Bài viết này khụng đề cập cơ sở lớ luận để xỏc định cơ quan nào là cơ quan tư phỏp mà chỉ phõn tớch quỏ trỡnh hỡnh thành và phỏt triển của hệ thống cỏc cơ quan tư phỏp - những cơ quan mà
Trang 1nghiên cứu - trao đổi
50 tạp chí luật học số 1/2003
rong khoa học phỏp lớ Việt Nam, khỏi niệm
tư phỏp được giải thớch theo nhiều nghĩa
khỏc nhau và việc xỏc định cơ quan nào là cơ
quan tư phỏp cũng chưa cú sự thống nhất Bài
viết này khụng đề cập cơ sở lớ luận để xỏc định
cơ quan nào là cơ quan tư phỏp mà chỉ phõn tớch
quỏ trỡnh hỡnh thành và phỏt triển của hệ thống
cỏc cơ quan tư phỏp - những cơ quan mà về mặt
học thuật cũng như trong thực tiễn hiện nay đó cú
được sự nhất trớ phổ biến, bao gồm: Toà ỏn nhõn
dõn, viện kiểm sỏt nhõn dõn, cơ quan điều tra và
cơ quan thi hành ỏn Việc phõn kỡ phỏt triển của
hệ thống cơ quan tư phỏp Việt Nam được dựa
trờn tiờu chớ cơ bản là sự ra đời của cỏc Hiến
phỏp năm 1946, 1959, 1980, 1992 và Hiến phỏp
năm 1992 sửa đổi
1 Hệ thống cú quan tư phỏp thời kỡ trước
Hiến phỏp năm 1946
Ngay sau khi Cỏch mạng thỏng Tỏm thành
cụng, cỏc cơ quan tư phỏp đầu tiờn của nước Việt
Nam dõn chủ cộng hoà đó được thành lập, bao
gồm: Toà ỏn quõn sự (TAQS), toà ỏn đặc biệt, toà
ỏn binh và toà ỏn thường (toà ỏn tư phỏp) TAQS
được thành lập theo Sắc lệnh số 33/SL ngày
13/9/1995, tại cỏc tỉnh và thành phố như Hà Nội,
Hải Phũng, Thỏi Nguyờn, Ninh Bỡnh, Vinh,
Quảng Ngói, Sài Gũn, Mỹ Tho Sau đú, theo Sắc
lệnh số 77C ngày 18/12/1945, thành lập thờm hai
TAQS tại Nha Trang và Phan Thiết TAQS được
tổ chức theo mụ hỡnh một cấp, cú thẩm quyền xột
xử sơ thẩm đồng thời chung thẩm tất cả những
người phạm vào việc cú phương hại đến nền độc
lập của nước Việt Nam dõn chủ cộng hũa Việc
xột xử cỏc vụ ỏn hỡnh sự thường như xõm phạm sức khoẻ, nhõn phẩm, danh dự, tài sản của cụng dõn và trật tự an toàn xó hội và cỏc vụ ỏn dõn sự được tạm thời giao cho ban tư phỏp thuộc Uỷ ban hành chớnh cấp huyện và cấp tỉnh đảm nhiệm
Theo Sắc lệnh số 163/SL ngày 23/8/1946, Toà ỏn binh lõm thời đó được thành lập tại Hà Nội, cú thẩm quyền xột xử cỏc quõn nhõn hoặc những người làm việc tại cơ quan chuyờn mụn của quõn đội phạm phỏp hoặc phạm phỏp cú ảnh hưởng đến quõn đội Đồng thời, cỏc toà ỏn binh tại mặt trận cũng được thành lập để kịp thời xột
xử cỏc vụ việc xảy ra ở cỏc điểm đang tỏc chiến nhằm đỏp ứng yờu cầu thực hiện nhiệm vụ cỏch mạng, củng cố sức mạnh của quõn đội
Theo Sắc lệnh số 64/SL ngày 23/11/1945, tại
Hà Nội toà ỏn đặc biệt đó được thành lập để xột
xử những người là nhõn viờn của uỷ ban hành chớnh cỏc cấp và của cỏc cơ quan Chớnh phủ phạm tội, do ban thanh tra đặc biệt truy tố
Cỏc toà ỏn tư phỏp được thành lập ở cỏc cấp theo Sắc lệnh số 13/SL ngày 24/1/1946: Ở mỗi quận (phủ, huyện, chõu) cú một toà ỏn sơ cấp; ở mỗi tỉnh và cỏc thành phố Hà Nội, Hải Phũng, Sài Gũn, Chợ Lớn cú một toà ỏn đệ nhị cấp; ở mỗi kỡ cú một toà thượng thẩm đặt tại Hà Nội, Huế (Thuận Hoỏ) và Sài Gũn Toà ỏn sơ cấp cú thẩm quyền xột xử sơ thẩm, sơ chung thẩm cỏc
vụ ỏn hỡnh sự, dõn sự và thương sự Toà ỏn đệ nhị cấp cú thẩm quyền xột xử sơ thẩm, sơ chung thẩm cỏc vụ ỏn hỡnh sự, dõn sự và thương sự; khi
