Báo cáo " Hệ thống cơ quan tư pháp Việt Nam từ sau cách mạng tháng tám đến nay" doc

Điều này đòi hỏi phải có sự nghiên cứu để làm rõ cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề, từ đó đưa ra kiến nghị góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự về các tội phạm có dấu h

ất cứ quốc gia nào trên thế giới cũng sử

dụng luật hình sự như là công cụ hữu

hiệu để đấu tranh chống và phòng ngừa tội

phạm nói chung cũng như tội phạm có dấu

hiệu “có tổ chức” nói riêng Tuy nhiên, luật

hình sự các nước quy định về nhóm tội phạm

có dấu hiệu “có tổ chức” lại rất khác nhau

Luật hình sự Việt Nam quy định vấn đề này

là xuất phát từ yêu cầu đấu tranh chống và

phòng ngừa tội phạm ở Việt Nam Nhưng

câu hỏi vẫn được đặt ra là quy định này đA

đáp ứng được ở mức độ nào yêu cầu của cuộc

đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm

Điều này đòi hỏi phải có sự nghiên cứu để

làm rõ cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề,

từ đó đưa ra kiến nghị góp phần hoàn thiện

quy định của pháp luật hình sự về các tội

phạm có dấu hiệu “có tổ chức”

1 Nghiên cứu BLHS hiện hành cho thấy

ở một số tội phạm, dấu hiệu “có tổ chức”

được quy định là dấu hiệu định tội thuộc mặt

khách quan của tội phạm Cụ thể: Hành vi

khách quan của một số tội phạm được quy

định có đặc điểm là có tổ chức Vậy những

tội phạm nào có hành vi khách quan mang

đặc điểm có tổ chức? Theo quan điểm của

chúng tôi, các dạng hành vi khách quan sau

đây mang đặc điểm có tổ chức:

Thứ nhất, dấu hiệu “có tổ chức” được

phản ánh qua quy định hành vi khách quan

của tội phạm dưới dạng là hoạt động chung

có tổ chức của nhiều người Các tội phạm

thuộc loại này là một số tội xâm phạm an

ninh quốc gia mà điển hình là tội bạo loạn (Điều 82 BLHS) Đặc điểm có tổ chức ở tội này được phản ánh qua dấu hiệu hành vi khách quan là hoạt động vũ trang có tổ chức hoặc hoạt động bạo lực có tổ chức của nhiều người Những người tham gia hoạt động vũ trang hoặc bạo lực có tổ chức dù với vai trò nào cũng là những người thực hiện tội phạm này Việc xác định vai trò của từng người thực hiện tội phạm trong hoạt động chung có

tổ chức không phải là điều kiện để xác định

có trách nhiệm hình sự hay không mà để xác

định khung hình phạt áp dụng đối với họ

Chính vì vậy mà điều luật quy định về những tội phạm này bao giờ cũng có các khung hình phạt khác nhau cho các đối tượng người thực hiện tội phạm với vai trò khác nhau Khung hình phạt quy định cho người có vai trò có tổ chức, hoạt động đắc lực hoặc gây hậu quả

nghiêm trọng nghiêm khắc hơn khung hình phạt quy định cho những người khác (Điều

81 - Tội xâm phạm an ninh lAnh thổ; Điều 82

- Tội bạo loạn; Điều 83 - Tội hoạt động phỉ;

Điều 89 - Tội phá rối an ninh; Điều 91 - Tội trốn đi nước ngoài hoặc ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền dân chủ nhân dân)

Thứ hai, dấu hiệu có tổ chức được phản

ánh qua quy định hành vi khách quan của tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền dân chủ nhân dân (Điều 79 BLHS) Đặc điểm có tổ chức của hành vi khách quan của tội phạm

