Báo cáo " Bắt, tạm giữ, tạm giam và giám sát bị can, bị cáo chưa thành niên " potx

Đó là, thủ tục bắt khẩn cấp ở điểm a khoản 1 Điều 63 chỉ đặt ra đối với người đ thành niên khi người đó chuẩn bị phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng còn trong khoản 2 Đi

Đỗ Thị Phượng *

ấn đề tội phạm nói chung, tội phạm do

người chưa thành niên thực hiện nói

riêng đ và đang trở thành sự quan tâm, lo

lắng của nhiều nước trên thế giới Người

chưa thành niên là những người đang ở lứa

tuổi mà khả năng nhận thức về tính nguy

hiểm cho x hội của hành vi phạm tội bị hạn

chế và đôi khi còn bị tác động mạnh mẽ của

những điều kiện bên ngoài Chính sách hình

sự của Nhà nước ta đối với người chưa thành

niên chủ yếu là giáo dục và giúp đỡ họ sửa

chữa những sai lầm, phát triển lành mạnh để

trở thành những công dân có ích cho x hội

Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) đ

dành một chương riêng (chương 31 - 10

điều) quy định thủ tục về những vụ án mà bị

can, bị cáo là người chưa thành niên Việc

quy định thủ tục này nhằm mục đích khắc

phục những thiếu sót trong công tác điều tra,

truy tố, xét xử; đưa ra biện pháp xử lí người

chưa thành niên phạm tội phù hợp với những

quy định của pháp luật; kết hợp hài hoà giữa

các biện pháp cưỡng chế và giáo dục, thuyết

phục, tạo điều kiện cần thiết để người chưa

thành niên biết sửa chữa sai lầm; cải tạo họ trở

thành người lương thiện, có ích cho x hội

Ngoài ra, những quy định trong BLTTHS còn

nhằm bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của

người chưa thành niên

Mặc dù vậy, việc quy định các thủ tục về

bắt, tạm giữ, tạm giam, giám sát bị can, bị

cáo người chưa thành niên vẫn còn những

vướng mắc, mâu thuẫn giữa những quy định

về thủ tục chung và thủ tục dành cho bị can,

bị cáo chưa thành niên dẫn đến việc áp dụng còn gặp nhiều khó khăn Trong khuôn khổ bài viết này chúng tôi xin đề cập một số vấn

đề về bắt, tạm giữ, tạm giam và giám sát bị can, bị cáo chưa thành niên nhằm đóng góp ý kiến cho sửa đổi, bổ sung BLTTHS

1 Về việc bắt, tạm giữ, tạm giam

Điều 273 BLTTHS quy định:

"1 Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi

có thể bị bắt, tạm giữ, tạm giam nếu có đủ căn cứ quy định tại các điều 62, 63, 64, 68

và 71 Bộ luật này nhưng chỉ trong những trường hợp phạm tội rất nghiêm trọng do cố

ý hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng

2 Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi có thể bị bắt, tạm giữ, tạm giam nếu có đủ căn cứ quy định tại các điều 62, 63, 64, 68 và 71 Bộ luật này nhưng chỉ trong những trường hợp phạm tội nghiêm trọng do cố ý, phạm tội rất nghiêm trọng hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng”

Bắt, tạm giữ, tạm giam là những biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự được

áp dụng đối với bị can, bị cáo hoặc đối với người chưa bị khởi tố, nhằm ngăn chặn những hành vi nguy hiểm cho x hội của họ, ngăn ngừa họ tiếp tục phạm tội, trốn tránh pháp luật hoặc có hành động gây cản trở cho