T
* Trường đại học luật Hà Nội
PGS.TS Lê Minh Tâm *
Trang 2nghiên cứu - trao đổi
xột xử cỏc vụ ỏn dõn sự và thương sự, chỏnh ỏn
xột xử một mỡnh nhưng khi xột xử cỏc việc tiểu
hỡnh phải cú thờm hai phụ thẩm nhõn dõn và khi
xột xử cỏc việc đại hỡnh toà đệ nhị cấp cú 5 người
cựng ngồi xột xử và đều cú quyền quyết nghị
Toà thượng thẩm cú thẩm quyền xột xử phỳc
thẩm cỏc bản ỏn của toà ỏn sơ cấp và toà ỏn đệ
nhị cấp bị khỏng cỏo
Ngoài ra, theo Điều 75 Sắc lệnh số 63 ngày
22/11/1945, cỏc ban tư phỏp xó đó được thành
lập bao gồm: Chủ tịch, phú chủ tịch và thư kí của
uỷ ban hành chớnh xó, để thực hiện nhiệm vụ tư
phỏp ở cơ sở Sau đú, theo Sắc lệnh số 131/SL
ngày 20/7/1946, tổ chức tư phỏp cụng an đó được
thành lập để điều tra cỏc vụ phạm phỏp đại hỡnh,
tiểu hỡnh và vi cảnh, thu thập tang chứng và bắt
người phạm phỏp giao cho toà ỏn xột xử
Về thẩm phỏn, cú hai ngạch thẩm phỏn là
thẩm phỏn sơ cấp và thẩm phỏn đệ nhị cấp
Ngạch thẩm phỏn sơ cấp cú 5 hạng và ngạch
thẩm phỏn đệ nhị cấp cú 7 hạng, được chia thành
hai chức vị: Thẩm phỏn xột xử (do chỏnh nhất toà
ỏn thượng thẩm đứng đầu) và thẩm phỏn buộc
tội (do chưởng lớ đứng đầu) Cỏc thẩm phỏn đệ
nhị cấp cú thể làm việc ở toà thượng thẩm Bộ
trưởng Bộ tư phỏp bổ nhiệm thẩm phỏn toà sơ
cấp và Chủ tịch nước bổ nhiệm thẩm phỏn toà
đệ nhị cấp
Như vậy, hệ thống cơ quan tư phỏp nước ta
đó được thành lập rất sớm và cú bản chất khỏc
với bản chất của hệ thống tư phỏp của chế độ cũ
Hệ thống cỏc cơ quan tư phỏp bước đầu đó cú cơ
cấu bao gồm toà ỏn, cụng tố, điều tra và cơ quan
tư phỏp địa phương, trong đú cỏc toà ỏn cú vị trớ
và vai trũ đặc biệt quan trọng
2 Hệ thống cơ quan tư phỏp thời kỡ 1946 - 1960
Theo quy định của Hiến phỏp năm 1946, hệ
thống cơ quan tư phỏp nước ta gồm cú: Toà ỏn
tối cao; cỏc toà ỏn phỳc thẩm; cỏc toà ỏn đệ nhị
cấp và sơ cấp (Điều 63) Một số nguyờn tắc cơ
bản thể hiện tớnh dõn chủ, tiến bộ của cơ quan tư
phỏp đó được xỏc lập như: Nguyờn tắc xột xử cụng khai (Điều 67); thẩm phỏn xột xử độc lập và chỉ tuõn theo phỏp luật được xỏc lập (Điều 69); bị cỏo được quyền bào chữa hoặc mượn luật sư (Điều 67); khi xột xử việc hỡnh phải cú phụ thẩm nhõn dõn tham gia ý kiến nếu là tiểu hỡnh hoặc cựng quyết định với thẩm phỏn nếu là việc đại hỡnh (Điều 65); quốc dõn thiểu số cú quyền dựng tiếng núi của mỡnh trước toà ỏn… Do điều kiện chiến tranh nờn hệ thống cỏc toà ỏn trong thời kỡ này chưa được thiết lập theo đỳng quy định của Hiến phỏp năm 1946, cụ thể là chỉ cú toà ỏn sơ cấp và toà ỏn đệ nhị cấp được thành lập (ở hầu hết cỏc địa phương trờn miền Bắc và miền Trung, cũn Toà ỏn tối cao chưa được thành lập và toà ỏn phỳc thẩm được thành lập nhưng sau đú, theo Nghị định số 05 ngày 1/1/1947 đó tạm đỡnh chỉ
và giải thể
Do yờu cầu củng cố sức mạnh của quõn đội trong hoàn cảnh cuộc khỏng chiến toàn quốc, TAQS và toà ỏn binh được củng cố và mở rộng