B

TS Lê thị sơn *

* Trường đại học luật Hà Nội

này thể hiện ở hoạt động thành lập hoặc tham

gia tổ chức nhằm lật đổ chính quyền dân chủ

nhân dân Điều luật không đòi hỏi hoạt động

thành lập hoặc tham gia tổ chức nhằm lật đổ

chính quyền dân chủ nhân dân nhất thiết phải

là hoạt động do nhiều người thực hiện nhưng

việc thực hiện hoạt động đó không thể không

cấu kết với nhiều người Đây là điều luật duy

nhất quy định hành vi khách quan của tội

phạm là hành vi thành lập hoặc tham gia tổ

chức tội phạm Như vậy, theo luật hình sự

Việt Nam, hành vi thành lập hoặc tham gia tổ

chức có mục đích phạm tội chỉ cấu thành tội

phạm khi tổ chức đó là tổ chức nhằm lật đổ

chính quyền dân chủ nhân dân Đây là tổ

chức tội phạm duy nhất được quy định trong

luật hình sự Việt Nam

Thứ ba, ở một số ít tội phạm khác thì dấu

hiệu có tổ chức lại được quy định là hành vi

tổ chức việc thực hiện hành vi phạm tội (hoặc

vi phạm) của người khác Đó là các tội: Tội

tổ chức tảo hôn (Điều 148); Tội tổ chức sử

dụng trái phép chất ma tuý (Điều 197); Tội

tổ chức đua xe trái phép (Điều 206); Tội tổ

chức đánh bạc (Điều 249) và Tội tổ chức

người khác trốn đi nước ngoài hoặc ở lại

nước ngoài trái phép (Điều 275) Người

phạm các tội phạm này là người có hành vi

có tổ chức cho người khác thực hiện hành vi

thuộc tội tảo hôn, tội sử dụng trái phép chất

ma tuý, tội đua xe trái phép, tội đánh bạc, tội

trốn đi nước ngoài hoặc ở lại nước ngoài trái

phép Hành vi tổ chức có thể là hành vi lôi

kéo, rủ rê, kích động hoặc là hành vi sắp đặt

hoặc tạo điều kiện cần thiết cho việc thực

hiện hành vi phạm tội hoặc hành vi vi phạm

pháp luật Điều luật không đòi hỏi hành vi tổ

chức phải là hành vi do nhiều người thực

hiện Nhưng trên thực tế vẫn có thể có trường hợp nhiều người cùng cố ý thực hiện các tội phạm này

2 Ngoài việc quy định dấu hiệu có tổ chức là dấu hiệu định tội nêu trên, BLHS còn quy định dấu hiệu phạm tội có tổ chức hay

đồng phạm có tổ chức là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự hay là tình tiết tăng nặng

định khung hình phạt Việc quy định này chỉ

được thực hiện đối với các tội phạm cố ý mà hành vi khách quan của tội này không được quy định phải là hành vi chung của nhiều người phạm tội Như vậy, nhóm tội thứ nhất trong ba nhóm tội thuộc loại tội có dấu hiệu

định tội là dấu hiệu có tổ chức nêu ở mục trên không thuộc các tội phạm này Phạm tội

có tổ chức hay đồng phạm có tổ chức là trường hợp nhiều người cùng cố ý thực hiện tội phạm mà giữa họ có sự cấu kết chặt chẽ (khoản 3 Điều 17 BLHS) Đối với nhiều tội phạm, tình tiết phạm tội có tổ chức được quy

định là tình tiết tăng nặng định khung hình phạt (ở 78 Điều luật của phần các tội phạm

cụ thể) Đối với những tội phạm cố ý còn lại, phạm tội có tổ chức được quy định là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự (điểm a khoản

1 Điều 48 BLHS) Dấu hiệu có tổ chức hay

đồng phạm có tổ chức nói ở đây là dấu hiệu phản ánh phương thức thực hiện hành vi phạm tội (hành vi phạm tội có thể được thực hiện bằng phương thức này hoặc không phải bằng phương thức này) Trong khi đó dấu hiệu có tổ chức nói ở mục trên là dấu hiệu phản ánh chính đặc điểm bắt buộc của hành

vi phạm tội Trong thực tế, nhóm tội thứ hai

và thứ ba trong ba nhóm tội thuộc loại tội có dấu hiệu định tội là dấu hiệu có tổ chức nêu

