Ở Việt Nam, người ta đã và đang sử dụng phương pháp sau đây để thu thập các số liệu và các thông tin về dân số và kế hoạch hóa gia đình: - Tổng điều tra dân số - Thống kê thường kỳ - Điề
Khái niệm dân số học và dân số
Khái niệm dân số
Trong phân tích dân số người ta phân biệt hai khái niệm:
Dân số là tập hợp dân cư được phân tích dựa trên quy mô và cơ cấu, bao gồm số lượng dân (dân số) và các đặc điểm chất lượng như kết cấu dân số, phân bố và trình độ văn hóa.
Số dân: chủ yếu đề cập đến mặt số lượng của dân số
Có thể khái quát: Dân số là tập hợp người sinh sống trong một quốc gia, khu vực, vùng địa lý kinh tế hoặc một đơn vị hành chính.
Khái niệm dân số học
Có nhiều quan niệm khác nhau về dân số học:
Năm 1855, tác phẩm “Đại cương và thống kê con người” (Dân số học so sánh) của A Guillard được xuất bản lần đầu tiên, đánh dấu sự ra đời của môn Dân số học vào thế kỷ 19 Dân số học có nguồn gốc từ tiếng Hi Lạp cổ đại, trong đó “demos” có nghĩa là nhân dân, dân cư và “grapho” có nghĩa là mô tả, thể hiện mục đích nghiên cứu các đặc điểm và biến động của dân số.
Dân số học được coi là sự phản ánh lịch sử tự nhiên và xã hội của loài người, theo nghĩa hẹp hơn là nhận thức toán học về sự phát triển của con người, bao gồm các khía cạnh vật lý, tâm lý, đạo đức và xã hội Nói ngắn gọn, dân số học mô tả loài người bằng các con số chính xác, giúp hiểu rõ hơn về sự biến động và đặc điểm của dân số qua thời gian.
Trong cuốn sách "The Study of Population" (Nghiên cứu dân số), các tác giả định nghĩa dân số học là lĩnh vực nghiên cứu về số lượng, phân bố và cơ cấu dân cư Đồng thời, nó còn phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự vận động tự nhiên, vận động cơ học và vận động xã hội của dân số.
Dân số học là khoa học nghiên cứu về dân số, bao gồm các yếu tố như quy mô, thành phần, phân bố và mật độ dân số Nó cũng phân tích xu hướng gia tăng dân số và các đặc trưng kinh tế xã hội liên quan Ngoài ra, dân số học còn nghiên cứu nguyên nhân và hậu quả của những thay đổi về các yếu tố dân số và ảnh hưởng đến phát triển kinh tế xã hội.
Các phương pháp thu thập thông tin trong dân số học
Tổng điều tra dân số
Đợt Tổng điều tra dân số chính thức đầu tiên ở Việt Nam được thực hiện vào năm
Dưới đây là các câu chính chứa ý nghĩa của đoạn văn, được tối ưu hóa cho SEO:"Cuộc điều tra dân số đầu tiên tại Việt Nam diễn ra năm 1926 ở vùng Nam Bộ." "Các cuộc điều tra dân số quan trọng tiếp theo gồm ngày 1 tháng 3 năm 1960 và ngày 1 tháng 10 năm 1974 ở miền Bắc, cùng ngày 5 tháng 2 năm 1976 ở miền Nam." "Tổng điều tra dân số toàn quốc đầu tiên được thực hiện vào ngày 1 tháng 4 năm 1989, sử dụng các phương pháp hiện đại và có sự hỗ trợ từ Liên hợp quốc." "Cuộc Tổng điều tra dân số lần gần nhất được tiến hành vào ngày 1 tháng 4 năm 2009, để cập nhật các số liệu dân số chính xác cho đất nước."
1.1 Tổng điều tra dân số và nhà ở cụ thể là gì?
Tổng điều tra dân số, theo định nghĩa của Ủy ban Thống kê Liên hợp quốc, là quá trình thống nhất bao gồm thu thập, tổng hợp, đánh giá, phân tích và công bố số liệu về tình hình dân số của cả nước hoặc một phần lãnh thổ tại một thời điểm cụ thể Quá trình này dựa trên các yếu tố về bình diện dân số, kinh tế, văn hóa và xã hội, nhằm cung cấp dữ liệu chính xác và toàn diện để hỗ trợ công tác lập kế hoạch và phát triển.
Tổng điều tra dân số và nhà ở là cuộc khảo sát quốc gia thực hiện mỗi 10 năm theo quy định của Điều 29 Luật Thống kê để thu thập thông tin cơ bản về tình hình dân số và nhà ở trên toàn quốc Năm 2019, Việt Nam tiến hành cuộc Tổng điều tra dân số và nhà ở lần thứ 5 nhằm cập nhật dữ liệu quan trọng phục vụ công tác lập kế hoạch và phát triển kinh tế xã hội.