để kịp thời xột xử cỏc tội phạm trong quõn đội và trừng trị những người xõm hại đến sức chiến đấu của quõn đội Hệ thống toà ỏn binh trong thời kỡ này bao gồm: Toà ỏn binh mặt trận, toà ỏn binh khu, Toà ỏn binh tối cao và Toà ỏn khu trung ương Toà ỏn binh mặt trận được thành lập từ cấp trung đoàn trở lờn, cú thẩm quyền xột xử sơ, chung thẩm những người phạm tội phản quốc, giỏn điệp hoặc cướp của, nhũng nhiễu nhõn dõn ở cỏc điểm đang tỏc chiến; toà ỏn binh khu cú thẩm quyền xột xử những quõn nhõn phạm vào một hay nhiều tội định ở hỡnh luật chung, một hay nhiều tội cú tớnh cỏch nhà binh (Điều 67 Sắc lệnh 163/SL); Toà ỏn binh tối cao cú thẩm quyền xột
xử những quõn nhõn từ cấp trung đoàn trở lờn và cỏc quõn nhõn thuộc cơ quan trung ương phạm vào cỏc tội đó được quy định ở hỡnh luật chung
và những tội cú tớnh cỏch nhà binh (Điều 67 Sắc lệnh số 163/SL) và Toà ỏn khu trung ương tại Bộ quốc phũng, cú thẩm quyền xột xử cỏc
Trang 3nghiên cứu - trao đổi
nhõn viờn thuộc cỏc cơ quan của Bộ quốc phũng
và Bộ tổng chỉ huy, kể cả trung đoàn trưởng trở
lờn phạm tội trong địa bàn khu trung ương Một
đặc điểm đỏng lưu ý trong thời kỡ này là toà ỏn
binh cú nhiều chức năng khỏc nhau như xột xử,
điều tra, cụng tố, tuyờn truyền giỏo dục phỏp luật
và quản lớ phạm nhõn
Ngày 22/5/1950, Sắc lệnh số 85/SL về cải
cỏch bộ mỏy tư phỏp và luật tố tụng đó được ban
hành Từ đõy, toà ỏn sơ cấp được đổi thành toà
ỏn nhõn dõn huyện; toà ỏn đệ nhị cấp được đổi
thành toà ỏn nhõn dõn tỉnh; hội đồng phỳc ỏn
được đổi thành toà ỏn phỳc thẩm và phụ thẩm
nhõn dõn được gọi là hội thẩm nhõn dõn; hội
thẩm nhõn dõn do hội đồng nhõn dõn cựng cấp
bầu ra với nhiệm kỡ là một năm, cú quyền biểu
quyết và quyền tài phỏn như thẩm phỏn Sắc lệnh
số 85/SL cũn quy định về việc thành lập hội đồng
hoà giải ở cấp huyện và mở rộng thẩm quyền cho
ban tư phỏp xó đối với việc phạt vi cảnh và giải
quyết một số việc ớt quan trọng về mặt trị an
Những cải cỏch này cú ý nghĩa quan trọng trong
việc mở rộng dõn chủ, làm cho cơ quan tư phỏp
gần dõn, hơn và trở thành cụng cụ quan trọng
trong việc thực hiện nhiệm vụ cỏch mạng, phục
vụ lợi ớch của Nhà nước và nhõn dõn
Cỏc cơ quan điều tra cũng đó cú sự thay đổi
đỏng kể Theo Sắc lệnh số 141/SL ngày
16/12/1953, Nha cụng an Việt Nam được đổi
thành Thứ bộ cụng an và hệ thống cơ quan điều
tra của Thứ bộ cụng an được thành lập gồm cú:
Vụ chấp phỏp và lao cải (ở trung ương); ban chấp
phỏp (ở cỏc tỉnh, thành phố) và phũng chấp phỏp
(ở cỏc liờn khu)
Một trong những cải cỏch quan trọng, đỏnh
dấu bước phỏt triển mới của cỏc cơ quan tư phỏp
Việt Nam là vào thỏng 4/1958, tại kỡ họp thứ 8
của Quốc hội (khoỏ I) đó thụng qua Nghị quyết
về việc thành lập Toà ỏn nhõn dõn tối cao và
Viện cụng tố nhõn dõn trung ương Từ đõy, hệ
thống toà ỏn nhõn dõn và viện cụng tố tỏch khỏi
Bộ tư phỏp và chịu sự quản lớ của Hội đồng Chớnh phủ Những cải cỏch này được chớnh thức ghi nhận trong Hiến phỏp năm 1959
3 Hệ thống cú quan tư phỏp thời kỡ 1960 - 1980
Theo quy định của Hiến phỏp năm 1959, tổ chức bộ mỏy nhà nước ta đó cú những thay đổi căn bản, trong đú tổ chức bộ mỏy của cỏc cơ quan tư phỏp được quy định tại Chương VIII của Hiến phỏp Cỏc cơ quan tũa ỏn nhõn dõn và viện kiểm sỏt nhõn dõn đó hỡnh thành một hệ thống thống nhất từ trung ương xuống địa phương và khụng trực thuộc Hội đồng Chớnh phủ nữa mà trực thuộc Quốc hội và hội đồng nhõn dõn cựng cấp