ở mục trên có thể được thực hiện bằng

phương thức có tổ chức Như vậy, dấu hiệu

có tổ chức của trường hợp này thể hiện ở cả

đặc điểm bắt buộc của hành vi phạm tội và ở

cả phương thức thực hiện hành vi phạm tội

Từ những phân tích trên cho thấy luật

hình sự Việt Nam đA quy định hai loại tội

phạm mang đặc điểm có tổ chức Đó là loại

tội có dấu hiệu có tổ chức là dấu hiệu định

tội và loại tội phạm có dấu hiệu có tổ chức là

dấu hiệu tăng nặng định khung hoặc tăng

nặng trách nhiệm hình sự Hai loại tội phạm

này có thể được gọi chung là tội phạm có tổ

chức Việc quan niệm tội phạm có tổ chức

như vậy là hoàn toàn dựa trên cơ sở quy định

của BLHS hiện hành Thuộc về tội phạm có

tổ chức không bao gồm những hành vi mà

luật hình sự Việt Nam chưa quy định là tội

phạm như hành vi thành lập hoặc tham gia tổ

chức nhằm thực hiện một hoặc nhiều tội

phạm nhất định, tuy những hành vi đó đA

được luật hình sự một số nước quy định là tội

phạm Như vậy, có thể định nghĩa tội phạm

có tổ chức như sau: Tội phạm có tổ chức là

tội phạm mà việc thực hiện hành vi khách

quan đòi hỏi phải có sự cấu kết với nhiều

người hoặc hành vi khách quan được thực

hiện với sự cấu kết chặt chẽ của nhiều người

3 Tình hình tội phạm có tổ chức ở Việt

Nam trong những năm gần đây đang đặt ra

đòi hỏi phải hoàn thiện quy định của BLHS

về tội phạm có dấu hiệu “có tổ chức” Các

nhận định của nhiều tác giả cũng như các số

liệu thống kê phản ánh tình hình tội phạm có

tổ chức trong những năm gần đây của Tổng

cục cảnh sát nhân dân Bộ công an đA được

công bố ở nhiều bài viết, công trình khác

nhau,(1) cho thấy tình hình là ngày càng nhiều

tổ chức được thành lập nhằm mục đích thực

hiện tội phạm mà hiện nay được tạm gọi là băng, ổ, nhóm tội phạm hoặc tổ chức tội phạm theo kiểu xA hội đen Trong khi đó số tội phạm có tổ chức do các có tổ chức tội phạm đó thực hiện bị phát hiện lại có xu hướng giảm Ví dụ, nếu như năm 1992 phát hiện được 67.742 vụ phạm tội hình sự (không

kể các vụ phạm các tội xâm phạm an ninh quốc gia) do 2.365 băng, nhóm tội phạm thực hiện thì đến năm 2001 phát hiện được

45 962 vụ phạm tội hình sự do 2.972 băng, nhóm tội phạm thực hiện.(2) Trong khoảng thời gian 6 năm (từ năm 1992 đến năm 1997) chúng ta đA phát hiện được 13.134 băng, ổ, nhóm tội phạm.(3) Nhưng trong khoảng thời gian chỉ 4 năm tiếp đó (từ năm 1998 đến 2001) chúng ta cũng đA phát hiện được số băng, ổ, nhóm tội phạm tương đương là 13.068.(4) Đặc biệt trong vài năm gần đây đA xuất hiện nhiều tổ chức tội phạm theo kiểu

xA hội đen, chuyên hoạt động phạm tội trên nhiều lĩnh vực, thậm chí cấu kết với cả với các có tổ chức tội phạm nước ngoài, dùng bạo lực hoặc nhiều thủ đoạn nguy hiểm để

mở rộng và tăng mức độ ảnh hưởng của tổ chức Điển hình là tổ chức tội phạm theo kiểu xA hội đen Phúc Bồ, Khánh Trắng ở Hà Nội và Trương Văn Cam ở thành phố Hồ Chí Minh Hậu quả của việc hình thành, tồn tại

và phát triển các tổ chức tội phạm nêu trên không chỉ thể hiện ở các tội phạm do các tổ chức tội phạm đó gây ra mà còn thể hiện ở sự gây nguy hại nghiêm trọng cho trật tự, an toàn công cộng Ngay sự thành lập những tập hợp người có cùng mục đích phạm tội mà chưa cần có hoạt động phạm tội cụ thể đA đe doạ gây nguy hại cho trật tự, an toàn công cộng Việc đấu tranh chống các tổ chức tội phạm này cần phải được bắt đầu ngay khi có

