Internet, tên miền và ảnh hưởng của chúng tới vấn đề bảo hộ nhãn hiệu hàng hóa Về khía cạnh kĩ thuật, Internet có thể được miêu tả như là một hệ thống mạng của các mạng, nơi mà tất cả cá
Trang 11 Internet, tên miền và ảnh hưởng của
chúng tới vấn đề bảo hộ nhãn hiệu hàng hóa
Về khía cạnh kĩ thuật, Internet có thể được
miêu tả như là một hệ thống mạng của các
mạng, nơi mà tất cả các máy tính đều có thể
kết nối được với nhau để tìm kiếm, trao đổi
thông tin, kinh doanh, quảng cáo sản phẩm
Internet đ4, đang và sẽ có nhiều ảnh hưởng tới
mọi mặt hoạt động trong đời sống con người
trong đó có hoạt động bảo hộ nh4n hiệu hàng
hóa (NHHH) Hiện nay, các luật gia trên thế
giới cũng đ4 tổng kết và thấy được rằng thành
tố cơ bản nhất của Internet - hệ thống tên miền
(the Domain Name System-DNS) có những
ảnh hưởng rất lớn tới vấn đề bảo hộ NHHH
Trong phạm vi bài báo này, chúng tôi phân tích
một số khía cạnh bảo hộ NHHH trên cơ sở
DNS
Hệ thống DNS thực hiện chức năng trung
tâm của Internet, nó giúp người sử dụng
Internet có thể định vị được thông tin cần tìm
trên mạng Mỗi trang thông tin hay mỗi tài liệu
độc lập trên mạng đều phải có địa chỉ để người
sử dụng mạng có thể truy cập để lấy thông tin
ở góc độ kĩ thuật thì địa chỉ này được trình bày
theo phương thức Internet (Internet
Protocol-IP) bao gồm một d4y những con số Chính các
máy chủ trên mạng Internet sẽ truy nhập tới
nơi có thông tin thông qua con số này
Tuy nhiên, trong thực tiễn sử dụng, người
dùng Internet không thể nào truy cập các trang
thông tin theo địa chỉ IP này được vì nó thường
là d4y rất dài những con số theo thứ tự không
có quy luật nào Ví dụ, trang web của WIPO (tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới) có số IP là 129.91.247.53 Để tạo thuận tiện cho việc truy cập thông tin trên Internet, người ta đ4 nghĩ ra cách trình bày địa chỉ truy cập các trang có thông tin hoặc trang văn bản độc lập theo địa chỉ Internet (Uniform Resource Locator-URL)
Địa chỉ này bao gồm phương thức truy cập thông tin dạng văn bản (Hypertext Transfer Protocol-http//), vị trí đặt máy tính có thông tin (thường là World Wide Wep-www) và sau đó
là tên miền (Domain Name) Về bản chất, tên miền không phải để thay thế địa chỉ IP mà nó chỉ là sự trình bày địa chỉ thông tin theo cách thức dễ nhận biết và ghi nhớ hơn đối với con người Tên miền của Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới là wipo.int Và như vậy người sử dụng sẽ dễ ghi nhớ hơn địa chỉ URL của WIPO (http://www.wipo.int) so với việc phải ghi nhớ d4y dài con số IP của nó DNS ngày nay bao gồm hàng chục triệu các tên miền như vậy và mỗi tuần có bình quân khoảng 21.000 tên miền mới
được đăng kí.(1)
Để người sử dụng dễ ghi nhớ, thông thường tên miền được cơ cấu bao gồm miền cấp hai (Second-Level Domain-SLD), dấu chấm và miền cấp một (Top-Level Domain-TLD) Ví dụ, nếu công ti ABC có tên miền trên mạng www là ABC.com thì ABC là miền cấp hai và com là miền cấp một Miền cấp một có
* Giảng viên Khoa luật quốc tế Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2hai loại: Miền cấp một nguồn (Generic
Top-Level Domain-GTLD) và miền cấp một m4
quốc gia (Country Code Top-Level
Domain-CCTLD) GTLD có chức năng để chỉ ra thuộc
tính hay ngành nghề của chủ sở hữu tên miền
Còn CCTLD để chỉ địa điểm hoạt động của