Tổng điều tra dân số có những đặc điểm sau:
Điều tra dân số toàn diện được thực hiện trên toàn bộ vùng lãnh thổ xác định, trong đó mọi người dân đều bắt buộc phải cung cấp đầy đủ thông tin cần thiết Đây không phải là cuộc điều tra dựa trên sự tự nguyện mà yêu cầu sự hợp tác của từng cá nhân để đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của dữ liệu dân số.
Đồng thời: Các số liệu được tập hợp ở một thời điểm xác định gọi là “thời điểm điều tra dân số”
Để đảm bảo tính nhất quán trong quá trình điều tra, cần xác định một cách hệ thống các vấn đề liên quan, nhằm đảm bảo việc cung cấp câu trả lời và xử lý số liệu thu thập tuân theo cùng một nguyên tắc Điều này giúp tăng tính chính xác và hiệu quả của quá trình điều tra.
Việc cung cấp thông tin về từng cá nhân thường được thực hiện thông qua các phương pháp phỏng vấn trực tiếp hoặc liên lạc bằng thư từ, điện thoại Điều này giúp đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của dữ liệu cá nhân, thuận tiện cho quá trình thu thập thông tin một cách hiệu quả.
1.2 Mục đích của Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019
Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 thu thập các thông tin cơ bản về dân số và nhà ở nhằm các mục đích:
Chúng tôi tổng hợp và biên soạn các chỉ tiêu dân số, nhân khẩu học và nhà ở nhằm phục vụ Hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia Ngoài ra, chúng tôi phân tích và dự báo tình hình phát triển dân số, nhà ở trên phạm vi toàn quốc và từng địa phương, cung cấp các thông tin cần thiết để hoạch định chính sách và chiến lược phát triển bền vững.
Đáp ứng nhu cầu cung cấp thông tin chính xác về dân số và nhà ở là yếu tố then chốt giúp đánh giá kết quả thực hiện các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020 Thông tin này còn đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng chiến lược và lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội cho giai đoạn 2021 - 2030, đảm bảo sự phát triển bền vững và phù hợp với tình hình thực tế của đất nước.
Chúng tôi cung cấp dữ liệu nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia về dân số, góp phần nâng cao khả năng phân tích và hoạch định chính sách dân số Đồng thời, chúng tôi thiết kế dàn mẫu chủ phục vụ các cuộc điều tra hộ dân cư trong giai đoạn 2019 - 2029, đảm bảo độ chính xác và đại diện toàn diện của các số liệu dân cư.
1.3 Nội dung Tổng điều tra
Tổng điều tra dân số được thực hiện thông qua bảng câu hỏi, chia thành ba phần chính để đảm bảo thu thập dữ liệu đầy đủ và chính xác Phần địa chỉ giúp xác định vị trí cư trú của các đối tượng, còn phần nội dung chính tập trung vào các thông tin về nhân khẩu học, lao động và các đặc điểm xã hội của dân số Ngoài ra, bảng hỏi còn có phần liên quan đến các vấn đề khác nếu có, nhằm mở rộng phạm vi dữ liệu và cung cấp cái nhìn toàn diện về dân số, hỗ trợ công tác hoạch định chính sách và phát triển bền vững.
- Tên tỉnh (thành phố), quận (huyện), xã
- Tên thôn, phố, số nhà
- Quan hệ với chủ hộ
Phần dữ liệu liên quan đến các tỉnh, thành phố và quận cho phép tập hợp các số liệu về nhân khẩu dựa trên các phân chia đơn vị hành chính và vùng lãnh thổ Việc này giúp phân tích dân số một cách chính xác và thuận tiện theo từng khu vực cụ thể, hỗ trợ các hoạt động nghiên cứu và lập kế hoạch phát triển địa phương.
Trong quá trình thu thập dữ liệu, 8 tên nhằm gắn trách nhiệm của người khai khi họ trả lời, đồng thời phản ánh những đánh giá khác nhau để đảm bảo tính chính xác của thông tin Phần liên quan đến quan hệ với chủ hộ giúp phân loại gia đình một cách chính xác, góp phần nâng cao độ tin cậy của dữ liệu khảo sát Việc xác định rõ ràng trách nhiệm và mối quan hệ trong câu hỏi là bước quan trọng để đảm bảo kết quả phản hồi trung thực và hợp lệ.
Bảng hỏi chứa tất cả các thông tin cần thiết để đáp ứng các yêu cầu về chỉ số tổng hợp đã được xác định cho cuộc Tổng điều tra dân số Nội dung chính của bảng hỏi đảm bảo thu thập đầy đủ dữ liệu phục vụ công tác phân tích và đánh giá dân số hiệu quả Việc thiết kế bảng hỏi phù hợp giúp cung cấp thông tin chính xác, tin cậy nhằm hỗ trợ các quyết định chính sách dân số của nhà nước.