Hệ thống toà ỏn nhõn dõn bao gồm: Toà ỏn nhõn dõn tối cao; cỏc toà ỏn nhõn dõn địa phương (cấp tỉnh thành phố trực thuộc trung ương; cấp huyện, thành phố trực thuộc tỉnh hoặc đơn vị hành chớnh tương đương và toà ỏn khu tự trị) và cỏc toà ỏn quõn sự (TAQS trung ương và cỏc TAQS quõn khu, quõn binh chủng, sư đoàn trực thuộc Bộ quốc phũng và tương đương) Ngoài ra, theo Điều 97 Hiến phỏp năm 1959, trong trường hợp cần xột xử những vụ ỏn đặc biệt, Quốc hội
cú thể quyết định thành lập toà ỏn đặc biệt Hệ thống toà ỏn nhõn dõn được tổ chức theo nguyờn tắc hai cấp xột xử; cỏc nguyờn tắc tổ chức và hoạt động của toà ỏn nhõn dõn thời kỡ 1946-1960 đó được kế thừa và phỏt triển ở mức cao hơn, cụ thể là: Khi xột xử, toà ỏn nhõn dõn cú quyền độc lập
và chỉ tuõn theo phỏp luật (Điều 100 Hiến phỏp năm 1959); việc xột xử của toà ỏn nhõn dõn cú hội thẩm nhõn dõn tham gia… Khi xột xử, hội thẩm nhõn dõn ngang quyền với thẩm phỏn (Điều
99 Hiến phỏp năm 1959); toà ỏn nhõn dõn xột xử cụng khai; bảo đảm quyền bào chữa của bị cỏo (Điều 101 Hiến phỏp năm 1959); toà ỏn xột xử theo nguyờn tắc mọi cụng dõn đều bỉnh đẳng trước phỏp luật (Điều 3 Luật tổ chức tũa ỏn nhõn dõn năm 1960)…
Trờn cơ sở cỏc quy định của Hiến phỏp 1959,
Trang 4nghiên cứu - trao đổi
Luật tổ chức toà ỏn nhõn dõn (Luật TCTAND)
được đó được ban hành ngày 14/7/1960 và ngày
23/3/1961, Uỷ ban thường vụ Quốc hội đó ban
hành Phỏp lệnh quy định cụ thể về tổ chức của
toà ỏn nhõn dõn cỏc cấp Theo đú, Toà ỏn nhõn
dõn tối cao (TANDTC) cú cơ cấu tổ chức gồm:
Uỷ ban thẩm phỏn; cỏc toà chuyờn trỏch (toà hỡnh
sự, toà dõn sự, toà phỳc thẩm); hội đồng toàn thể
thẩm phỏn và bộ mỏy giỳp việc (Điều 1 Phỏp
lệnh) Chỏnh ỏn TANDTC do Quốc hội bầu và
bói miễn với nhiệm kỡ 5 năm; cỏc phú chỏnh ỏn,
thẩm phỏn, thẩm phỏn dự khuyết và uỷ viờn Uỷ
ban thẩm phỏn TANDTC do uỷ ban thường vụ
Quốc hội bổ nhiệm và bói nhiệm TANDTC là cơ
quan xột xử cao nhất của nước Việt Nam dõn chủ
cộng hũa, cú thẩm quyền: Xột xử sơ thẩm cỏc vụ
ỏn thuộc thẩm quyền của TANDTC và những vụ
ỏn của tũa ỏn nhõn dõn cấp dưới mà TANDTC
lấy lờn để xử; phỳc thẩm những bản ỏn, quyết
định của tũa ỏn nhõn dõn cấp dưới bị khỏng ỏn
hoặc bị khỏng nghị; giỏm đốc thẩm việc xột xử
của cỏc tũa ỏn nhõn dõn địa phương, TAQS và
toà ỏn đặc biệt; Hội đồng toàn thể thẩm phỏn
TANDTC cú nhiệm vụ duyệt lại cỏc bản ỏn tử
hỡnh của tũa ỏn nhõn dõn cỏc cấp trước khi cỏc
bản đú được đem thi hành Cựng với chức năng
xột xử, TANDTC cũn cú cỏc chức năng khỏc:
Cú quyền trỡnh cỏc dự ỏn luật, phỏp lệnh về
những vấn đề thuộc phạm vi cụng tỏc chuyờn
mụn của mỡnh; quản lớ cỏc tũa ỏn nhõn dõn địa
phương về mặt tổ chức; hướng dẫn cỏc tũa ỏn
nhõn dõn cấp dưới ỏp dụng phỏp luật; huấn
luyện cỏn bộ toà ỏn; nghiờn cứu khoa học và
tuyờn truyền giỏo dục phỏp luật trong nhõn
dõn
Toà ỏn nhõn dõn cấp tỉnh cú cơ cấu tổ chức
gồm: Chỏnh ỏn, cỏc phú chỏnh ỏn cỏc thẩm phỏn
(do hội đồng nhõn cựng cấp bầu ra và bói miễn
với nhiệm kỡ 4 năm) và bộ mỏy giỳp việc Tũa ỏn
nhõn dõn cấp tỉnh chỉ cú hội đồng thẩm phỏn,
khụng cú cỏc toà chuyờn trỏch Tũa ỏn nhõn dõn
cấp tỉnh cú thẩm quyền xột xử sơ thẩm những vụ