chủ tên miền hoặc quốc tịch của chủ tên miền
Vì thế có thể thấy về tổng thể, số lượng các
miền cấp một rất hạn chế CCTLD ứng với số
quốc gia trên thế giới, ví dụ: “.vn” là Việt
Nam, “.jp” là Nhật bản Còn GTLD thì cho đến
nay đ4 có một số loại phổ biến sau:
- com dành cho tất cả các tổ chức thương
mại vì lợi nhuận;
- edu dành cho các trường đại học;
- gov dành cho các cơ quan, tổ chức nhà
nước;
- int dành cho các tổ chức quốc tế;
- mil dành cho các tổ chức quân sự;
- net cho tất cả mọi người có hệ thống hạ
tầng mạng;
- org dành cho tất cả mọi người thuộc mọi
thành phần, thường là phi lợi nhuận;
Ngoài ra, các GTLD khác cũng đang
được hình thành như biz info name museum
.coop aero
Khác với miền cấp một có số lượng hạn
chế, miền cấp hai có số lượng rất phong phú
Mỗi chủ sở hữu tên miền đều có thể tự chọn
cho mình miền cấp hai riêng Trên thực tế, các
chủ sở hữu, đặc biệt là các doanh nghiệp
thường chọn những dấu hiệu, từ ngữ gần gũi
nhất với mình để làm miền cấp hai Ví dụ, công
ti ABC có thể chọn ABC làm miền cấp hai
trong tên miền “ABC.com”, Tổ chức sở hữu trí
tuệ thế giới chọn miền cấp hai của mình là
wipo trong tên miền “wipo.int”
Qua những đặc điểm trên, có thể nói tên
miền của các doanh nghiệp gần giống như
NHHH, do vậy Internet và hệ thống tên miền
của nó có những ảnh hưởng lớn đến vấn đề bảo
hộ NHHH Những ảnh hưởng đó thể hiện ở hai khía cạnh chủ yếu sau:
Thứ nhất, Internet ngày càng trở nên phổ biến và ngày càng đáp ứng một cách hoàn hảo nhu cầu tạo môi trường hoạt động mới cho con người nên ngày càng nhiều doanh nghiệp có nhu cầu đăng kí các dấu hiệu liên quan đến Internet làm NHHH để phân biệt các sản phẩm hay dịch vụ của mình, đặc biệt là các doanh nghiệp có các sản phẩm trực tiếp liên quan đến mạng Internet
Thứ hai, vì Internet ngày càng trở thành môi trường hoạt động không thể thiếu của các doanh nghiệp và công cụ để các doanh nghiệp thể hiện sự tồn tại của mình trên mạng chính là các tên miền nên các doanh nghiệp thường có
xu hướng muốn dùng chính NHHH đ4 đăng kí của mình làm miền cấp hai (SLD) trong tên miền Xu hướng cũng rất phổ biến là các cá nhân hoặc doanh nghiệp khác lợi dụng điều đó
để đăng kí trước tên miền có NHHH đ4 đăng
kí của công ti khác để rồi sau đó hưởng lợi bất chính từ việc đăng kí đó hoặc bán lại tên miền này cho chính các chủ NHHH đăng kí trong đó Các hành vi này bị gọi là “nhảy dù mạng” (cybersquatting)
Dưới đây chúng ta sẽ so sánh những nội dung điều chỉnh hai khía cạnh nêu trên về sự
ảnh hưởng của Internet đối với việc bảo hộ NHHH trong pháp luật về NHHH của EU, Mĩ, Nhật, Việt Nam với các chính sách của WIPO cũng như của công ti Internet về số và tên đăng kí
2 Pháp luật các nước về giải quyết các vướng mắc trong bảo hộ NHHH trên Internet Mới được chính thức hình thành và hoạt
động từ những năm đầu của thập kỉ 90 của thế
kỉ XX và phát huy ứng dụng mạnh mẽ trong lĩnh vực thương mại trong một vài năm gần
đây, có thể nói vấn đề tác động của Internet
Trang 3đối với bảo hộ NHHH nói riêng và bảo hộ các
đối tượng sở hữu công nghiệp nói chung vẫn
còn là lĩnh vực rất mới mẻ đối với khoa học
pháp lí của hầu hết các quốc gia Ngay cả ở
các nước và khu vực có nền kinh tế phát triển
hàng đầu thế giới như Nhật Bản và EU thì vấn
đề này cũng mới chỉ được đề cập trong các