V

* Giảng viên Khoa tư pháp Trường đại học luật Hà Nội

việc điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án

Đối với người chưa thành niên thì ngoài việc

phải tuân thủ các quy định chung thì còn

tuân thủ các quy định ở Điều 273 BLTTHS

Tuy nhiên, giữa quy định về thủ tục chung và

thủ tục đặc biệt còn nhiều vướng mắc

Thứ nhất: Việc áp dụng thủ tục bắt khẩn cấp

Theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 63

BLTTHS: ”Khi có căn cứ để cho rằng người đó

đang chuẩn bị thực hiện tội phạm rất nghiêm

trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng”

thì được bắt khẩn cấp

Đây là trường hợp cơ quan có thẩm

quyền đ có quá trình theo dõi hoặc kiểm tra,

xác minh các nguồn tin biết người đó đang bí

mật tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện

phạm tội hoặc tạo ra những điều kiện cần thiết

khác để thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng

hoặc đặc biệt nghiêm trọng nên cần phải bắt

ngay trước khi tội phạm được thực hiện

Việc quy định này cũng hoàn toàn phù

hợp với Điều 17 Bộ luật hình sự năm 1999:

"Người chuẩn bị phạm một tội rất nghiêm

trọng hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng thì phải

chịu trách nhiệm hình sự về tội định thực

hiện" Tuy nhiên, khoản 2 Điều 273

BLTTHS lại quy định: "Người từ đủ 16 tuổi

đến 18 tuổi có thể bị bắt nếu có đủ căn cứ

quy định tại Điều 63 Bộ luật này nhưng chỉ

trong những trường hợp phạm tội nghiêm

trọng do cố ý, phạm tội rất nghiêm trọng

hoặc đặc biệt nghiêm trọng” Như vậy,

chúng ta thấy quy định về trường hợp bắt

khẩn cấp ở điểm a khoản 1 Điều 63 và khoản

2 Điều 273 BLTTHS là không thống nhất

nhau Đó là, thủ tục bắt khẩn cấp ở điểm a

khoản 1 Điều 63 chỉ đặt ra đối với người đ

thành niên khi người đó chuẩn bị phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng còn trong khoản 2 Điều 273 không chỉ áp dụng cho người chưa thành niên (từ 16 đến dưới 18 tuổi) chuẩn bị phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng mà ngay cả người đó chuẩn bị phạm tội nghiêm trọng do

cố ý cũng đ bị bắt khẩn cấp rồi Ta thấy theo quy định tại Điều 12 Bộ luật hình sự thì:

“Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm” Như vậy, trong trường hợp họ chuẩn bị thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thì họ mới bị truy cứu trách nhiệm hình

sự (Điều 17 Bộ luật hình sự) Và chỉ trong trường hợp này mới đặt ra việc áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với họ Vì biện pháp ngăn chặn được đặt ra cũng chỉ nhằm mục

đích đảm bảo thuận lợi cho việc điều tra, truy

tố, xét xử và nhằm ngăn chặn tội phạm, tôn trọng các quyền tự do, dân chủ của công dân Việc quy định như trên không những không thể hiện được chính sách nhân đạo của Nhà nước ta coi họ là đối tượng cần được bảo vệ ngay cả khi họ có hành vi phạm tội mà lại làm xấu hơn tình trạng của họ Để đảm bảo cho các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử

được thuận lợi đặc biệt là đối với người chưa thành niên có hành vi phạm tội thì không thể

áp dụng các quy định như người đ thành niên phạm tội Trong trường hợp này cần quy

định áp dụng việc bắt khẩn cấp đối với họ khi có căn cứ cho rằng người đó đang chuẩn

bị phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng Như vậy, mới phù hợp với quy định ở Điều 63 BLTTHS và Điều

17 Bộ luật hình sự

Thứ hai, Điều 64 BLTTHS quy định về

việc bắt người phạm tội quả tang hoặc đang

bị truy n Để nhằm ngăn chặn ngay một

người đang thực hiện tội phạm, nhằm nâng

cao tinh thần cảnh giác, đấu tranh phòng

chống tội phạm bất kì người nào cũng có

quyền bắt quả tang khi thấy người đó đang

thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực

hiện tội phạm thì bị đuổi bắt Nhưng đối với

việc bắt quả tang người chưa thành niên phạm

tội thì ngoài các căn cứ quy định ở Điều 64

BLTTHS còn cần phải đảm bảo thêm các điều

kiện ở Điều 273 BLTTHS như sau:

* Chỉ được bắt người phạm tội quả tang

khi người đó từ 14 đến dưới 16 tuổi mà phạm

tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc phạm tội

đặc biệt nghiêm trọng

* Chỉ được bắt người phạm tội quả tang khi

người đó từ 16 đến dưới 18 tuổi mà phạm tội

nghiêm trọng do cố ý, phạm tội rất nghiêm

trọng hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng

Việc xác định được người đó phạm tội do

lỗi cố ý hay vô ý, phạm tội nghiêm trọng hay

rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng

là trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố

tụng và phải qua thời gian điều tra, truy tố,

xét xử mới có thể khẳng định được Không

những thế, việc xác định người đó đang ở độ

tuổi nào đ đủ 18 tuổi hay chưa cũng không

thể xác định ngay khi bắt quả tang được Vậy

áp dụng việc bắt quả tang đối với người chưa

thành niên ở Điều 273 BLTTHS như thế nào

cho khỏi vi phạm đây? Trên thực tế khi phát

hiện thấy một người đang thực hiện tội phạm

thì vẫn áp dụng như Điều 64 BLTTHS nghĩa

là vẫn bắt và giải ngay người đó đến cơ quan

công an, viện kiểm sát, hoặc uỷ ban nhân

dân nơi gần nhất Sau đó các cơ quan này

mới xem xét xác định họ có thuộc đối tượng

ở Điều 273 BLTTHS hay không Có trường hợp vẫn lập biên bản về việc bắt người, sau đó giao người bị bắt cho cơ quan điều tra có thẩm quyền, cơ quan này ra lệnh tạm giữ và trong thời gian tạm giữ mới xác định được người đó

có phải người chưa thành niên hay không Nếu trong những trường hợp này đối tượng bị bắt lại là người chưa thành niên phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng thì rõ ràng đ áp dụng việc bắt quả tang là không đúng luật định Nhưng nếu không áp dụng như trên thì hành vi thực hiện tội phạm đó sẽ không còn tính quả tang nữa và không thể áp dụng được cả Điều 64 BLTTHS và Điều 273 BLTTHS Theo chúng tôi thì quy định như Điều 273 BLTTHS hiện nay vẫn còn mang tính hình thức Việc bắt quả tang đối với người chưa thành niên nên áp dụng theo thủ tục chung như người đ thành niên ở Điều 64 BLTTHS mà không cần phải phân biệt việc bắt quả tang đối với người chưa thành niên từ đủ 14 đến 16 tuổi hay từ

16 đến 18 tuổi Có như vậy mới nâng cao

được tinh thần đấu tranh phòng, chống tội phạm của nhân dân, hơn nữa nó cũng không

ảnh hưởng gì đến quyền lợi của người chưa thành niên Nhưng trước khi ra quyết định tạm giữ thì cơ quan điều tra có thẩm quyền phải xác minh nếu người bị bắt là người chưa thành niên nhưng không thuộc đối tượng như

Điều 273 BLTTHS quy định thì không được

áp dụng biện pháp tạm giữ, tạm giam mà phải áp dụng thủ tục giám sát với họ Thứ ba, về việc tạm giam đối với bị can,