ỏn hỡnh sự và dõn sự thuộc thẩm quyền và những
vụ ỏn thuộc thẩm quyền của cấp dưới mà tũa ỏn nhõn dõn cấp tỉnh lấy lờn để xột xử; phỳc thẩm những bản ỏn và quyết định của cấp dưới bị khỏng ỏn hoặc bị khỏng nghị tũa ỏn nhõn dõn cấp tỉnh cũn được giao nhiệm vụ xõy dựng tổ chức tư phỏp địa phương, huấn luyện thư kớ toà
ỏn địa phương, cỏn bộ tư phỏp thị trấn, xó và tổ chức tuyờn truyền giỏo dục phỏp luật trong nhõn dõn (Điều 9 Phỏp lệnh) Toà ỏn nhõn dõn cấp huyện cú cơ cấu tổ chức gồm: Chỏnh ỏn, cỏc thẩm phỏn và bộ mỏy giỳp việc; trong trường hợp cần thiết cú thể cú phú chỏnh ỏn Thẩm quyền của tũa ỏn nhõn dõn cấp huyện là xột xử cỏc vụ
ỏn dõn sự và những vụ ỏn hỡnh sự cú hỡnh phạt tự
từ 2 năm tự trở xuống; hoà giải cỏc việc tranh chấp về dõn sự và phõn xử những việc hỡnh nhỏ
mà theo luật định khụng phải mở phiờn toà Toà
ỏn nhõn dõn cấp huyện cũn cú nhiệm vụ xõy dựng tổ chức tư phỏp và hướng dẫn cụng tỏc hoà giải ở xó, phường, thị trấn, khu phố và tuyờn truyền, giỏo dục phỏp luật
Ngoài ra, trong thời kỡ này tại hai khu tự trị Tõy Bắc và Việt Bắc cũn thành lập hai toà ỏn cấp khu là Toà ỏn khu tự trị Tõy Bắc và Toà ỏn khu
tự trị Việt Bắc
Hệ thống TAQS trong thời kỡ này cũng cú bước phỏt triển mới và cú những đặc điểm riờng Tại miền Bắc, cỏc TAQS được thành lập mới (theo Quyết định số 165/TM ngày 21/2/1961 của Bộ tổng tham mưu quõn đội nhõn dõn Việt Nam để thay thế cho cỏc TAQS và toà ỏn binh được thành lập trước đõy, gồm cú: TAQS trung ương
và cỏc TAQS quõn khu, quõn binh chủng, sư đoàn trực thuộc Bộ quốc phũng và tương đương Tại miền Nam, cỏc TAQS mới cũng được thành lập (theo Chỉ thị số 51/H của Bộ Chỉ huy Miền) gồm cú: TAQS miền; TAQS miền Đụng Nam bộ
và cỏc TAQS cấp sư đoàn ở cỏc mặt trận Sau ngày giải phúng miền Nam, thống nhất đất nước,
Trang 5nghiên cứu - trao đổi
hệ thống TAQS được xõy dựng thống nhất về
mặt tổ chức và hoạt động, gồm cú: TAQS trung
ương và 16 TAQS quõn khu, quõn chủng và
tương đương
Trong thời kỡ này, Bộ tư phỏp giải thể (năm
1960) và việc quản lớ tũa ỏn nhõn dõn địa phương
được giao cho TANDTC
Hệ thống viện kiểm sỏt nhõn dõn được thành
lập mới, thống nhất từ trung ương xuống địa
phương, bao gồm: Viện kiểm sỏt nhõn dõn tối
cao (VKSNDTC); cỏc viện kiểm sỏt nhõn dõn địa
phương viện kiểm sỏt nhõn dõn cú chức năng và
thẩm quyền kiểm sỏt việc tuõn theo phỏp luật của
cỏc cơ quan nhà nước thuộc Hội đồng Chớnh phủ,
cỏc cơ quan nhà nước ở địa phương, cỏc nhõn
viờn nhà nước và cụng dõn (Điều 105 Hiến phỏp
năm 1959); điều tra, truy tố trước tũa ỏn nhõn dõn
những người phạm tội về hỡnh sự; giữ quyền
cụng tố trước tũa ỏn nhõn dõn cựng cấp; kiểm sỏt
hoạt động xột xử của tũa ỏn nhõn dõn và thi hành
cỏc bản ỏn; kiểm sỏt hoạt động giam giữ, khởi tố
hoặc tham gia tố tụng trong những vụ ỏn dõn sự
quan trọng liờn quan đến lợi ớch của Nhà nước và
của nhõn dõn (Điều 3 Luật tổ chức viện kiểm sỏt
nhõn dõn năm 1960) Khỏc với hệ thống tũa ỏn
nhõn dõn, hệ thống viện kiểm sỏt nhõn dõn được
tổ chức theo nguyờn tắc thống nhất từ trung ương
xuống địa phương: VKSNDTC là cơ quan thuộc
Quốc hội, chịu trỏch nhiệm và bỏo cỏo cụng tỏc
trước Quốc hội và ủy ban thường vụ quốc hội