- Ngày, tháng, năm, sinh hay tuổi
- Biết đọc, biết viết, tình trạng sức khỏe
- Trình độ chuyên môn kỹ thuật
- Ngành kinh tế trong nền kinh tế quốc dân
Phương tiện điều tra bao gồm bảng câu hỏi và tài liệu hướng dẫn Bảng câu hỏi có hai dạng chính: một là danh sách dành cho nhiều người, thường dùng cho gia đình, và hai là bảng hỏi cá nhân dành cho từng người Tại Việt Nam, chỉ có cuộc Tổng điều tra dân số năm 1979 sử dụng bảng hỏi cá nhân được đặt trong phong bì cho từng hộ gia đình Các cuộc Tổng điều tra dân số sau này chủ yếu sử dụng bảng hỏi dành cho từng hộ gia đình để thu thập dữ liệu một cách hiệu quả và toàn diện.
Ngoài ra, các tài liệu chuyên biệt như sổ hướng dẫn thực hiện, biểu mẫu, bảng, giấy kiểm tra, sổ tay dành cho cán bộ điều tra và tổ trưởng, cùng với giấy chứng nhận điều tra được sử dụng để đảm bảo quy trình điều tra chính xác và hiệu quả.
1.5 Các phương pháp thu thập thông tin?
Cách thứ nhất là phương pháp phỏng vấn theo bảng hỏi
Thống kê dân số định kỳ
Thống kê dân số là quá trình thu thập dữ liệu về toàn bộ các thành phần của một quần thể dân cư, nhằm đảm bảo tính chính xác và toàn diện trong việc phân tích Khác với lấy mẫu, thống kê dân số không chỉ tập trung vào một số nhỏ các cá thể mà bao gồm tất cả các thành viên trong quần thể, giúp cung cấp số liệu chính xác và đầy đủ hơn Đây là công cụ quan trọng để tổ chức các nghiên cứu, lập kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội và hoạch định chính sách công Thống kê dân số còn có vai trò thiết yếu trong tổ chức bầu cử, đảm bảo sự công bằng và chính xác trong quá trình bạt cử.
Theo Lênin, thống kê là công cụ mạnh mẽ nhất để nhận thức xã hội, giúp hiểu rõ các hiện tượng xã hội qua dữ liệu chính xác Các phương pháp thống kê được áp dụng rộng rãi trong dân số học, từ quá trình thu thập số liệu đến xử lý và trình bày các số liệu dân số một cách rõ ràng và khoa học Điều này giúp các nhà nghiên cứu và nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết định chính xác dựa trên các số liệu thống kê đáng tin cậy.
Có những dạng thống kê dân số định kỳ thường sử dụng như sau:
1.1 Thống kê những biến động tự nhiên về dân số
Việc điều tra toàn bộ dân cư trong cả nước tốn kém nên các quốc gia thường thực hiện tổng điều tra dân số mỗi 10 năm để cập nhật số liệu chính xác Dữ liệu này giúp ước lượng dân số tại các thời điểm khác nhau, phản ánh sự biến đổi theo thời gian và không gian Do đó, việc theo dõi thường xuyên các biến động dân số như sinh, chết, kết hôn và ly hôn là cực kỳ quan trọng để hiểu rõ xu hướng dân số.
Khi xây dựng hệ thống ghi chép biến động dân số, cần xác định rõ ai có trách nhiệm ghi chép, thời gian và địa điểm thực hiện, cũng như người chịu trách nhiệm công bố các thay đổi để đảm bảo dữ liệu chính xác và đáng tin cậy.
Cơ cấu ghi chép các biến động tự nhiên ở cơ sở gồm:
- Mạng lưới đăng ký hộ tịch
- Mạng lưới đăng ký của các tổ chức y tế
Mạng lưới đăng ký nơi cư trú là hệ thống quan trọng để ghi nhận các biến động tự nhiên của dân cư, được áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia Hệ thống này dựa trên mạng lưới đăng ký hộ tịch, có ưu điểm là thực hiện theo phạm vi hành chính, cho phép ghi lại tất cả các sự kiện liên quan đến cư trú một cách toàn diện Thông thường, mạng lưới đăng ký hộ khẩu được kết hợp với đăng ký y tế của các cán bộ y tế, giúp đảm bảo tính chính xác và thống nhất trong quản lý dân cư Sistem này sử dụng phương tiện thống nhất, tạo điều kiện thuận lợi cho việc cập nhật và truy xuất dữ liệu dân cư.
Chính quyền địa phương có trách nhiệm ghi lại những biến động tự nhiên về dân số, đảm bảo dữ liệu chính xác để phục vụ công tác quản lý và phát triển xã hội Cán bộ thực hiện nhiệm vụ này cần phải được lựa chọn dựa trên những tiêu chuẩn nghiêm ngặt phù hợp với mức độ phát triển của từng nước, nhằm đảm bảo sự hiệu quả và tin cậy của công tác thống kê dân số.
