Nhà nước pháp quyền và phương hướng xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

MỞ ĐẦU Xây dựng nhà nước pháp quyền đang trở thành một xu thế khách quan tất yếu đối với các quốc gia dân chủ trong thế giới hiện đại Việt Nam cũng không nằm ngoài quỹ đạo chung đó Tuy nhiên, xét về c.

MỞ ĐẦU

Xây dựng nhà nước pháp quyền đang trở thành một xu thế khách quan tấtyếu đối với các quốc gia dân chủ trong thế giới hiện đại Việt Nam cũng khôngnằm ngoài quỹ đạo chung đó Tuy nhiên, xét về cả phương diện lý luận lẫn thựctiễn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay vẫn cònrất nhiều vấn đề cần nghiên cứu và giải quyết Yêu cầu xây dựng nhà nước phápquyền lần đầu tiên được Đảng ta chính thức đưa vào văn kiện Đại hội VII củaĐảng, trong đó nêu rõ: “Quốc hội cần hướng vào việc thực hiện hai yêu cầu cơbản: Một là, xây dựng Nhà nước pháp quyền, Nhà nước có năng lực định ra một hệthống luật pháp đồng bộ đáp ứng được yêu cầu mới của sự phát triển kinh tế - xãhội và quản lý mọi mặt xã hội văn minh, tiến bộ; hệ thống pháp luật đó là cơ sởbảo đảm cho đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước được thựcthi có hiệu quả, là một nhân tố trọng yếu làm cho các quan hệ xã hội của chúng tatrở nên lành mạnh hơn Hai là, bảo đảm quyền lực và hiệu lực trên thực tế củaQuốc hội, do Hiến pháp quy định” Từ Đại hội VII đến Đại hội VIII, quan điểm củaĐảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước pháp quyền đã có bước phát triển

Hiểu được tầm quan trọng của xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ

nghĩa em xin chọn đề tài: “Nhà nước pháp quyền và phương hướng xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” Trong bài viết này em sẽ đề cập chủ yếu

những vấn đề lý luận chung và thực trạng xây dựng và phương hướng xây dựngnhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, từ những bất cập đưa ra một

số giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện hơn Do kiến thức lý luận và thực tiễn của

em còn nhiều hạn chế do vậy trong quá trình làm bài không tránh khỏi những thiếusót, rất mong thầy giáo góp ý để bài tiểu luận của em được hoàn thiện hơn Em xinchân thành cảm ơn!

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI

có sự ngự trị cao nhất của pháp luật, với nội dung thực hiện quyền lực của nhândân”

Nhà nước pháp quyền là một hiện tượng chính trị - pháp lý phức tạp được hiểu

và nhìn nhận ở nhiều góc độ khác nhau, song chúng ta có thể hiểu nhà nước phápquyền theo cách đơn giản, đó là một nhà nước quản lý kinh tế - xã hội bằng phápluật và nhà nước hoạt động theo pháp luật

Nhà nước pháp quyền là nhà nước phục tùng pháp luật mà chủ thể phục tùng phápluật trước hết là cơ quan nhà nước và công chức nhà nước

2 Đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền

Thứ nhất, nhà nước pháp quyền có sự ngự trị cao nhất của pháp luật:

 Luât pháp là tiêu chuẩn cao nhất, là căn cứ cơ bản nhất, là công cụ quản lýchủ yếu để quản lý mọi hoạt động của xã hội và công dân;

 Quyền lực của pháp luật vượt trên quyền lực của mọi tổ chức chính trị xãhội hay của mọi cá nhân

Đây có thể nói là đặc điểm tiêu biểu nhất về phương diện pháp lý để xácđịnh một nhà nước nào đó có phải là nhà nước pháp quyền hay không lànhà nước pháp quyền ở trình độ nào

Thứ hai, quyền lực nhà nước phải thể hiện ý chí và lợi ích của đại đa số nhândân:

 Thực hiện chế độ dân chủ trong công việc thiết lập quyền lực;

 Mỗi cá nhân đều là công dân tự do, có quyền lợi và nghĩa vụ theo quyđịnh của pháp luật, được quyền làm bất cứ điều gì mà pháp luật khôngcấm;

 Pháp luật chỉ nghiêm cấm những hành vi xâm hại đến lợi ích cá nhân hay

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ

HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM HIỆN NAY

1 Tiền đề xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Hiện nay, Việt Nam đã có đủ các tiền đề về kinh tế, chính trị, xã hội để từngbước xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Nhà nước pháp quyền ViệtNam của dân, do dân, vì dân, có sắc thái riêng, phù hợp với điều kiện kinh tế,chính trị, xã hội, truyền thống, văn hóa của Việt Nam Cần nhận thức rằng việc xâydựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam là quá trình lâu dài, phải được tiến hànhtừng bước, chia thành nhiều giai đoạn, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Mỗi giaiđoạn tương ứng với một mức độ phát triển của xã hội và của nhà nước Xây dựngNhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân dưới sự lãnh đạocủa Đảng cần quán triệt những vấn đề có tính nguyên tắc sau:

- Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân

là cách thức cơ bản để phát huy dân chủ và quyền làm chủ của nhân dân

- Hiến pháp và pháp luật nước ta ghi nhận quyền của công dân tham giaquản lý nhà nước, quản lý xã hội, tham gia cuộc thảo luận các vấn đềchung của địa phương, kiến nghị, đề đạt nguyện vọng, yêu cầu của mìnhvới các cơ quan nhà nước

- Một trong những điểm cơ bản của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân là quyền lực nhà nước thống nhất trên cơ sở phân

công, phối hợp trong việc thực hiện quyền lập pháp, quyền hành pháp, quyền tư pháp.

- Có sự phân công, phân cấp giữa trung ương và địa phương

- Đề cao pháp luật, tăng cường pháp chế phải đi liền với việc đưa pháp luật vào đời sống

- Kiểm tra, giám sát đầy đủ và hữu hiệu

2 Thực trạng xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Trong những năm gần đây, việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa có những mặt tích cực như:

Thứ nhất, phát huy dân chủ đảm bảo quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, cụ thể:

 Quyền lực nhà nước đã được xác lập, thực hiện trên cơ sở ý chí của nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân Nhà nước tôn trọng những quyết địnhcủa nhân dân, sự lựa chọn chính trị của nhân dân trong các cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp, tiếp thu ý kiến của nhândân trong các đợt lấy ý kiến của nhân dân đóng góp vào xây dựng Hiến pháp, pháp luật

 Các cơ quan nhà nước đã xây dựng nhiều cơ chế cụ thể để nhân dân thực hiện trên thực tế quyền giám sát của mình đối với hoạt động của cơ quan, cán bộ, công chức nhà nước Quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc - tổ chức chính trị - xã hội rộng rãi của nhân dân, đã được ban hành và đang triển khai thực hiện

 Các hình thức dân chủ trực tiếp, quyền làm chủ thông qua các cơ quan đạidiện cũng được thực hiện một cách thực chất và hiệu quả hơn Quốc hội,Hội đồng nhân dân thực quyền hơn, ngày càng thể hiện là cơ quan đại diệncho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, thực hiện quyết định các vấn đềquan trọng của đất nước, địa phương và giám sát hoạt động của các cơ quannhà nước khác

 Cùng với việc mở rộng dân chủ, Nhà nước ta đã kiên quyết đấu tranh chốnglại tình trạng dân chủ cực đoan, vô chính phủ, lợi dụng dân chủ để kíchđộng, gây rối, bảo đảm ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội; phê phán và

nghiêm trị những hành vi vi phạm quyền làm chủ của nhân dân, những hành

vi lợi dụng dân chủ làm tổn hại đến lợi ích quốc gia, dân tộc, gây mất anninh, trật tự, an toàn xã hội