(Điều 108 Hiến phỏp năm 1959); viện kiểm sỏt
nhõn dõn cỏc cấp chịu sự chỉ đạo của viện kiểm
sỏt nhõn dõn cấp trờn và sự lónh đạo thống nhất
của VKSNDTC (Điều 107 Hiến phỏp năm 1959)
Đõy là điểm khỏc biệt cơ bản của viện kiểm sỏt
nhõn dõn thời kỡ này so với thời kỡ trước
Hệ thống cơ quan điều tra trong thời kỡ này
gồm cú: Cỏc cơ quan điều tra hỡnh sự của Bộ
cụng an và Bộ quốc phũng và cỏc cơ quan điều
tra thuộc viện kiểm sỏt nhõn dõn cỏc cấp Cơ
quan điều tra của viện kiểm sỏt nhõn dõn cú
nhiệm vụ trực tiếp điều tra một số loại tội phạm kinh tế và trị an mà kẻ phạm phỏp và hành vi phạm tội đó tương đối rừ; cơ quan điều tra của Cụng an điều tra tất cả những vụ ỏn phản cỏch mạng và những tội phạm phức tạp; cũn cơ quan điều tra của quõn đội thực hiện việc điều tra cỏc
vụ ỏn hỡnh sự thuộc thẩm quyền xột xử của TAQS Nhỡn chung, hệ thống cơ quan điều tra trong thời kỡ này đó cú sự phỏt triển và cú sự phối hợp hoạt động, bảo đảm tốt việc điều tra, truy tố, phục vụ cho việc xột xử của toà ỏn
4 Hệ thống cơ quan tư phỏp thời kỡ 1980 -1992
Chương IX Hiến phỏp năm 1980 quy định về toà ỏn nhõn dõn và viện kiểm sỏt nhõn dõn, trong
đú Điều 127 quy định chung về chức năng, nhiệm vụ của tũa ỏn nhõn dõn và viện kiểm sỏt nhõn dõn; đồng thời trong Hiến phỏp cú nhều quy định cụ thể hơn về chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của cỏc cơ quan tư phỏp và bổ sung thờm một số nguyờn tắc, quy định quan trọng mới
Đối với hệ thống tũa ỏn nhõn dõn, về cơ bản
hệ thống tũa ỏn nhõn dõn thời kỡ này vẫn kế thừa
và phỏt triển mụ hỡnh tổ chức của tũa ỏn nhõn dõn giai đoạn trước Tuy nhiờn, đi sõu phõn tớch thỡ thấy cú nhiều điểm mới, trong đú cú những điểm cơ bản như sau:
- Về tổ chức, Toà ỏn quõn sự cấp cao trở thành bộ phận của TANDTC; tũa ỏn nhõn dõn cấp tỉnh thành lập cỏc toà chuyờn trỏch (toà hỡnh
sự, toà dõn sự); tũa ỏn nhõn dõn cấp huyện được quy định thờm về thư kớ toà ỏn và chuyờn viờn phỏp lớ giỳp việc; Cơ cấu tổ chức TAQS gồm:
TAQS cấp cao, cỏc TAQS quõn khu và tương đương và cỏc TAQS khu vực; cỏc TAQS quõn đoàn, quõn chủng bị giải thể
- Về thẩm quyền xột xử, tũa ỏn nhõn dõn cấp huyện đó được mở rộng hơn thẩm quyền: Xột xử
sơ thẩm cỏc vụ ỏn hỡnh sự mà theo quy định của BLHS, người phạm tội bị ỏp dụng hỡnh phạt tự từ
7 năm tự trở xuống, trừ cỏc tội xõm phạm an ninh quốc gia, cỏc tội phạm nghiờm trọng, gõy hậu
Trang 6nghiên cứu - trao đổi
quả lớn, cỏc vụ ỏn mà bị cỏo phạm tội ở nước
ngoài hoặc do tũa ỏn nhõn dõn cấp trờn lấy lờn để
xử; xột xử sơ thẩm cỏc vụ ỏn dõn sự, lao động,
hụn nhõn và gia đỡnh và những vụ ỏn khỏc theo
luật định, trừ những việc mà đương sự là người
nước ngoài TAQS đó chuyển từ hệ thống một
cấp xột xử (sơ thẩm đồng thời chung thẩm - trước
năm 1985) sang mụ hỡnh thẩm quyền xột xử đủ
cỏc trỡnh tự như cỏc tũa ỏn nhõn dõn khỏc
- Về nhiệm kỡ của chỏnh ỏn, phú chỏnh ỏn,
thẩm phỏn tũa ỏn nhõn dõn cỏc cấp được xỏc định
theo nhiệm kỡ của cơ quan bầu ra cỏc chức vụ đú
- Về quản lớ về mặt tổ chức đối với cỏc tũa ỏn
nhõn dõn địa phương và cỏc TAQS quõn khu và
khu vực, thẩm quyền này được giao cho bộ trưởng
Bộ tư phỏp phối hợp với Chỏnh ỏn TANDTC và