Nội dung ghi chép những biến động tự nhiên phụ thuộc vào quy định pháp lý, các tài liệu thu thập và các đặc điểm của từng sự kiện
Thông tin cá nhân của những người liên quan đến sự kiện bao gồm tuổi tác, ngày tháng năm sinh, giới tính, dân tộc, tình trạng hôn nhân, nơi cư trú cũng như đặc điểm kinh tế - xã hội của họ Những dữ liệu này giúp làm rõ các yếu tố liên quan và có thể ảnh hưởng đến quá trình diễn biến của sự kiện Việc thu thập đầy đủ các thông tin này là cần thiết để phân tích chính xác và đảm bảo tối ưu hóa cho các chiến lược truyền thông, SEO và đưa tin.
Giấy khai sinh không chỉ phản ánh các thông tin về đứa trẻ mới sinh như giới tính, ngày tháng năm sinh mà còn ghi nhận các dữ liệu liên quan đến cha mẹ như độ tuổi của người mẹ, số lượng con đã sinh, số lần sinh nở trước đó, cũng như loại hình sinh như sinh đơn, sinh đôi hay sinh ba Những thông tin này giúp xác định chính xác thông tin cá nhân của trẻ và hỗ trợ trong công tác quản lý hành chính, đồng thời tối ưu hóa khả năng tìm kiếm và tối ưu hóa SEO cho các nội dung liên quan đến giấy khai sinh.
Thông tin khai tử cần bao gồm ngày, địa điểm, nguyên nhân tử vong, cùng bắt buộc ghi rõ tuổi và giới tính của người chết Ngoài ra, nội dung về nghề nghiệp và tình trạng việc làm cũng cần được cung cấp đầy đủ để hoàn thiện hồ sơ khai tử Việc ghi chính xác các thông tin này giúp đảm bảo tính hợp lệ và thuận tiện trong công tác quản lý hành chính.
23 và các chỉ số khác như tuổi của vợ (chồng) còn sống? Số con đã sinh ra…Ở nhiều nước, người ta quan tâm nhiều đến nguyên nhân tử vong
Trong hồ sơ đăng ký kết hôn và ly hôn thường có những câu hỏi tương tự nhau, phản ánh các thông tin liên quan đến quan hệ hôn nhân của các bên Giấy đăng ký kết hôn bao gồm các câu hỏi về quan hệ huyết thống, tình trạng hôn nhân hiện tại, cũng như số con của hai vợ chồng trước khi cưới Ngược lại, giấy ly hôn yêu cầu cung cấp thông tin về người kết hôn, số con, cùng nguyên nhân dẫn đến việc chấm dứt hôn nhân Các câu hỏi này nhằm đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của hồ sơ pháp lý liên quan đến các vấn đề về hôn nhân và ly hôn.
Tổng hợp các số liệu
Việc xử lý số liệu thống kê về các biến động dựa trên các thông tin ghi chép được rất quan trọng để phân tích xu hướng dân số Thống kê dân số định kỳ thường đơn giản hơn, chủ yếu dựa vào giới tính và nhóm tuổi từ 5-10 tuổi Khi tổng hợp theo nhóm tuổi, cần phân chia thành nhóm trẻ em dưới 5 tuổi và nhóm trẻ em dưới 1 tuổi Đối với nhóm dưới 5 tuổi, cần tổng hợp số liệu theo từng độ tuổi, trong khi nhóm dưới 1 tuổi yêu cầu thống kê theo tháng Những dữ liệu này đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu tỷ lệ tử vong của trẻ em.
Việc phân chia theo nhóm số sinh còn kết hợp với các đặc điểm nhân khẩu học và kinh tế-xã hội của cha mẹ, đặc biệt là người mẹ Số con sinh ra thường được phân chia dựa trên các yếu tố như tuổi tác, tình trạng hôn nhân và số lần sinh trước đó của cha mẹ Điều này giúp hiểu rõ ảnh hưởng của yếu tố nhân khẩu học đến tỷ lệ sinh và xu hướng sinh con trong cộng đồng.
Khi tổng hợp số lượng người chết, việc phân chia theo nhóm tuổi, giới tính và đặc điểm kinh tế-xã hội giúp xác định rõ các nhóm dễ mắc tử vong Các nhóm kết hợp, như giới tính và tuổi, nguyên nhân tử vong và nhóm tuổi, cung cấp cái nhìn toàn diện về nguyên nhân gây tử vong trong cộng đồng Việc phân loại số người chết dựa trên nguyên nhân và nhóm tuổi là cần thiết để xác định chính xác các yếu tố nguy cơ và đề xuất các biện pháp phòng ngừa phù hợp.
Việc phân chia nhóm các cặp vợ chồng dựa trên tuổi, tình trạng hôn nhân và thời gian chung sống giúp phân loại các nhóm theo các yếu tố quan trọng Đối với các cặp đã ly hôn, việc phân nhóm dựa trên tuổi, thời gian chung sống và số lượng con mang lại cái nhìn toàn diện về đặc điểm của các cặp vợ chồng Phương pháp này giúp nghiên cứu các nhóm tuổi của người lập gia đình và xác định những lứa tuổi có tình trạng hôn nhân kém bền vững hơn các nhóm khác, từ đó hỗ trợ các chiến lược nâng cao chất lượng hôn nhân hiệu quả hơn.