nghiên cứu khoa học pháp lí chứ chưa thể hiện
một cách đầy đủ thành các quy định của pháp
luật ở Việt Nam vấn đề này lại càng mới mẻ
hơn nữa vì vai trò của Internet đối với nền kinh
tế chưa có gì nhiều ngoài trao đổi, thu thập
thông tin hay cung cấp các dịch vụ kết nối
Internet cho người sử dụng Vì thế cũng có thể
nói rằng không những chưa được đề cập trong
các văn bản pháp luật mà ngay cả trong các tài
liệu nghiên cứu khoa học pháp lí thì vấn đề này
cũng hầu như chưa được nhắc tới
ở Mĩ, hệ thống pháp luật điều chỉnh vấn
đề này có sự phát triển hơn khá nhiều Có thể
nói, chính ở Mĩ, các hoạt động thực tiễn liên
quan đến Internet, trong đó có các hoạt động
liên quan đến NHHH diễn ra phong phú nhất
Giá trị các giao dịch kinh doanh diễn ra trên
mạng tại đây hàng năm đ4 lên tới hàng nghìn tỉ
đô la Chính vì vậy Luật NHHH năm 1946 của
Mĩ trong một thập kỉ trở lại đây đ4 sớm có
những sửa đổi liên quan tới việc bảo hộ NHHH
trên Internet và đối với việc đăng kí tên miền
Quan trọng hơn, Cục sáng chế và NHHH Mĩ
đ4 có những hướng dẫn quan trọng về việc
đăng kí và bảo hộ các NHHH liên quan đến tên
miền hay Internet Với thực tiễn như vậy, các
cơ quan nhà nước của Mĩ đ4 sớm thấy được
tính chất đa biên của Internet và đ4 đề nghị
WIPO chủ trì thực hiện các nghiên cứu và đưa ra
các đề xuất về việc định hình các chính sách
thống nhất đối với mạng Internet Một trong
những đề xuất của WIPO đ4 được Công ti Internet
về số và tên đăng kí (Internet Corporation for
Assigned Names and Numbers - ICANN) đưa
vào thực tiễn Công ti này đ4 ban hành chính sách thống nhất giải quyết các tranh chấp liên quan đến tên miền (Uniform Domain Name Dispute Resolution Policy) Văn bản này đề cập khá nhiều tới việc bảo hộ NHHH trong quá trình đăng kí và huỷ bỏ các tên miền trên Internet
Nhìn chung, các quy định hiện hành của pháp luật Mĩ, các nghiên cứu của WIPO và chính sách thống nhất giải quyết các tranh chấp liên quan đến tên miền của ICANN về cơ bản chú trọng vào hai khía cạnh ảnh hưởng của Internet đối với bảo hộ NHHH Trong đó, pháp luật Mĩ chú trọng hơn tới khía cạnh thứ nhất còn WIPO và ICANN lại chú trọng hơn tới khía cạnh thứ hai
* Khía cạnh 1: Đăng kí NHHH có dấu hiệu phổ biến của tên miền
Theo thống kê của Cục sáng chế và NHHH
Mĩ, kể từ khi hệ thống DNS được đưa vào ứng dụng, cơ quan này nhận được ngày càng nhiều các đơn xin đăng kí các NHHH mà trong đó có hàm chứa các dấu hiệu thường dùng trên Internet, đặc biệt là các dấu hiệu liên quan đến
địa chỉ internet (URL) và tên miền Những NHHH loại này không chỉ là sự quan tâm của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ Internet mà còn cả của các doanh nghiệp khác nữa
Trên cơ sở thực tiễn đó, Cục sáng chế và NHHH Mĩ đ4 xác định một số nguyên tắc sau khi đăng kí các NHHH có hàm chứa các dấu hiệu Internet:
- Các kí tự bắt đầu của URL là “http://www”, TLD là các dấu hiệu không có tính phân biệt vì
đó là những dấu hiệu bắt buộc phải sử dụng cho mọi hoặc một số lượng lớn các URL khi người sử dụng truy cập Internet Khi nhìn thấy chúng người sử dụng sẽ cho rằng chúng chỉ có vai trò trong việc giúp họ định vị địa chỉ thông tin chứ không phải để phân biệt hàng hoá dịch
vụ Vì vậy, các nh4n hiệu chỉ bao gồm các kí
Trang 4tự này sẽ không có khả năng đăng kí như một
NHHH cho các dịch vụ đăng kí mạng Chỉ khi