bộ trưởng Bộ quốc phũng thực hiện
- Ghi nhận chớnh thức trong Hiến phỏp một
số quy định trước đõy đó được xỏc lập như: Tổ
chức luật sư được thành lập để giỳp cỏc bị cỏo và
đương sự khỏc về mặt phỏp lớ (Điều 133); chế độ
bầu cử hội thẩm nhõn dõn; nguyờn tắc xột xử tập
thể và quyết định theo đa số (Điều 130 và 132)
Đối với hệ thống viện kiểm sỏt nhõn dõn, về
cơ bản, hệ thống viện kiểm sỏt nhõn dõn thời kỡ
này vẫn kế thừa và phỏt triển mụ hỡnh tổ chức
của viện kiểm sỏt nhõn dõn giai đoạn trước Tuy
nhiờn, cú nhiều điểm mới như sau:
- Về tổ chức, viện kiểm sỏt nhõn dõn khu tự
trị bị giải thể; trong cơ cấu tổ chức của
VKSNDTC cũng như viện kiểm sỏt nhõn dõn cấp
tỉnh cũng cú quy định về thành lập thờm những
bộ phận mới Đội ngũ kiểm sỏt viờn được quy
định gồm ba ngạch: Kiểm sỏt viờn cao cấp, kiểm
sỏt viờn trung cấp và kiểm sỏt viờn sơ cấp
- Về chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của
viện kiểm sỏt nhõn dõn được quy định rừ: Viện
kiểm sỏt nhõn dõn kiểm sỏt việc tuõn theo phỏp
luật và thực hiện quyền cụng tố của viện kiểm sỏt
nhõn dõn (Điều 138 Hiến phỏp 1980); thẩm quyền của viện kiểm sỏt nhõn dõn được mở rộng hơn như thẩm quyền kiểm sỏt giam, giữ và cải tạo; thẩm quyền kiểm sỏt chấp hành ỏn; một số thẩm quyền mới được quy định bổ sung như: Quyền yờu cầu cỏc cơ quan thụng bỏo cho VKS biết về việc vi phạm phỏp luật và kết quả xử lớ; quyền yờu cầu thanh tra cựng cấp thanh tra việc
vi phạm phỏp luật và thụng bỏo cho VKS biết kết quả; quyền kiến nghị và khỏng nghị đối với cỏc
cơ quan quản lớ; quyền tham dự việc trự bị phiờn toà, tham gia tố tụng tại phiờn toà của tũa ỏn nhõn dõn cựng cấp; quyền yờu cầu tũa ỏn nhõn dõn cựng cấp chuyển hồ sơ những vụ ỏn cần thiết để kiểm sỏt xột xử; quyền khỏng nghị theo thủ tục phỳc thẩm, giỏm đốc thẩm; quyền khởi tố hoặc yờu cầu khởi tố những vụ ỏn dõn
sự quan trọng
- Khẳng định rừ về quản lớ tổ chức và hoạt động của hệ thống viện kiểm sỏt nhõn dõn: Cỏc viện kiểm sỏt nhõn dõn tổ chức và hoạt động theo nguyờn tắc tập trung thống nhất lónh đạo trong ngành, khụng lệ thuộc vào bất cứ cơ quan nào của Nhà nước ở địa phương; viện kiểm sỏt nhõn dõn do viện trưởng lónh đạo (Điều 5 Luật tổ chức viện kiểm sỏt nhõn dõn năm 1981)
Đối với hệ thống cơ quan điều tra, trong thời
kỡ này hệ thống cơ quan điều tra được tiếp tục củng cố và phỏt triển, bao gồm: Cơ quan điều tra của lực lượng cảnh sỏt nhõn dõn; cơ quan điều tra của lực lượng an ninh nhõn dõn; cơ quan điều tra trong quõn đội; cơ quan điều tra của viện kiểm sỏt nhõn dõn Ngoài ra, cỏc cơ quan như bộ đội biờn phũng, hải quan, kiểm lõm cũng được giao nhiệm vụ tổ chức điều tra những việc theo quy định tại Điều 93 của Bộ luật TTHS
5 Hệ thống cơ quan tư phỏp thời kỡ 1992 đến nay
Hệ thống cơ quan tư phỏp nước ta thời kỡ
Trang 7nghiên cứu - trao đổi
1992 đến nay tiếp tục được củng cố và hoàn thiện
trờn cơ sở kế thừa và phỏt triển những giỏ trị và
yếu tố hợp lớ của hệ thống cơ quan tư phỏp cỏc
thời kỡ trước đồng thời cú những cải biến quan
trọng nhằm đỏp ứng yờu cầu của tỡnh hỡnh mới,
đặc biệt, sau khi cú Hiến phỏp năm 1992 sửa đổi
thỏng 12/2001 Cú thể khỏi quỏt những điểm mới