1.2 Thống kê về tình trạng di cư
Việc thay đổi nơi cư trú từ một đơn vị hành chính này sang một đơn vị hành chính khác được gọi là di cư
Nhiệm vụ của thống kê thường kỳ về di cư là xác định chính xác số lượng và cơ cấu dân số của một đơn vị hành chính tại một thời điểm nhất định giữa hai cuộc Tổng điều tra dân số Thống kê này còn tập trung vào việc phân tích các biến động tự nhiên của dân số và đánh giá tác động của di cư đối với cơ cấu dân số của địa phương Những dữ liệu này giúp chính quyền đưa ra các chính sách phù hợp để quản lý và phát triển dân số hiệu quả.
Điều tra mẫu
Tổng điều tra dân số và các số liệu thống kê thường kỳ cung cấp thông tin về tổng số dân để phục vụ nghiên cứu, nhưng quy mô lớn của dữ liệu có thể không đủ đáp ứng các nhu cầu nghiên cứu chuyên sâu về các vấn đề xã hội hay y tế Để thực hiện các nghiên cứu sâu hơn, cần sử dụng các phương pháp điều tra cụ thể như điều tra nhân khẩu học, sức khỏe và nghiên cứu về hiểu biết, thái độ, cũng như hành vi của dân số.
Trước đây, số liệu thống kê tại Việt Nam thường thiếu chính xác và không đầy đủ, gây khó khăn trong việc đưa ra các quyết định chính sách Để khắc phục, Tổng cục Thống kê và các ngành liên quan đã bắt đầu áp dụng phương pháp điều tra chọn mẫu nhằm thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy hơn cho các báo cáo và phân tích thị trường.
Có nhiều cách để chọn mẫu phù hợp trong nghiên cứu, trong đó phương pháp xác suất và phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được sử dụng phổ biến nhất Nguyên tắc chính của phương pháp xác suất là mọi chủ đề nghiên cứu đều có cùng xác suất được lựa chọn vào mẫu, đảm bảo tính khách quan và đại diện cho tổng thể Để thực hiện nguyên tắc này, các nhà nghiên cứu có thể áp dụng các kỹ thuật như chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản hoặc chọn mẫu theo phân tầng nhằm nâng cao độ chính xác và khả năng tổng quát của kết quả nghiên cứu.
Rút thăm dựa trên một danh sách bao gồm tất cả số người được nghiên cứu
Trong nghiên cứu, phương pháp rút thăm ngẫu nhiên theo nhóm thay vì từng cá nhân giúp tiết kiệm thời gian và nguồn lực Ví dụ, để khảo sát về Hiểu biết, Thái độ và Áp dụng (CAP) của một tỉnh, người ta có thể chọn ngẫu nhiên một số xã trong danh sách để nghiên cứu toàn bộ dân số của các xã đó Sau đó, có thể tiếp tục rút thăm chọn ra một số cá nhân trong những xã đã chọn để thực hiện điều tra chi tiết Phương pháp này đòi hỏi thực hiện rút thăm ở nhiều cấp độ để đảm bảo tính đại diện và độ chính xác của kết quả nghiên cứu.
Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên yêu cầu:
Một cơ cấu mẫu đồng nhất với cơ cấu tổng thể theo một tiêu chí xác định
Các nhân tố nghiên cứu được lựa chọn một cách ngẫu nhiên
3.1 Điều tra chọn trên các mẫu được lựa chọn khi tổng điều tra dân số
Dựa trên nền tảng của cơ cấu hành chính và các đặc trưng của việc điều tra, cỡ mẫu của hai cuộc Tổng điều tra năm 1989 và 2009 lần lượt là 5% và 3%, chỉ đại diện cho cấp tỉnh, phù hợp với nhu cầu về thông tin của các cấp khác nhau Trong Tổng điều tra năm 2009, điều tra mẫu đã mở rộng để cung cấp số liệu đại diện cho cấp huyện, đảm bảo tính chính xác và khả năng tổng hợp dữ liệu cho toàn bộ các tỉnh, thành phố trên cả nước, từ đó nâng cao hiệu quả thống kê và phân tích dữ liệu dân số.
Trong quá trình phân chia thành nhóm, mẫu 5% đã được sử dụng để nâng cao độ chính xác trong việc đánh giá 40 tỉnh, mỗi tỉnh được chia thành 40 nhóm chính Mỗi tỉnh, khu vực thành thị và nông thôn đều được phân thành các nhóm nhỏ hơn, sau đó các nhóm này được sắp xếp theo thứ tự nhất định Phương pháp rút thăm hệ thống đã được áp dụng cho từng nhóm nhỏ nhằm đảm bảo tính công bằng và khách quan trong chọn mẫu (Nguyễn Thị Kim Hoa, 2014, tr.18).