bị cáo chưa thành niên

Điều 70 BLTTHS quy định về đối tượng, thẩm quyền, thủ tục tạm giam bị can, bị

cáo Khi áp dụng biện pháp tạm giam này

đối với bị can, bị cáo chưa thành niên cũng

phải quy định là khi có căn cứ ở Điều 70

BLTTHS thì có thể ra lệnh tạm giam bị can,

bị cáo nhưng chỉ trong những trường hợp cụ

thể quy định tại Điều 273 BLTTHS Tuy

nhiên, Điều 273 lại bỏ qua điều luật này

Chúng tôi thiết nghĩ cần phải bổ sung vào

Điều 273 cụm từ "Điều 70" để đảm bảo sự

chặt chẽ của pháp luật và sự thống nhất giữa

các căn cứ áp dụng

Thứ tư, việc quy định giữa hai mức tuổi

để áp dụng các biện pháp bắt, tạm giữ, tạm

giam khác nhau như hiện nay trong Điều 273

BLTTHS là không cần thiết Vì việc xác định

tuổi chịu trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra với

việc định tội danh và xem xét mức hình phạt

Các cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình

điều tra, truy tố, xét xử phải tiến hành các

biện pháp xác minh tuổi của bị can, bị cáo

chưa thành niên Còn bắt, tạm giữ, tạm giam

người chưa thành niên chỉ là những biện

pháp ngăn chặn để đảm bảo thuận lợi cho

việc điều tra, truy tố, xét xử Thời hạn tạm

giữ, tạm giam được tính vào thời hạn thi

hành án phạt tù Mà thời hạn tạm giữ, tạm

giam người chưa thành niên theo quy định

của BLTTHS hiện nay vẫn được áp dụng như

đối với người đ thành niên ở những trường

hợp phạm tội nghiêm trọng, rất nghiêm

trọng, đặc biệt nghiêm trọng Do đó, để đảm

bảo thuận lợi cho công tác điều tra, truy tố,

xét xử không nhất thiết phải quy định hai

loại đối tượng (từ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi và

từ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi) khi áp dụng biện

pháp ngăn chặn mà nên thống nhất chung là

người chưa thành niên Việc áp dụng thời

hạn tạm giữ, tạm giam đối với người chưa

thành niên cũng phải được quy định trong

Điều 273 BLTTHS là áp dụng giống như quy

định ở Điều 69, Điều 71 BLTTHS

Từ những phân tích trên chúng tôi kiến nghị sửa đổi, bổ sung Điều 273 như sau:

"1 Người chưa thành niên có thể bị bắt khẩn cấp, bắt quả tang nếu có đủ căn cứ quy

định tại Điều 63, Điều 64 bộ luật này

2 Người chưa thành niên có thể bị bắt, tạm giữ, tạm giam nếu có đủ căn cứ quy định tại Điều 62, Điều 68, Điều 70 bộ luật này nhưng chỉ trong những trường hợp phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng

3 Việc áp dụng thời hạn tạm giữ, tạm giam đối với người chưa thành niên theo quy

định tại Điều 69 và Điều 71 bộ luật này."

2 Về việc giám sát bị can, bị cáo chưa thành niên

Điều 274 BLTTHS quy định:

"1 Cơ quan điều tra, viện kiểm sát và toà án có thể ra quyết định giao bị can, bị cáo chưa thành niên cho cha, mẹ hoặc người

đỡ đầu của họ giám sát để bảo đảm sự có mặt của bị can, bị cáo khi có giấy triệu tập của cơ quan tiến hành tố tụng

2 Những người được giao nhiệm vụ giám sát có nghĩa vụ giám sát chặt chẽ người chưa thành niên, theo dõi tư cách, đạo đức và giáo dục người đó"

Chúng tôi có một vài ý kiến về Điều

274 BLTTHS như sau:

2.1 Theo quy định tại Điều 274 thì nếu xét thấy việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với người chưa thành niên là không cần thiết, cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà

án có thể ra quyết định giao bị can, bị cáo chưa thành niên cho cha mẹ, người đỡ đầu

của họ giám sát để bảo đảm sự có mặt của bị

can, bị cáo khi có giấy triệu tập của cơ quan

tiến hành tố tụng Những người được giao

nhiệm vụ giám sát có nghĩa vụ giám sát chặt

chẽ người chưa thành niên, theo dõi tư cách,

đạo đức và giáo dục người đó

Hiện nay có nhiều quan điểm trái ngược

nhau về thủ tục này

Quan điểm thứ nhất cho rằng việc giám

sát bị can, bị cáo chưa thành niên có thể áp

dụng theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố

tụng hoặc theo đề nghị của cha mẹ hoặc

người đỡ đầu của bị can, bị cáo Trong

trường hợp được cơ quan tiến hành tố tụng

giao trách nhiệm giám sát bị can, bị cáo chưa

thành niên; cha mẹ, người đỡ đầu của bị can,

bị cáo chưa thành niên không được từ chối

Căn cứ vào Luật bảo vệ chăm sóc và giáo

dục trẻ em, Luật hôn nhân và gia đình thì cha

mẹ, ông bà, các thành viên lớn tuổi khác

trong gia đình và người đỡ đầu có trách

nhiệm về việc chăm sóc, nuôi dạy người

chưa thành niên Cho nên họ phải có nghĩa

vụ giám sát, giáo dục, chăm sóc người chưa

thành niên

Quan điểm thứ hai cho rằng khi được yêu

cầu, cha mẹ, người đỡ đầu có quyền từ chối

nếu thực sự thấy rằng họ không thể kiểm

soát được hành vi của bị can, bị cáo, không

thể đảm bảo được sự có mặt của bị can, bị

cáo theo giấy triệu tập Vì vậy, biện pháp

này chỉ được áp dụng khi có sự đồng ý của

cha mẹ hoặc người đỡ đầu người chưa

thành niên

Xét về mặt thực tiễn thì những người

theo quan điểm thứ hai có phần hợp lí Vì

hiện nay có không ít người chưa thành niên

phạm tội mà có nhân cách hư hỏng, gia đình

không thể kiểm soát được hành vi của họ, cho nên nếu thấy rằng việc thực hiện nghĩa

vụ giám sát là khó khăn thì họ có quyền từ chối Tuy vậy, hiện nay không có văn bản pháp luật nào hướng dẫn về việc cha mẹ, người đỡ đầu có quyền từ chối không thực hiện nghĩa vụ giám sát của mình khi được yêu cầu

Chúng tôi đồng ý với quan điểm thứ nhất vì: Điều 274 BLTTHS là thủ tục dành cho

bị can, bị cáo chưa thành niên Khác với

Điều 75 BLTTHS là biện pháp ngăn chặn bảo lĩnh đối với bị can, bị cáo đ thành niên Thủ tục bảo lĩnh chỉ được đặt ra đối với bị can, bị cáo phạm tội ít nghiêm trọng, có nơi cư trú rõ ràng và phải có cá nhân, tổ chức nhận bảo lĩnh Và việc cá nhân, tổ chức nhận bảo lĩnh là do họ hoàn toàn tự nguyện, các cơ quan tiến hành tố tụng không thể bắt buộc họ

được Còn ở Điều 274 BLTTHS, cơ quan

điều tra, viện kiểm sát, toà án có thể ra quyết

định giao bị can, bị cáo chưa thành niên cho cha mẹ hoặc người đỡ đầu của họ giám sát Quy định ở Điều 274 BLTTHS không những

là quyền đối với bị can, bị cáo chưa thành niên mà còn là nghĩa vụ bắt buộc đối với cha

mẹ, người đỡ đầu của họ Những người này không có quyền từ chối nghĩa vụ giám sát và phải thực hiện tốt trách nhiệm của mình Hơn nữa nếu trao quyền từ chối cho gia đình người chưa thành niên thì sẽ dẫn đến hiện tượng cha mẹ, người đỡ đầu dù có điều kiện nhưng vì sĩ diện, vì danh dự bản thân, muốn chối bỏ trách nhiệm giáo dục, giám sát con cái, muốn phó mặc cho pháp luật về việc xử

