triển quan hệ thương
mại, hàng hải quốc gia, quốc tế trong quá trình
hội nhập và tự do hoá thương mại
Chẳng hạn, khi có tranh chấp phát sinh từ
hợp đồng mua bán quốc tế hàng hoá giữa
thương nhân hai nước, người bán thiên về bảo vệ
quyền lợi của mình nên đưa ra những yêu sách
riêng, trong khi đó người mua không chấp nhận
các yêu sách đó, hai bên mâu thuẫn nhau nhưng
không có pháp luật điều chỉnh để chỉ ra người
bán có quyền lợi gì, còn người mua phải chấp
nhận những gì, cho nên tranh chấp kéo dài làm
phức tạp hoá quan hệ giữa hai bên, làm cho hai
bên tốn nhiều thời gian công sức Vì tốn nhiều
thời gian công sức, thậm chí chưa bồi thường
thiệt hại hoặc trả tiền hàng nên một bên hoặc cả
hai bên không thể tiếp tục tham gia vào quan hệ
mua bán khác, do đó quan hệ mua bán quốc tế
nói riêng và quan hệ thương mại quốc tế nói
chung không được mở rộng và phát triển
Hoặc là người chuyên chở A làm tổn thất
hàng hoá của chủ hàng B, trong hợp đồng
chuyên chở không quy định mức bồi thường,
trên vận đơn đường biển không ghi giá trị hàng
và không có luật điều chỉnh quan hệ chuyên chở
này thì rõ ràng tranh chấp cực kì khó giải quyết,
ảnh hưởng tới kinh doanh của mỗi bên, thậm chí
có bên chán nản bỏ cả kinh doanh
Nếu trong hai ví dụ trên có pháp luật điều
chỉnh thì hai bên căn cứ vào quy định của pháp
luật để thương lượng, giải quyết tranh chấp một
cách nhanh chóng và dành thời gian công sức để
tham gia vào các quan hệ tiếp theo Nếu không
thương lương được thì căn cứ vào pháp luật đưa
tranh chấp ra toà án hay trọng tài xét xử Toà án
hay trọng tài căn cứ vào pháp luật tiến hành xét
xử bảo vệ quyền lợi chính đáng của hai bên Như vậy, tranh chấp được giải quyết và các bên tham gia vào quan hệ mua bán, chuyên chở với nhau hoặc với người khác Cứ như thế quan hệ thương mại - hàng hải luôn luôn phát triển
Để đảm bảo cho các quan hệ thương mại, hàng hải quốc gia, quốc tế phát triển, các quốc gia luôn luôn hoàn thiện pháp luật nước mình
đồng thời sửa đổi, bổ sung các điều ước quốc tế hiện có, kí kết thêm các điều ước quốc tế mới và như vậy sẽ làm cho pháp luật thương mại và pháp luật hàng hải luôn phát triển
2 Do nhu cầu của các quốc gia khi tham gia vào quan hệ thương mại, hàng hải quốc tế trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực
Nhằm thực hiện chính sách thương mại, hợp tác kinh tế với nước ngoài, chính sách hội nhập khu vực và quốc tế, mỗi quốc gia thấy cần thiết phải có pháp luật để điều chỉnh quan hệ thương mại - hàng hải giữa nước mình với các nước Sự cần thiết đó thể hiện:
Một là, các nước ban hành văn bản pháp luật quốc gia để cụ thể hoá các chính sách thương mại của nước mình, biến nó trở thành bắt buộc cho thương nhân nước mình khi tham gia quan hệ với thương nhân nước ngoài về trao
đổi, mua bán, chuyên chở, bảo hiểm hàng hoá… Nếu nhà nước không ban hành pháp luật điều chỉnh quan hệ thương mại - hàng hải quốc tế của nước mình thì ảnh hưởng ngay đến quyền lợi kinh tế của quốc gia, bởi vì, nhà nước không quản lí được các mối quan hệ đó Vì không có luật điều chỉnh, các mối quan hệ thương mại, hàng hải phát triển không có trật tự, những hoạt
động nhà nước cần phát triển thì thương nhân không làm, những hoạt động nhà nước không cần phát triển thì thương nhân đua nhau làm, do vậy ảnh hưởng tiêu cực đến chính sách, kế hoạch phát triển kinh tế đối ngoại nói chung và chính sách thương mại hàng hải nói riêng
Trang 3Tạp chí luật học số 1/2003 59
Hai là, khi tham gia vào quá trình hội nhập
kinh tế quốc tế và khu vực, các quốc gia thấy
cần thiết phải kí các điều ước quốc tế để điều