Thứ hai, về xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật:

 Hệ thống pháp luật được hoàn thiện cả về nội dung và hình thức, cả về sốlượng và chất lượng văn bản quy phạm pháp luật

 Việc ban hành và thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật đã góp phần tácđộng tích cực đến sự phát triển mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội của đấtnước, phục vụ kịp thời yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa, bảo đảm quyền con người, quyền tự do, dân chủ của công dân, xâydựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa,phục vụ có hiệu quả công cuộc đổi mới của đất nước

Thứ ba, về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước:

 Các quy định của Hiến pháp và pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước đã cónhững điều chỉnh để làm rõ hơn, minh bạch hơn chức năng, nhiệm vụ,quyền hạn của từng cơ quan

 Quốc hội được xác định là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quanquyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa ViệtNam, thực hiện quyền lập hiến, lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọngcủa đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước

 Chính phủ không chỉ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, cơ quanchấp hành của Quốc hội mà còn là cơ quan thực hiện quyền hành pháp

 Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa ViệtNam, thực hiện quyền tư pháp Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyềncông tố và kiểm sát hoạt động tư pháp

Thứ tư, về sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa:Vai trò lãnh đạo của của Đảng đối với nhà nước là vấn đề rất cơ bản bảo đảmchính quyền của nhân dân Trong những năm đổi mới vừa qua, Đảng đã đề ranhững quan điểm, phương hướng, nội dung cơ bản nhằm xây dựng, hoàn thiện tổchức bộ máy nhà nước đáp ứng yêu cầu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa; đề ra định hướng chính trị đúng đắn cho hoạt động của Nhà nước; lãnhđạo hoạt động bầu cử Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp bảo đảm thật sự phát

huy quyền làm chủ của nhân dân trong việc lựa chọn các đại biểu xứng đáng vàocác cơ quan này.

Bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát huy dân chủ, bảo đảm quyềnlực thuộc về nhân dân cũng còn những hạn chế không nhỏ như:

 Hệ thống pháp luật chưa hoàn chỉnh, thiếu đồng bộ, chất lượng chưa cao,chưa ổn định; tính toàn diện, thống nhất, khả thi còn nhiều hạn chế; chưabảo đảm tính công khai, minh bạch; cơ chế xây dựng, sửa đổi bổ sung phápluật vẫn còn một số bất cập

 Các thiết chế bảo đảm thi hành pháp luật còn thiếu và yếu; năng lực phântích chính sách, đánh giá tác động của văn bản pháp luật tới đời sống xã hội,xây dựng pháp luật và thi hành pháp luật của các cơ quan, cán bộ, công chứccòn yếu; ý thức pháp luật chưa cao, việc thi hành pháp luật chưa nghiêm

 Tổ chức bộ máy của các cơ quan nhà nước vẫn còn một số điểm bất cập,hạn chế Ví dụ, số lượng các Ủy ban của Quốc hội còn ít, chưa đủ để bảođảm tính chuyên môn hóa trong hoạt động xây dựng pháp luật, giám sát;còn sự chồng chéo chức năng, nhiệm vụ giữa một số bộ, cơ quan ngangbộ…

 Cải cách hành chính, cải cách tư pháp còn chậm Trong cải cách hành chínhchưa đảm bảo đồng bộ giữa cải cách thể chế, bộ máy hành chính, đội ngũcán bộ, công chức và chế độ tài chính công

 Thiếu thiết chế chuyên trách bảo vệ Hiến pháp, chưa có cơ chế phán quyết

về vi phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp

 Hệ thống pháp luật về quyền con người ở Việt Nam chưa đồng bộ, một sốlĩnh vực chưa theo kịp với sự thay đổi của cuộc sống, chậm được sửa đổi, bổsung

Chương 3 PHƯƠNG HƯỚNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM HIỆN NAY