nào các kí tự này đi kèm với các kí tự khác như
miền cấp hai (ví dụ: nh4n ”ABC.com”) hay hình
vẽ (ví dụ: “.COM”) thì lúc đó nó sẽ có tính phân
biệt và có thể được đăng kí
- Đối với tên miền, về bản chất nó có chức
năng định vị địa chỉ thông tin chứ không phải
chức năng phân biệt hàng hoá dịch vụ Nó chỉ
có thể được đăng kí bảo hộ NHHH khi nó được
sử dụng để làm dấu hiệu phân biệt hàng hoá,
dịch vụ mà thôi Vì vậy, muốn đăng kí tên
miền làm NHHH, người nộp đơn phải giải
trình về việc sử dụng nó Người nộp đơn không
những phải nộp mẫu nh4n hiệu mà còn phải
nộp các mẫu khác mà ở đó tên miền được sử
dụng (ví dụ: business card - mẫu quảng cáo )
Người xét nghiệm đơn sẽ xác định tính hợp
thức của tên miền trên cơ sở phân tích hoàn
cảnh sử dụng nó Nếu người nộp đơn sử dụng
nó như là dấu hiệu phân biệt hàng hoá, dịch vụ
của mình thì có thể được đăng kí Còn nếu qua
cách sử dụng mà người xét nghiệm thấy rằng
tên miền đó chỉ làm chức năng của tên miền
chứ không phải là dấu hiệu phân biệt hàng hoá,
dịch vụ thì tên miền đó sẽ không được đăng kí
Có hai trường hợp sẽ bị người xét nghiệm từ
chối ngay lập tức trên cơ sở này Thứ nhất, khi
người nộp đơn in tên miền đó vào phần địa chỉ
trên một tấm business card ở phần dành cho
địa chỉ và số điện thoại Thứ hai, khi người
nộp đơn đăng kí tên miền làm NHHH (ví dụ
tên “ABC.com”) cho dịch vụ đặt hàng may
mặc qua mạng nhưng trong phần quảng cáo
thì lại nói “h4y ghé thăm chúng tôi trên
mạng tại www.ABC.com” thì cũng sẽ bị từ
chối ngay lập tức
- Nếu NHHH tên miền chỉ bao gồm miền
cấp một (TLD) và phần kia là họ giả định (ví
dụ: Smith.com) hay thuật ngữ mang tính mô tả
(ví dụ: SOFT.com cho sản phẩm giấy lau mặt) hay thuật ngữ chung (ví dụ: Bank.com cho dịch vụ ngân hàng) thì sẽ không có khả năng
đăng kí bởi bản thân “.com” không có tính phân biệt và cả họ gia đình hay thuật ngữ mang tính mô tả hay thuật ngữ chung của ngành nghề đăng kí cũng vậy
* Khía cạnh 2: Các hoạt động đăng kí tên miền ảnh hưởng tới quyền NHHH
ở khía cạnh này, mối quan tâm xuất hiện
từ phía các tổ chức và cơ quan quốc tế, ví dụ: WIPO hay ICANN, chứ không phải từ phía quốc gia Bởi vì, WIPO là tổ chức quốc tế chuyên về lĩnh vực bảo hộ sở hữu trí tuệ còn ICANN là thiết chế tư nhân chuyên về quản lí
và đăng kí tên miền trên Internet Theo các cơ quan này thì việc đăng kí tên miền trên Internet có thể ảnh hưởng tới quyền NHHH của chủ NHHH khi người đăng kí có những hành vi lạm dụng sự đăng kí với ý đồ xấu để trục lợi là nhảy dù mạng Đó là những trường hợp cụ thể sau:
- Người đ4 đăng kí tên miền hay mua được tên miền từ người khác chỉ để nhằm mục đích bán lại hay cho thuê hoặc chuyển giao bằng cách khác tên miền đó cho người khác hay đối thủ cạnh tranh của người này để lấy một số tiền vượt quá chi phí đăng kí tên miền theo hoá
đơn đ4 bỏ ra
- Người đăng kí tên miền để nhằm mục
đích ngăn chặn người chủ của NHHH hay nh4n hiệu dịch vụ đăng kí nh4n hiệu đó trên tên miền tương ứng
- Người đăng kí tên miền giống với NHHH
đ4 đăng kí của người khác chỉ để phá vỡ hoạt
động sản xuất kinh doanh của người này với tư cách là đối thủ cạnh tranh
- Người đăng kí tên miền để cố ý thu hút vì mục đích thu lợi những người dùng Internet vào trang web của mình hay các địa chỉ khác
Trang 5trên mạng bằng cách tạo ra sự tương tự tới mức