Việc phân chia các khu vực mẫu cho mỗi tỉnh và thành phố được thực hiện theo phương pháp xác suất nghịch đảo, nhằm đảm bảo tỷ lệ thăm dò phù hợp với dân số của từng địa phương Cụ thể, các tỉnh và thành phố có dân số ít hơn sẽ có tỷ lệ thăm dò cao hơn, giúp tăng độ chính xác và đại diện của dữ liệu khảo sát Phương pháp này đảm bảo phân bổ nguồn lực hợp lý, tối ưu hóa hiệu quả các hoạt động nghiên cứu tại các khu vực có quy mô dân số khác nhau.
100 đến 200 địa bàn điều tra mẫu, chỉ có 4 tỉnh và thành phố có dưới 100 địa bàn điều tra mẫu
Một cuộc điều tra về điều kiện cư trú đã được tiến hành trong Tổng điều tra ngày 01-04-1999 trên một mẫu lớn hơn nhằm đảm bảo tính chính xác cho các đơn vị hành chính mới Cuộc khảo sát này bao gồm 100% dân số của toàn bộ các đơn vị hành chính, giúp thu thập dữ liệu đầy đủ và phản ánh rõ thực trạng cư trú của người dân.
3.2 Điều tra Nhân khẩu học và Sức khỏe (DSH)
Nghiên cứu đầu tiên về Nhân khẩu học và Sức khỏe do Ủy ban Quốc gia Dân số và Kế hoạch hóa gia đình thực hiện vào năm 1988 đã cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho chính sách dân số Cuộc điều tra năm 2002 tập trung vào mức sinh sản, việc thực hiện kế hoạch hóa gia đình, đặc điểm của phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, nhằm hỗ trợ xây dựng chương trình và chính sách phù hợp, đồng thời đánh giá hiệu quả các chương trình dân số Các số liệu từ cuộc điều tra giúp các nhà hoạch định chính sách theo dõi xu hướng dân số và điều chỉnh chương trình phù hợp Ủy ban Quốc gia phối hợp chặt chẽ với các viện nghiên cứu như Viện Xã hội học, Trung tâm Khoa học và Công nghệ Quốc gia, Bộ Y tế và Tổng cục Thống kê để thực hiện điều tra, dưới sự hỗ trợ kỹ thuật của Tiểu ban Dân số thuộc ESCAPE Cuộc điều tra dựa trên mẫu gồm 151 xã ở 12 tỉnh thành, gồm 4.806 hộ gia đình và 25.386 người dân, trong đó có 4.172 phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ (15-49), nhằm đánh giá chính xác tình hình dân số ở cả miền Bắc và miền Nam, nông thôn và thành phố.
Hai loại bảng hỏi dựa trên mẫu bảng hỏi của DHS, sử dụng phổ biến tại các quốc gia có tỷ lệ sử dụng các biện pháp tránh thai cao, đã được điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh và khả năng của Việt Nam Những bảng hỏi này thường được áp dụng trong các cuộc điều tra Nhân khẩu học và Sức khỏe, nhằm thu thập dữ liệu chính xác về các vấn đề liên quan đến sinh đẻ, sức khỏe sinh sản và biện pháp tránh thai Việc tùy chỉnh phù hợp giúp nâng cao tính khả thi và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu trong bối cảnh Việt Nam.
Nam Bảng hỏi dành cho hộ gia đình của điều tra Nhân khẩu học và Sức khỏe ở Việt Nam gần như hoàn toàn giống như bảng hỏi gốc
Bảng hỏi này giúp các hộ kê khai đầy đủ thông tin về tất cả các thành viên trong gia đình và những người có mặt vào đêm trước điều tra Thông tin thu thập bao gồm nơi ở, giới tính, độ tuổi và tình trạng hôn nhân của từng người, nhằm đảm bảo dữ liệu chính xác và toàn diện phục vụ công tác điều tra.
Bảng hỏi cá nhân được sử dụng để phỏng vấn những người phụ nữ đã lập gia đình và trong độ tuổi sinh đẻ (15-49), gồm 7 phần sau:
- Các đặc trưng của đối tượng điều tra
- Sử dụng các phương pháp tránh thai, nạo phá thai
- Sức khỏe và cho con bú
- Đặc trưng cơ bản của người chồng và tình trạng nghề nghiệp của người vợ
3.3 Điều tra Nhân khẩu giữa kỳ năm 1994 và 2002 Điều tra Nhân khẩu giữa kỳ năm 1994 do Tổng cục Thống kê thực hiện, với sự trợ giúp tài chính của FNUAP (UNFPA), thông qua dự án VIE/93/p03 cùng với Ủy ban Quốc gia Dân số và Kế hoạch hóa gia đình
Công việc chính của cuộc điều tra bao gồm:
- Biên soạn bảng hỏi điều tra và các tài liệu hướng dẫn
- Phân tích các kết quả
Mẫu điều tra nhân khẩu học giữa kỳ là một phần quan trọng của điều tra dân số lặp lại, giúp thu thập số liệu về biến động dân số Giai đoạn này, do Tổng cục Thống kê thực hiện hai lần mỗi năm, cung cấp thông tin chính xác về xu hướng dân số, hỗ trợ công tác hoạch định chính sách và phát triển kinh tế xã hội.