3.1 Đổi mới tổ chức, nâng cao hiệu lực và hiệu quả hoạt động của

bộ máy nhà nước

Cải cách bộ máy nhà nước, xây dựng một bộ máy nhà nước gọn nhẹ, cóhiệu lực trong quản lý xã hội, nhà nước có phân công, phân nhiệm rõ ràng: lập

pháp, hành pháp và tư pháp, nhưng bảo đảm quyền lực nhà nước là thống nhất

là nội dung trọng tâm của xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩacủa nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Để làm được điều này chúng ta phảiđổi mới đồng bộ hệ thống các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địaphương Trước hết là phải kiện toàn tổ chức và hoạt động của cơ quan quyềnlực nhà nước cao nhất- Quốc hội, từ đó làm cơ sở kiện toàn các cơ quan nhànước khác

3.1.1 Quốc hội

Quốc hội với tư cách là cơ quan đại biểu cao nhất, cơ quan quyền lựcnhà nước cao nhất giữ vị trí, vai trò vô cùng quan trọng trong những bước đổimới và phát triển tiếp theo của đất nước Đứng trước mục tiêu sớm đưa đấtnước ra khỏi tình trạng kém phát triển, tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta

cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại, Quốc hội khoáXII cần phải tiếp tục thực hiện công tác đổi mới tổ chức và hoạt động để cóthể đáp ứng được những yêu cầu cấp bách của tình hình mới và góp sức cùngđất nước “nắm bắt thời cơ, vượt qua thách thức, quyết tâm thực hiện thắng lợiNghị quyết Đại hội X của Đảng” Trên cơ sở nghiên cứu những kinh nghiệm

về tổ chức Quốc hội sau 20 năm tiến hành công cuộc đổi mới, đặc biệt là cácbài học kinh nghiệm của Quốc hội khoá XI cần tiếp tục kế thừa và tiếp tụcphát triển ở khoá XII và những kinh nghiệm trong tổ chức của Quốc hội một

số nước trên thế giới, dưới đây là một số giải pháp nhằm tiếp tục đổi mới tổchức bộ máy của Quốc hội hiện nay:

 Về cơ cấu, bộ máy

Trước hết, cần tiếp tục kiện toàn Uỷ ban thường vụ Quốc hội với tưcách là cơ quan thường trực của Quốc hội giữa hai kỳ họp như tăng cường sốlượng thành viên Uỷ ban thường vụ Quốc hội; giảm dần việc kiêm nhiệmtrong Uỷ ban thường vụ Quốc hội, xác định rõ hơn địa vị pháp lý, chức năng,nhiệm vụ của các ban giúp việc Uỷ ban thường vụ Quốc hội

Về hệ thống các ủy ban của Quốc hội, xây dựng hệ thống các uỷ ban

“mạnh”, được tổ chức theo hướng chuyên nghiệp hoá Cần tăng cường bộ

phận thường trực, tăng thêm số lượng đại biểu Quốc hội chuyên trách và bốtrí nhân sự hợp lý trong cơ cấu của các Uỷ ban Tăng số lượng các Uỷ ban củaQuốc hội một cách hợp lý nhằm giúp Quốc hội thực hiện có hiệu quả hơn cácchức năng được Hiếp pháp và luật quy định Cần thành lập mới và tách một

số Uỷ ban của Quốc hội hiện nay theo từng lĩnh vực hoạt động chuyên sâu.Thiết lập cơ chế hoạt động bình thường của uỷ ban lâm thời, các tiểu ban, các

tổ công tác để giúp Quốc hội giải quyết các nhiệm vụ cụ thể nảy sinh trongquá trình thực hiện các chức năng của Quốc hội