cơ bản như sau:
a) Đó hỡnh thành hệ thống cơ quan thi hành
ỏn dõn sự từ trung ương xuống địa phương, bao
gồm: Cục quản lớ thi hành ỏn dõn dự thuộc Bộ tư
phỏp (ở trung ương); cỏc phũng thi hành ỏn (ở
cấp tỉnh) và cỏc đội thi hành ỏn (ở cấp huyện)
Đõy là điểm mới quan trọng trong quỏ trỡnh củng
cố và phỏt triển hệ thống cơ quan tư phỏp nước ta
trong thời kỡ này
b) Cú sự điều chỉnh đỏng kể về chức năng,
nhiệm vụ, thẩm quyền, tổ chức bộ mỏy và
nguyờn tắc tổ chức và hoạt động của hệ thống cỏc
cơ quan tư phỏp:
- Đối với hệ thống tũa ỏn nhõn dõn, đó thành
lập một số toà chuyờn trỏch mới (toà kinh tế, toà
lao động, toà hành chớnh); đó bổ sung hai nguyờn
tắc mới trong hoạt động xột xử của tũa ỏn nhõn
dõn: Toà ỏn cú thể xột xử kớn “để giữ bớ mật cho
cỏc đương sự theo yờu cầu chớnh đỏng của họ”
(Điều 7 Luật tổ chức tũa ỏn nhõn dõn sửa đổi
năm 1993) và nguyờn tắc bỡnh đẳng trước phỏp
luật của cỏc chủ thể thuộc mọi thành phần kinh tế
(Điều 8 Luật tổ chức tũa ỏn nhõn dõn sửa đổi
năm 1995); bỏ thẩm quyền xột xử sơ thẩm đồng
thời chung thẩm của TANDTC; chế độ bổ nhiệm
thẩm phỏn đó được ỏp dụng và thực hiện sự phõn
cấp: Chỏnh ỏn tũa ỏn nhõn dõn tối cao do Quốc
hội bầu và miễn nhiệm; thẩm phỏn tũa ỏn nhõn
dõn tối cao do Chủ tịch nước bổ nhiệm, miễn
nhiệm và cỏch chức; thẩm phỏn tũa ỏn nhõn dõn
địa phương do chỏnh ỏn Tũa ỏn nhõn dõn tối cao
bổ nhiệm, miễn nhiệm, cỏch chức theo đề nghị của hội đồng tuyển chọn thẩm phỏn; tũa ỏn nhõn dõn tối cao quản lớ cỏc tũa ỏn nhõn dõn địa phương về mặt tổ chức
- Đối với hệ thống viện kiểm sỏt nhõn dõn, chức năng của viện kiểm sỏt nhõn dõn là thực hành quyền cụng tố và kiểm sỏt hoạt động tư phỏp (khụng cũn chức năng kiểm sỏt chung); đặt cỏc viện kiểm sỏt nhõn dõn sỏt dưới sự giỏm sỏt của Quốc hội và HĐND cỏc cấp
- Đối với hệ thống cơ quan điều tra về cơ bản vẫn được củng cố và hoàn thiện trờn cơ sở kế thừa và phỏt triển mụ hỡnh tổ chức và hoạt động của giai đoạn trước
- Đối với cỏc cơ quan thi hành ỏn dõn sự, đó giao cho chớnh quyền địa phương thực hiện một số hoạt động để tăng cường sự phối hợp chỉ đạo và nõng cao chất lượng hoạt động thi hành ỏn dõn sự
Nhỡn lại quỏ trỡnh hỡnh thành và phỏt triển của hệ thống cơ quan tư phỏp nước ta trong hơn nửa thế kỉ qua cú thể thấy rằng hệ thống cơ quan
tư phỏp là bộ phận trọng yếu của bộ mỏy nhà nước Quỏ trỡnh hỡnh thành và phỏt triển của hệ thống cỏc cơ quan tư phỏp nước ta gắn với từng thời kỡ của cỏch mạng Việt Nam, tổ chức và hoạt động của cỏc cơ quan tư phỏp luụn mang đậm dấu tớch lịch sử của mỗi thời kỡ cụ thể đú Hiện nay, khi sự nghiệp đổi mới đang đi vào chiều sõu,
sự nghiệp cụng nghiệp hoỏ, hiện đại hoỏ đất nước, xõy dựng nền kinh tế thị trường định hướng xó hội chủ nghĩa, xõy dựng nhà nước phỏp quyền XHCN đang đặt ra nhiều vấn đề mới, trong đú cú vấn đề cải cỏch tư phỏp, đũi hỏi phải tiếp tục cú sự nghiờn cứu toàn diện, cơ bản để xõy dựng luận cứ khoa học cho cụng cuộc cải cỏch đú Cú nhiều hướng tiếp cận khỏc nhau để thực hiện nhiệm vụ này và việc nghiờn cứu, đỏnh giỏ từ gúc độ lịch sử chắc chắn sẽ là một trong những hướng cần được tiếp tục thực hiện./