Có hai loại bảng hỏi đã được sử dụng trong điểu tra nhân khẩu học giữa kỳ năm 1994:
28 a Bảng hỏi dành cho hộ gia đình được sử dụng cho mọi gia đình
Bảng hỏi dành cho hộ gia đình nhằm ghi lại thông tin về các người thường trú, bao gồm giới tính, tuổi, trình độ văn hóa, mối quan hệ với chủ hộ và tình trạng sống của trẻ em dưới 10 tuổi, giúp tổng hợp những đặc trưng cơ bản của dân số Các câu hỏi cũng thu thập thông tin về điều kiện sống, tình trạng sức khỏe, nguồn cung cấp nước sạch, thiết bị vệ sinh, vật liệu xây dựng và đồ đạc giá trị của các hộ gia đình Ngoài ra, còn có bảng hỏi cá nhân dành cho phụ nữ đã lập gia đình từ 15-49 tuổi, nhằm nghiên cứu các đặc điểm nhân khẩu và sức khỏe của nhóm đối tượng này.
Bảng hỏi cá nhân được sử dụng để thu thập thông tin về mỗi phụ nữ trong nhóm tuổi điều tra theo các chủ đề chính sau:
- Sự thay thế của các thế hệ
- Các phương pháp tránh thai
- Sức khỏe bà mẹ và trẻ em
- Các đặc trưng cơ bản của người chồng
- Những ý kiến của phụ nữ cao tuổi
Dự án "Dân số và sức khỏe gia đình" năm 2002 đã thực hiện đánh giá các chỉ báo nhân khẩu và sức khỏe qua 5 năm nhằm xác định những thay đổi và xu hướng quan trọng Báo cáo này cung cấp các kết luận chính xác về mức độ cải thiện và những thách thức còn tồn tại trong lĩnh vực dân số và sức khỏe tại địa phương Qua đó, dự án góp phần xây dựng các chính sách phù hợp để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe và kiểm soát dân số hiệu quả hơn.
- Mức tử vong của trẻ sơ sinh và trẻ em
- Xu hướng và các yếu tố tác động đến mức sinh
3.4 Các điều tra về mức sống của các hộ gia đình được thực hiện từ năm
Phương pháp quan sát
4.1 Khái niệm phương pháp quan sát:
Quan sát là phương pháp nghiên cứu chính giúp xác định các thuộc tính và mối quan hệ của các sự vật, hiện tượng trong thế giới tự nhiên Phương pháp này cho phép ghi nhận chính xác các đặc điểm của sự vật trong điều kiện tự nhiên vốn có, từ đó cung cấp dữ liệu khách quan và đáng tin cậy để phân tích và nghiên cứu sâu hơn.
Trong quá trình quan sát khoa học, mọi quan sát đều liên quan đến một khách thể được xem xét và một chủ thể thực hiện hoạt động quan sát Sự tác động của khách thể lên các giác quan của chủ thể giúp thu thập những thông tin chính xác về khách thể Chủ thể quan sát có chủ định rõ ràng và tuân thủ chương trình nghiêm ngặt nhằm đảm bảo thu thập các sự kiện khoa học một cách chính xác và khách quan.
Theo Quỹ Dân số Liên Hiệp Quốc, bộ công cụ về Lập kế hoạch, theo dõi và đánh giá dành cho cán bộ quản lý chương trình là tài liệu hướng dẫn thiết yếu giúp nâng cao hiệu quả quản lý và thúc đẩy sự thành công của các chương trình dự án Công cụ này cung cấp các phương pháp và kỹ thuật rõ ràng để lập kế hoạch chiến lược, theo dõi tiến độ và đánh giá kết quả một cách chính xác và bền vững Việc sử dụng bộ công cụ này giúp các cán bộ quản lý chương trình có thể tối ưu hoá nguồn lực, đảm bảo mục tiêu phát triển được đạt đúng hạn và nâng cao hiệu quả hoạt động dự án Đồng thời, nó cũng hỗ trợ các nhà quản lý trong việc xử lý dữ liệu, phân tích kết quả và điều chỉnh chiến lược phù hợp để đảm bảo thành công lâu dài của các dự án liên quan đến phát triển cộng đồng và nâng cao chất lượng cuộc sống.
- Người cán bộ đánh giá sẽ ghi lại những gì họ nhìn thấy và nghe thấy địa bàn bằng bảng kiểm quan sát
- Quan sát có thể được thực hiện với sự vật, hiện tượng xung quanh các hoạt động đang diễn ra, các quy trình
Phương pháp quan sát có thể rất tiện ích trong các trường hợp sau:
Khi số liệu theo dõi việc thực hiện công việc cho thấy kết quả chưa đạt như kế hoạch, điều này cho thấy cần xem xét và điều chỉnh kịp thời để đảm bảo hiệu quả Đồng thời, quá trình triển khai chương trình gặp phải những vấn đề nghi ngờ nhưng chưa rõ ràng, đòi hỏi sự phân tích chi tiết để làm sáng tỏ các vấn đề liên quan.