Về cơ quan giúp việc của Quốc hội, cần nâng cao hơn nữa chất lượng

bộ máy tham mưu, giúp việc của Quốc hội Trước hết là kiện toàn Văn phòngQuốc hội thành một thiết chế đủ mạnh, có tính ổn định lâu dài để có thể thammưu, giúp Quốc hội tổ chức thực hiện có kết quả các nhiệm vụ, quyền hạncủa mình Bên cạnh đó, cũng cần tăng cường năng lực cho đội ngũ cán bộ củaVăn phòng Quốc hội là những người có bản lĩnh chính trị, trình độ chuyênmôn và kỹ năng nghiệp vụ cao; đồng thời, có hình thức hữu hiệu để thu hútcác chuyên gia giỏi làm tư vấn cho các cơ quan của Quốc hội trong hoạt độngthẩm tra và giám sát

Việc kiện toàn mô hình Văn phòng của Đoàn đại biểu Quốc hội nhằmthực hiện chuyên nghiệp và chuyên trách trong hoạt động của đại biểu là vôcùng cần thiết Tổ chức lại Đoàn thư ký kỳ họp thành một thiết chế hoạt độngthường xuyên bằng cách mở rộng thành phần, khắc phục tình trạng Đoàn thư

ký chỉ làm việc trong kỳ họp

 Về nâng cao năng lực và bản lĩnh của Đại biểu Quốc hội trong việc thực hiện chức năng lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề trọng đại của đất nước

Để bảo đảm hiệu quả hoạt động của Quốc hội, đại biểu Quốc hội phải lànhững người có năng lực, trình độ, có điều kiện tham gia các hoạt động củaQuốc hội Không những thế, trong điều kiện Quốc hội chuyển dần sang hoạtđộng thường xuyên, đại biểu Quốc hội còn phải có khả năng tổ chức côngviệc một cách độc lập, chủ động, tạo điều kiện đóng góp tích cực vào các mặtcông tác của Quốc hội Với vị trí, vai trò quan trọng như vậy, trong quá trình

đổi mới tổ chức của Quốc hội khoá XII không thể không tính đến các giảipháp nhằm nâng cao chất lượng của đại biểu Quốc hội, đề cao vai trò cá nhân

và vị trí trung tâm của đại biểu Quốc hội trong mọi hoạt động của Quốc hội,trên cơ sở đó, từng bước chuyên trách hoá và chuyên nghiệp hoá hoạt độngcủa đại biểu Quốc hội Vấn đề đầu tiên là cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế giớithiệu, lựa chọn và tiến hành bầu cử đại biểu Quốc hội để bảo đảm lựa chọnđược những đại biểu Quốc hội thực sự xứng đáng, góp phần nâng cao chấtlượng đại biểu Quốc hội Đề cao vai trò của cá nhân đại biểu trong quá trìnhtriển khai các hoạt động của Quốc hội, chuyên trách hoá hoạt động của đạibiểu Quốc hội Nâng cao số lượng và chất lượng đại biểu Quốc hội chuyêntrách Quy định chế độ làm việc khoa học và hợp lý đối với các đại biểu kiêmnhiệm

 Về hoạt động của Quốc hội

a) Hoạt động lập pháp

Phát huy những thành tựu đã đạt được, bước sang nhiệm kỳ Quốc hộimới, hoạt động lập hiến, lập pháp của Quốc hội cần có những chuyển biếnmạnh mẽ hơn nữa nhằm đáp ứng tốt hơn yêu cầu của đất nước trong giai đoạnmới Những chuyển biến này không tách rời yêu cầu tiếp tục cải tiến một sốcông đoạn trong quy trình lập pháp của Quốc hội cũng như hoạt động của đạibiểu Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội khi tham gia thực hiện hoạt động lậphiến, lập pháp theo hướng “tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn nữa quy trình xâydựng pháp luật, đặc biệt là trong giai đoạn chuẩn bị dự án luật, pháp lệnh bảođảm tiến độ và nâng cao chất lượng của dự thảo” [30, tr.6], hướng tới xâydựng hệ thống pháp luật “đủ, hiệu quả và khả thi” [30, tr.7] Đầu tiên và quantrọng nhất là hoàn thiện quy trình lập hiến của Quốc hội trên cơ sở ban hànhcác quy định cụ thể về việc soạn thảo, thông qua, công bố Hiến pháp, sửa đổiHiến pháp và thủ tục, trình tự giải thích Hiến pháp Đổi mới cách thức xemxét, thống nhất những tiêu chuẩn cần xem xét để quyết định đưa một dự ánluật, pháp lệnh vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội

Một vấn đề đáng lưu ý trong thời gian tới là quan tâm hơn nữa đến cáchthức đề xuất sáng kiến xây dựng luật, phát huy hơn nữa vai trò của công dân

và các tổ chức trong quá trình sáng kiến pháp luật Phát huy tính linh hoạt,chủ động, sáng tạo của các cơ quan, đặc biệt là Uỷ ban thường vụ Quốc hộitrong quá trình thực hiện Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh nhằm kịpthời điều chỉnh Chương trình phù hợp với điều kiện thực tế.

Hoạt động thẩm tra của Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốc hội đốivới các dự án luật, pháp lệnh là vô cùng quan trọng, vì thế cần phân công cơquan thẩm tra một cách hợp lý, phù hợp tương đối với chuyên môn và đặc biệt

là khả năng của cơ quan thẩm tra Tổ chức tốt công tác cung cấp tài liệu,thông tin cho các thành viên Hội đồng dân tộc, Uỷ ban của Quốc hội nhằmcung cấp đầy đủ, kịp thời tài liệu, thông tin phục vụ cho việc tiến hành thẩmtra Bảo đảm nguyên tắc làm việc tập thể, quyết định theo đa số trong hoạtđộng thẩm tra của Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốc hội Tổ chức tốthơn hoạt động phối hợp thẩm tra giữa Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốchội Tập hợp và sử dụng có hiệu quả các chuyên gia ở từng lĩnh vực trong cácngành và các địa phương trong quá trình thẩm tra Bảo đảm tính khách quantrong quá trình thẩm tra

Ngoài ra, cũng cần tăng cường vai trò của đại biểu Quốc hội và Đoànđại biểu Quốc hội trong hoạt động tham gia xây dựng pháp luật như xây dựng

cơ chế và tạo điều kiện để đại biểu Quốc hội phát huy quyền sáng kiến lậppháp Tạo điều kiện để đại biểu Quốc hội có thể phát huy tốt vai trò, tráchnhiệm của mình trong công tác xây dựng pháp luật Phát huy vai trò của Đoànđại biểu Quốc hội trong công tác xây dựng pháp luật

Đổi mới phương thức thảo luận và thông qua dự án luật tại kỳ họp Quốchội như giảm thiểu đến mức tối đa việc thảo luận theo đoàn, tổ đại biểu tại kỳhọp Quốc hội để tránh sự trùng lặp không cần thiết; tăng cường quyền hạn vàtrách nhiệm của chủ toạ phiên họp Quốc hội; quy định cụ thể về hình thức vàtính pháp lý của Phiếu xin ý kiến đại biểu Quốc hội; thực hiện tốt quy địnhcủa Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật về quy trình xem xét, thôngqua dự án luật tại một hoặc nhiều kỳ họp Quốc hội; xây dựng những tiêu chí

cụ thể làm căn cứ cho việc xem xét, đánh giá dự án luật, từ đó, giúp đại biểu

Quốc hội thảo luận, thông qua dự án luật có chất lượng hơn, tránh nhữngtranh luận không cần thiết.

b) Hoạt động giám sát

Sự ra đời của Luật hoạt động giám sát của Quốc hội đã tạo cơ sở pháp

lý quan trọng cho việc nâng cao hiệu lực và hiệu quả hoạt động giám sát củaQuốc hội, góp phần tạo nên những thành tựu đáng kể trong hoạt động giámsát của Quốc hội khoá XI Phát huy những kết quả đã đạt được, trong nhiệm

kỳ Quốc hội khoá tới, Quốc hội cần tiếp tục đổi mới hoạt động giám sát nhằmthực hiện tốt chủ trương “nâng cao chất lượng, hiệu lực và hiệu quả hoạt độnggiám sát của Quốc hội… Xác định rõ phạm vi, nội dung, cơ chế giám sát củaQuốc hội, các Uỷ ban của Quốc hội” [4]