gây nhầm lẫn với NHHH hay nh4n hiệu dịch
vụ đ4 đăng kí của người khác.(2)
Trong những trường hợp “nhảy dù mạng”
trên đây, việc đăng kí tên miền sẽ bị ICANN
coi là vi phạm quyền NHHH đ4 đăng kí Nếu
chủ NHHH đ4 đăng kí đó có đơn khiếu nại lên
cơ quan đăng kí tên miền tương ứng thì tên
miền sẽ bị rút khỏi người đăng kí cũ và chuyển
sang cho người chủ NHHH đ4 đăng kí theo
yêu cầu của người này
WIPO còn đi xa hơn nữa trong vấn đề bảo
hộ NHHH khi đăng kí tên miền Trong các
nghiên cứu của mình WIPO còn đưa ra đề xuất
bảo hộ NHHH nổi tiếng ở mức độ cao hơn
Các trường hợp cụ thể trên cho thấy khi tên
miền giống hệt NHHH đ4 được đăng kí bảo hộ
chỉ có thể bị coi là vi phạm quyền NHHH của
chủ nh4n hiệu đó khi chủ tên miền có ý đồ xấu
để trục lợi Có nghĩa rằng người chủ nh4n hiệu
muốn kiện người chủ tên miền thì phải chứng
minh được người chủ tên miền có các hành vi
hoặc thể hiện mục đích thuộc các trường hợp
cụ thể Đối với NHHH nổi tiếng, WIPO đ4 đề
nghị mức bảo hộ cao hơn Trên cơ sở nhận
định xu hướng đăng kí các NHHH nổi tiếng
dưới dạng các tên miền là xu hướng phổ biến
trên Internet và thể hiện rõ ràng mục đích trục
lợi từ sự nổi tiếng của nh4n hiệu, WIPO cho
rằng cần phải cấm bất kì ai không phải là chủ
NHHH nổi tiếng được đăng kí nh4n hiệu đó
làm tên miền bất kể với miền cấp một thế nào
Ví dụ, nh4n hiệu nổi tiếng là Coca-Cola thì
không ai ngoài chủ nh4n hiệu có thể được cấp
đăng kí tên miền cho nh4n đó, cho dù là nh4n
Cola.com hay cola.net hay
Coca-Cola.org
Ngoài ra, nếu có người muốn đăng kí từ
ngữ tương tự tới mức có thể gây nhầm lẫn với
NHHH nổi tiếng làm tên miền thì WIPO lại đề xuất phải xem xét hai vấn đề Thứ nhất là lợi ích của chủ NHHH nổi tiếng có thể bị ảnh hưởng từ việc đăng kí tên miền đó không Nếu lợi ích của chủ nh4n hiệu có thể bị ảnh hưởng thì chủ nh4n hiệu có thể khiếu nại Thứ hai là sau khi chủ nh4n hiệu khiếu nại thì người chủ tên miền phải chứng minh được rằng việc đăng
kí và sử dụng tên miền như vậy là có lí do chính đáng và phù hợp với lợi ích chính đáng của mình Nếu chủ tên miền không chứng minh được điều đó thì hành vi đăng kí tên miền của anh ta cũng sẽ bị coi là dạng nhảy dù mạng.(3)
Tuy nhiên, những đề xuất của WIPO trên
đây về mức độ bảo hộ đặc biệt đối với NHHH nổi tiếng khi tiến hành đăng kí tên miền có thể
sẽ gặp nhiều khó khăn khi áp dụng trên thực tiễn, bởi lẽ, môi trường Internet và thực tiễn rất khác nhau Sử dụng NHHH trên thực tiễn dù sao cũng có ranh giới l4nh thổ do đó xác định mức độ nổi tiếng của NHHH còn có thể làm
được Còn Internet lại mang tính toàn cầu nên một NHHH được công nhận nổi tiếng ở một hay một vài quốc gia không có nghĩa là nó sẽ chắc chắn nổi tiếng trên mạng Ngược lại, NHHH của công ti chuyên kinh doanh trên mạng có thể rất nổi tiếng trên Internet song
ở một số quốc gia nhất định, có thể kể cả tại quốc gia mà nó đăng kí tên miền lại không nổi tiếng./
(1) Theo Báo cáo cuối cùng của WIPO về Quá trình
điều tra tên miền trên Internet (the Final Report of the WIPO Internet Domain Name Process) ngày 30/4/1999
(2) Mục 4.b “Chính sách thống nhất giải quyết các tranh chấp liên quan đến tên miền” (Uniform Domain Name Dispute Resolution Policy) ban hành ngày 24/10/1999 bởi ICANN, tr.55 Báo cáo của WIPO năm
1999
(3) Báo cáo của WIPO năm 1999, tr.8