- Khi cần đánh giá các chi tiết quy trình của một hoạt động như các nhiệm vụ có được thực hiện theo chuẩn hay không
- Khi kiểm kê cơ sở vật chất và các đầu vào là cần thiết và không sẵn có trong các nguồn số liệu hiện có
- Khi các phương pháp phỏng vấn không phát hiện được các thông tin cần thiết một cách chính xác và đáng tin cậy
- Giúp hình thành các câu hỏi cho các phần phỏng vấn.
Phương pháp phỏng vấn
Phỏng vấn là phương pháp nghiên cứu phổ biến trong khoa học, giúp thu thập thông tin phù hợp với mục tiêu nghiên cứu Quá trình phỏng vấn cần tuân thủ các nguyên tắc quan trọng như bảo mật và đảm bảo tính riêng tư của người được phỏng vấn Việc giữ bí mật và tôn trọng quyền riêng tư của đối tượng nghiên cứu là yếu tố không thể thiếu để đảm bảo tính khách quan và đạo đức trong quá trình thực hiện nghiên cứu.
Phỏng vấn là phương pháp thu thập thông tin xã hội hiệu quả, dựa trên sự tương tác trực tiếp giữa người hỏi và người được hỏi nhằm thu thập dữ liệu phù hợp với mục tiêu nghiên cứu Theo Phạm và Nguyễn (2011), phương pháp này giúp khai thác các thông tin tâm lý – xã hội chính xác và sâu sắc Việc sử dụng phỏng vấn có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu xã hội, góp phần làm rõ các vấn đề phức tạp và hỗ trợ việc phân tích dữ liệu một cách toàn diện.
Phỏng vấn nhằm thu thập gồm:
- Các câu trả lời phản ánh ý thức, quan điểm của người được hỏi
- Các yếu tố như hành vi cử chỉ, ngôn từ của người trả lời mà người phỏng vấn quan sát được trong thời gian tiếp xúc
Phỏng vấn bán cấu trúc, còn gọi là phỏng vấn bán tiêu chuẩn, là phương pháp phỏng vấn trong đó người phỏng vấn dựa trên một bảng hỏi cố định nhưng có thể linh hoạt điều chỉnh và thể hiện quan điểm cá nhân Phương pháp này giúp nhà nghiên cứu thu thập dữ liệu định tính phong phú bên cạnh dữ liệu định lượng, nâng cao khả năng hiểu rõ các khía cạnh phức tạp của chủ đề nghiên cứu.
Phỏng vấn cấu trúc là phương pháp dựa trên một bảng hỏi hoàn chỉnh, trong đó người được phỏng vấn trả lời các câu hỏi cố định mà không thay đổi nhiều, giúp thu thập dữ liệu định lượng chính xác Phương pháp này mang lại khả năng phân tích dữ liệu rõ ràng và nhất quán, thuận tiện cho việc so sánh và tổng hợp kết quả nghiên cứu Đặc biệt, phỏng vấn cấu trúc phù hợp để nghiên cứu các vấn đề cần đánh giá các khía cạnh cụ thể, rõ ràng, đảm bảo tính khách quan trong thu thập thông tin.
5.3 Ưu và nhược điểm của phương pháp: a, Ưu điểm:
Việc thu thập thông tin về thực tại và tâm tư, tình cảm của đối tượng là rất quan trọng để có cái nhìn toàn diện Đôi khi, những gì quan sát được không phản ánh đúng bản chất của vấn đề, do đó cần trực tiếp hỏi để hiểu rõ hơn về suy nghĩ và cảm xúc của đối tượng Ví dụ, trong việc đánh giá chất lượng dạy học của một trường học, không chỉ dựa vào cơ sở vật chất mà còn cần phỏng vấn học sinh về thái độ của giáo viên, cũng như mức độ truyền đạt kiến thức có phù hợp với chương trình học hay không.
Thông tin có chất lượng cao và độ tin cậy của thông tin có thể được kiểm nghiệm thông qua quá trình phỏng vấn, giúp xác định tính chính xác của dữ liệu Trong quá trình phỏng vấn, người phỏng vấn có thể nắm bắt thái độ của người trả lời qua nét mặt, cử chỉ, tốc độ lời nói, từ đó đánh giá độ chân thực của câu trả lời Tuy nhiên, phương pháp phỏng vấn cũng có nhược điểm cần lưu ý để đảm bảo tính khách quan và chính xác của dữ liệu thu thập.
Việc thực hiện tổng điều tra mất nhiều thời gian và chi phí lớn, đặc biệt khi thu thập dữ liệu từ cư dân ở khu vực miền núi, do yêu cầu đi lại nhiều và tốn kém Ngoài ra, sự khác biệt về ngôn ngữ còn gây ra chi phí thuê người phiên dịch để đảm bảo thông tin được ghi nhận chính xác.
- Đôi khi thông tin người dân cung cấp cho không xác thực nên yêu cầu người phỏng vấn cần có độ nhạy bén.