lí người chưa thành niên Chúng ta thấy rằng,

về góc độ tâm sinh lí người chưa thành niên thì họ rất cần được sự quan tâm của gia đình,

nhà trường, x hội cho nên khi phạm tội, với

mặc cảm tội lỗi nếu được quan tâm, chăm

sóc, giáo dục đầy đủ có thể họ sẽ tạo điều

kiện thuận lợi cho công tác điều tra, truy tố,

xét xử và cải tạo tốt khi phải chấp hành án

Do đó, ngoài nghĩa vụ giám sát chặt chẽ

người chưa thành niên, cha mẹ, người đỡ đầu,

của họ phải có nghĩa vụ "theo dõi tư cách, đạo

đức và giáo dục người đó" Đó cũng là mục

đích của biện pháp giám sát này

2.2 Theo quy định tại Điều 274 BLTTHS

thì chủ thể được giao nhiệm vụ giám sát là cha

mẹ hoặc người đỡ đầu của bị can, bị cáo chưa

thành niên

Nếu theo quy định của Điều 46, 47, 48

Luật hôn nhân gia đình năm 1986 thì "người

đỡ đầu" có thể được cha mẹ cử, nếu cha mẹ

không cử được thì những người thân thích có

thể cử người đỡ đầu cho người đó Việc cử

người đỡ đầu do uỷ ban nhân dân x,

phường, thị trấn công nhận Nhưng hiện nay

Luật hôn nhân và gia đình năm 2001 đ thay

thế khái niệm “người đỡ đầu” bằng khái

niệm “người giám hộ” cho phù hợp với quy

định của Bộ luật dân sự (Điều 67, Điều 69,

Điều 70) Cho nên, để thống nhất sử dụng

thuật ngữ trong luật TTHS với các ngành luật

khác, chúng tôi kiến nghị thay thế cụm từ

"người đỡ đầu" thành "người giám hộ” trong

Điều 274 BLTTHS

2.3 Một vấn đề nữa là trong Điều 274

BLTTHS không đặt ra trách nhiệm cụ thể đối

với người có nghĩa vụ giám sát khi họ vi

phạm nghĩa vụ giám sát, để bị can, bị cáo chưa thành niên bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội Như vậy, sẽ không có gì là đảm bảo họ

sẽ thực hiện đầy đủ nghĩa vụ giám sát và hiệu quả của việc thực hiện biện pháp này không cao Chúng tôi kiến nghị bổ sung vào

Điều 274 BLTTHS cụm từ sau: "Những người được giao nhiệm vụ giám sát phải chịu trách nhiệm về dân sự nếu vi phạm nghĩa vụ giám sát" Như vậy, khi cha mẹ, người giám

hộ của bị can, bị cáo chưa thành niên thực hiện nghĩa vụ giám sát nhưng lại vi phạm nghĩa vụ thì cần áp dụng trách nhiệm vật chất đối với họ Họ có thể bị phạt khoản tiền tương ứng với tính chất, mức độ thiệt hại mà

bị can, bị cáo chưa thành niên đ gây ra trong thực tế Có như vậy mới nâng cao được

ý thức, trách nhiệm của người nhận giám sát

Từ những phân tích trên, chúng tôi kiến nghị sửa đổi Điều 274 BLTTHS như sau:

"1 Cơ quan điều tra, viện kiểm sát và toà

án có thể ra quyết định giao bị can, bị cáo chưa thành niên cho cha, mẹ hoặc người giám hộ của họ giám sát để bảo đảm sự có mặt của bị can, bị cáo khi có giấy triệu tập của cơ quan tiến hành tố tụng

2 Những người được giao nhiệm vụ giám sát có nghĩa vụ giám sát chặt chẽ người chưa thành niên, theo dõi tư cách, đạo đức và giáo dục người đó

3 Những người được giao nhiệm vụ giám sát phải chịu trách nhiệm về dân sự nếu

vi phạm nghĩa vụ giám sát”./