chỉnh các lĩnh vực của hội nhập, trong đó có
lĩnh vực thương mại - hàng hải quốc tế, bởi vì
không có điều ước quốc tế thì không có các hoạt
động của hội nhập, các quốc gia không phân
định được phải làm gì và có quyền gì Hơn nữa,
khi tranh chấp phát sinh giữa các nước, hoặc
giữa thương nhân của các nước khác nhau với
nhau thì không có căn cứ pháp lí để giải quyết
Không giải quyết được tranh chấp, dẫn đến mâu
thuẫn giữa các nước, giữa các thương nhân và
mâu thuẫn đó cản trở sự phát triển quan hệ
thương mại - hàng hải quốc tế
Những điểm nêu trên chứng minh sự phát
triển tất yếu của pháp luật thương mại và pháp
luật hàng hải trong điều kiện hội nhập kinh tế
3 Do nhu cầu ngăn chặn tính tự phát
trong sự phát triển quan hệ thương mại -
hàng hải và nhu cầu đảm bảo sự bình đẳng
của các chủ thể khi tham gia vào quan hệ đó
Để cho quan hệ thương mại - hàng hải quốc
gia, quốc tế phát triển theo hướng chung có lợi
cho các nước và có lợi cho quá trình tự do hoá
thương mại trên thế giới cần phải có sự điều
chỉnh pháp luật các quan hệ này Có pháp luật
điều chỉnh thì hoạt động thương mại - hàng hải
của mỗi nước cũng như của thương nhân các
nước buộc phải tuân theo pháp luật và như vậy
quan hệ thương mại - hàng hải quốc gia, quốc tế
không phát triển chệch hướng Nếu không có
luật điều chỉnh thì quan hệ thương mại - hàng
hải có thể phát triển một cách tự phát, các chủ
thể tham gia vào quan hệ đó, mạnh ai người nấy
làm, dẫn đến sự phát triển không đồng đều các
quan hệ thương mại - hàng hải Chính sự phát
triển không đồng đều đó là lực cản đối với sự
phát triển thương mại trong phạm vi quốc gia
cũng như trên thế giới Hơn nữa, quan hệ thương
mại - hàng hải diễn ra một cách tự phát còn có
thể gây thiệt hại cho quan hệ thương mại - hàng hải nói riêng và xG hội nói chung Chẳng hạn, việc đầu cơ hàng hoá, bán phá giá, buôn bán hàng giả… trong thương mại quốc tế, nếu thiếu
sự điều chỉnh của pháp luật có thể đẩy mậu dịch của thế giới vào rối ren, gây thiệt hại cho cả người sản xuất và người tiêu dùng, cho các nhà kinh doanh quốc tế thậm chí cho cả quốc gia Hoặc là việc tự do chuyên chở các hàng hoá độc hại, nguy hiểm mà không có pháp luật điều chỉnh về an toàn hàng hải thì có nguy cơ làm ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng tiêu cực đến sự sống và sản xuất, lưu thông Lợi ích xG hội cũng như các chủ thể tham gia vào quan hệ thương mại - hàng hải không được đảm bảo Tất cả ảnh hưởng tiêu cực đó sẽ làm triệt tiêu các yếu tố kích thích sự phát triển quan hệ thương mại - hàng hải quốc gia và quốc tế
Để đảm bảo sự bình đẳng của các chủ thể tham gia vào quan hệ thương mại - hàng hải quốc tế cũng cần có sự điều chỉnh của pháp luật Khi tham gia vào quan hệ thương mại quốc tế trước đây cũng như trong điều kiện tự do hoá thương mại các chủ thể không giống nhau Đối với các quốc gia thì có quốc gia phát triển, có quốc gia đang phát triển, đối với các thương nhân thì có thương nhân có nhiều tiềm lực, có những thương nhân có ít tiềm lực, mục đích của các chủ thể này cũng khác nhau Nếu không có pháp luật điều chỉnh thì các chủ thể mạnh có thể lấn áp, chèn ép, thậm chí còn áp đặt điều kiện
đối với các chủ thể yếu, tạo ra sự bất bình đẳng giữa các chủ thể, dẫn đến xung đột tranh chấp nhau và như vậy cản trở sự tồn tại và phát triển các quan hệ thương mại - hàng hải quốc tế Vì thế, để đảm bảo cho “sân chơi” bình đẳng, một
“luật chơi” chung cho tất cả các chủ thể tham gia vào hoạt động thương mại - hàng hải quốc tế cần có sự phát triển và hoàn thiện pháp luật thương mại và pháp luật hàng hải quốc tế
Trang 460 tạp chí luật học số 1/2003