tổ chức đó mới được hình thành Như vậy,

đấu tranh triệt để chống các tổ chức tội phạm

không thể chỉ thông qua việc đấu tranh

chống các tội phạm có tổ chức do các tổ chức

tội phạm gây ra mà phải bao gồm cả việc đấu

tranh chống sự hình thành và tồn tại của các

tổ chức tội phạm đó Có như vậy, mới có thể

hạn chế được sự hình thành và gia tăng của

các tổ chức tội phạm cũng như ngăn chặn các

tội phạm có tổ chức do các tổ chức tội phạm

thực hiện

Tuy nhiên, quy định của BLHS hiện hành

về các tội phạm có dấu hiệu “có tổ chức”

chưa đáp ứng được yêu cầu đó Các quy định

của BLHS mới chỉ cho phép đấu tranh chống

các tổ chức tội phạm thông qua việc đấu

tranh chống các tội phạm do các tổ chức đó

thực hiện BLHS hiện hành chưa tạo cơ sở

pháp lí để đấu tranh trực tiếp và ngăn chặn

kịp thời sự hình thành và tồn tại của các tổ

chức tội phạm Vì vậy, theo chúng tôi, BLHS

nên có thêm quy định coi những hành vi

thành lập, tham gia hoặc hỗ trợ tổ chức có

mục đích thực hiện tội phạm là tội phạm

BLHS không nên chỉ dừng lại ở việc quy

định hoạt động thành lập hoặc tham gia tổ

chức tội phạm đặc biệt như tổ chức nhằm

lật đổ chính quyền dân chủ nhân dân mới

là tội phạm

4 Qua nghiên cứu luật hình sự nước

ngoài cho thấy một số nước đA có những kinh

nghiệm nhất định trong việc quy định loại tội

phạm này

Điều 36 BLHS Cộng hòa liên bang Nga

quy định những nguyên tắc chung về xác

định trách nhiệm hình sự đối với người thành

lập hoặc tham gia tổ chức tội phạm Theo đó

những người thành lập hoặc tham gia tổ chức

nhằm thực hiện các tội rất nghiêm trọng hoặc

đặc biệt nghiêm trọng phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi thành lập hoặc tham gia tổ chức trong trường hợp được quy định tại các

điều luật của phần các tội phạm Người thành lập tổ chức tội phạm không thuộc trường hợp trên thì phải chịu trách nhiệm hình sự về việc chuẩn bị phạm những tội mà tổ chức được lập ra để thực hiện Nếu tổ chức tội phạm

được thành lập đA thực hiện những tội phạm nhất định thì bên cạnh đó người thành lập tổ chức tội phạm còn phải chịu trách nhiệm hình sự về những tội phạm đó, người tham gia tổ chức tội phạm phải chịu trách nhiệm hình sự về những tội phạm cụ thể mà họ tham gia thực hiện

Cụ thể hoá nguyên tắc nêu trên, trong phần quy định về các tội xâm phạm an toàn công cộng và trật tự công cộng, BLHS của Cộng hòa liên bang Nga quy định tại Điều 207

về trách nhiệm hình sự đối với tội “tổ chức tội phạm”: Người nào thành lập tổ chức tội phạm để thực hiện các tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng hoặc chỉ huy tổ chức đó hoặc chỉ huy tổ chức thành viên của

tổ chức đó thì bị phạt tù từ 7 năm đến 15 năm; người tham gia tổ chức tội phạm này thì

bị phạt tù từ 3 năm đến 10 năm Qua quy

định này cho thấy BLHS Cộng hòa liên bang Nga đA thể hiện thái độ đấu tranh rất cương quyết của Nhà nước Nga đối với tội tổ chức tội phạm này

Cũng trong phần quy định về các tội xâm phạm trật tự công cộng thuộc phần các tội phạm, BLHS của CHLB Đức có hai điều luật quy định về loại tội phạm này Ban đầu BLHS chỉ có một điều luật quy định về tội

“thành lập hiệp hội tội phạm” (Điều 129), nhưng đến năm 1976 thì một điều luật nữa