4 Do đòi hỏi của tự do hoá thương mại
khu vực và toàn cầu
Như chúng ta đG biết, quá trình tự do hoá
thương mại diễn ra từ phạm vi hẹp đến phạm vi
rộng, tự một lĩnh vực đến nhiều lĩnh vực, từ thấp
đến cao Lúc đầu chỉ là tự do hoá thương mại
đơn phương, sau đó là song phương rồi đến đa
phương trong khu vực và trên toàn cầu Để thực
hiện tự do hoá thương mại song phương và đa
phương, các nước phải kí kết các điều ước quốc
tế (hiệp ước, hiệp định), trong đó quy định các
nguyên tắc, các chế độ áp dụng cho các lĩnh vực
của tự do hoá thương mại Các điều ước quốc tế
đó (các quy định của pháp luật quốc tế) là
nguồn luật điều chỉnh tiến trình và nội dung của
tự do hoá thương mại, điều chỉnh quan hệ
thương mại - hàng hải quốc tế trong điều kiện tự
do hoá thương mại
Thực chất của tự do hoá thương mại là việc
dỡ bỏ các hàng rào thương mại trong chính sách
bảo hộ mậu dịch làm cho hoạt động mậu dịch
thế giới có thị trường tự do để hoạt động Vì thế,
để cho hoạt động thương mại hàng hải quốc tế
phát triển tự do và bình đẳng giữa các chủ thể
thì các quốc gia phải kí kết các điều ước quốc tế
để điều chỉnh lĩnh vực này Trên cơ sở về điều
ước quốc tế về tự do hoá thương mại, các nước
lại kí các điều ước quốc tế song phương hoặc đa
phương về trao đổi hàng hoá, dịch vụ, về thương
mại trong đầu tư, về chuyên chở hàng hoá…
Mặt khác, mỗi quốc gia cũng phải sửa đổi hoặc
ban hành mới các quy định pháp luật phù hợp
với các điều ước quốc tế về tự do hoá thương
mại mà mình đG tham gia để thực hiện chính
sách tự do hoá thương mại, tạo điều kiện cho
quan hệ thương mại - hàng hải trong nước và
quốc tế phát triển
Như vậy, có thể thấy rằng tự do hoá thương
mại khu vực và toàn cầu đòi hỏi phải có các quy
định pháp luật quốc tế trước Căn cứ vào các
quy định của pháp luật quốc tế đó các quốc gia
cũng như các chủ thể khác thực hiện tiến trình
và nội dung của tự do hoá thương mại, trong đó
có thực hiện các hoạt động thương mại, hàng hải quốc tế Từ đó các nước phải đàm phán kí các
điều ước quốc tế về thương mại, hàng hải để
điều chỉnh các quan hệ thương mại, hàng hải trong điều kiện tự do hoá thương mại Mỗi hiệp
định về thương mại hoặc về hàng hải được kí kết
sẽ làm cho pháp luật thương mại quốc tế hoặc pháp luật hàng hải quốc tế phát triển và hoàn thiện dần
Mặt khác, để thực hiện tiến trình, nội dung của tự do hoá thương mại, thực hiện các cam kết quốc tế, các quốc gia phải tự điều chỉnh dần các quy định về pháp luật về thương mại, hàng hải của nước mình cho phù hợp với quy định quốc
tế đồng thời ban hành mới các văn bản pháp luật thương mại, văn bản pháp luật hàng hải để điều chỉnh các quan hệ thương mại, quan hệ hàng hải mới phát sinh do có hội nhập và tự do hoá thương mại
Việc làm của mỗi quốc gia trong điều chỉnh, sửa đổi, bổ sung, ban hành mới các văn bản pháp luật về thương mại, về hàng hải đG chứng minh xu thế phát triển của pháp luật thương mại
và pháp luật hàng hải trong điều kiện tự do hoá thương mại
Tóm lại, trong điều kiện hội nhập và tự do hoá thương mại, các quan hệ thương mại và quan hệ hàng hải có điều kiện phát triển đa dạng
và phong phú Sự đa dạng và phong phú của các quan hệ này đòi hỏi phải có hệ thống pháp luật
đầy đủ để điều chỉnh, có như thế mới phát huy
được hiệu quả của các quan hệ này Ngược lại, khi đG có hệ thống pháp luật đầy đủ nó sẽ tạo
điều kiện và thúc đẩy các quan hệ thương mại, hàng hải ngày càng phát triển về chiều rộng cũng như chiều sâu Vì vậy, trong điều kiện hội nhập và tự do hoá thương mại thì sự phát triển pháp luật thương mại và pháp luật hàng hải là điều tất yếu./