được bổ sung quy định về tội “thành lập hiệp

hội khủng bố” (Điều 129a) Theo Điều 129

thì người nào thành lập hiệp hội mà mục đích

hoặc hoạt động của nó nhằm vào việc thực

hiện tội phạm hoặc người nào tham gia làm

thành viên của hiệp hội, quảng cáo hoặc hỗ

trợ cho hiệp hội đó thì bị phạt tù đến 5 năm

hoặc bị phạt tiền Như vậy, theo quy định này

thì mọi tập hợp nhiều người có tổ chức trong

khoảng thời gian nhất định để theo đuổi mục

đích thực hiện bất cứ tội phạm nào cũng bị

coi là hiệp hội tội phạm hay tổ chức tội

phạm; không chỉ những người có hành vi

thành lập hoặc tham gia hiệp hội tội phạm

mà cả những người có hành vi quảng cáo

hoặc ủng hộ hay hỗ trợ cho hiệp hội tội phạm

cũng phải chịu trách nhiệm hình sự về tội thành

lập hiệp hội tội phạm Trong khi Điều 129 quy

định về trường hợp thành lập hiệp hội tội

phạm thông thường thì Điều 129a quy định

về trường hợp thành lập hiệp hội tội phạm

đặc biệt, đó là hiệp hội khủng bố Hiệp hội

khủng bố là hiệp hội được thành lập mà mục

đích hay hoạt động của nó hướng vào việc

thực hiện những tội phạm gây thiệt hại cho

tính mạng, sức khoẻ và quyền tự do của con

người như các tội giết người, diệt chủng

(Điều 211, 212, 220a), các tội xâm phạm tự

do cá nhân như tội bắt cóc tống tiền (Điều

239a), tội bắt con tin (Điều 239b) Những

tội phạm này được liệt kê cụ thể trong Điều

129a Người nào thành lập hiệp hội khủng bố

sẽ bị phạt tù từ 1 năm đến 10 năm Quy định

của hai điều luật nêu trên thể hiện rất rõ sự

phân hoá trách nhiệm hình sự đối với trường

hợp phạm tội thành lập hiệp hội thông

thường và trường hợp phạm tội thành lập hiệp

hội khủng bố

BLHS của Cộng hoà Pháp có cách quy

định đơn giản hơn về tội “tham gia tổ chức

tội phạm” Theo Điều 450-1 tổ chức tội

phạm là nhóm người được tập hợp lại nhằm thực hiện một hay nhiều trọng tội hay khinh tội có mức phạt tù là 10 năm Người tham gia vào tổ chức tội phạm này sẽ bị phạt tù 10 năm và phạt tiền 1.000.000 frăng Khi quy

định về cấu thành tội phạm của tội phạm này, BLHS của Cộng hoà Pháp không phân biệt hành vi thành lập tổ chức với hành vi tham gia tổ chức mà quy định chung cho hai loại hành vi đó là hành vi tham gia tổ chức tội phạm

Những đánh giá về thực trạng quy định các tội phạm có dấu hiệu “có tổ chức” trong BLHS Việt Nam hiện hành cùng những nhận thức đúng về yêu cầu đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm có tổ chức ở Việt Nam cũng như sự tham khảo có chọn lọc những kinh nghiệm lập pháp hình sự của một số nước trên thế giới về loại tội tổ chức tội phạm

là những cơ sở thuyết phục cho phương hướng hoàn thiện quy định của BLHS Việt Nam về tội phạm có dấu hiệu “có tổ chức”./

(1).Xem: Phạm Thường Khanh, Về khái niệm “tội phạm có tổ chức”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật,

số 4/1997, tr 42; TS Trần Hữu ứng, Nhận dạng về tội phạm có tổ chức ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí toà án nhân dân số 1/1998 tr 24-27; Nhận diện về tội phạm có tổ chức và đấu tranh với những có tổ chức tội phạm ở Việt Nam, Báo An ninh thế giới ngày 27/6/2002, tr.1, 2; Nguyễn Trung Thành, Phạm tội có tổ chức trong luật hình sự Việt Nam và việc đấu tranh phòng chống (Luận án tiến sĩ luật học), năm 2002…

(2), (4).Xem: Nguyễn Trung Thành, Phạm tội có tổ chức trong luật hình sự Việt Nam và việc đấu tranh phòng, chống (Luận án tiến sĩ luật học), năm 2002, tr 212 (3).Xem: Nhận diện tội phạm có tổ chức và đấu tranh với những có tổ chức tội phạm ở Việt Nam, Báo An ninh thế giới, ngày 27/6/2002, tr.2