Trước hết, cần đổi mới phương thức nghe báo cáo và ra nghị quyết vềbáo cáo công tác của Chủ tịch nước, Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Chính phủ,Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao và các báo cáochuyên đề khác tại kỳ họp Quốc hội Xác định rõ vấn đề cần báo cáo vớiQuốc hội và dành thời gian thích đáng để đại biểu Quốc hội tranh luận đi đếnviệc bỏ phiếu về từng vấn đề đã nêu; tạo điều kiện nâng cao tính chủ động,tích cực của đại biểu Quốc hội thông qua việc tranh luận, phản biện về các nộidung của báo cáo Cần có sự kết hợp chặt chẽ giữa việc xem xét báo cáo tại

kỳ họp Quốc hội và kết quả hoạt động giám sát của Uỷ ban thường vụ Quốchội, Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốc hội giữa hai kỳ họp Quy địnhbắt buộc về việc Quốc hội ra nghị quyết về công tác của các cơ quan sau khixem xét báo cáo

Nâng cao chất lượng hoạt động chất vấn và nghe trả lời chất vấn cũngnhư nâng cao nhận thức về hoạt động chất vấn và nghe trả lời chất vấn Bảođảm chất lượng của câu hỏi chất vấn; bố trí thời gian chất vấn hợp lý tại mỗi

kỳ họp Quốc hội; tăng cường hoạt động chất vấn giữa hai kỳ họp Quốc hội,tiến hành việc chất vấn thường xuyên đối với các thành viên Chính phủ; quyđịnh cụ thể về nội dung, thủ tục, trình tự và việc xử lý kết quả của hoạt độngchất vấn, quy định rõ hiệu lực của chất vấn

Đổi mới phương thức thực hiện hoạt động giám sát của Uỷ ban thường

vụ Quốc hội, Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội bằt đầu từ việcxây dựng chương trình giám sát khoa học, cụ thể và khả thi Bảo đảm hợp lýmối quan hệ giữa giám sát chung về thực hiện chính sách, pháp luật (nhưgiám sát việc thực hiện các chủ trương đầu tư lớn, giám sát việc chỉ tiêu ngânsách…) với giám sát các vụ việc, vụ án cụ thể để bảo đảm cho hoạt động giámsát của Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốchội là giám sát vĩ mô, tránh chồng lấn sang công việc của các cơ quan kiểmtra, thanh tra, điều tra, kiểm sát, xét xử Nâng cao chất lượng của việc tổ chứccác Đoàn giám sát của Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Hội đồng dân tộc, các Uỷban của Quốc hội Bảo đảm tính đúng đắn, chính xác, khoa học và hiệu quảthiết thực của các kết luận, kiến nghị được Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Hộiđồng dân tộc, Uỷ ban của Quốc hội đưa ra trong quá trình giám sát Tăngcường hơn nữa vai trò của Uỷ ban thường vụ Quốc hội trong việc chỉ đạo,điều hoà, phối hợp hoạt động giám sát của các cơ quan của Quốc hội

c) Hoạt động quyết định các vấn đề trọng đại của đất nước

Cùng với việc đẩy mạnh công tác lập pháp và hoạt động giám sát, Quốchội ngày càng chú trọng và chủ động hơn trong việc xem xét, quyết định cácvấn đề quan trọng của đất nước Do đó, hoạt động này đã có bước tiến bộ nhấtđịnh, góp phần tạo cơ sở cho việc quản lý, điều hành phát triển kinh tế – xãhội Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, việc Quốc hội quyếtđịnh những vấn đề quan trọng của đất nước còn có những hạn chế Có ý kiếncho rằng “Quốc hội quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước vẫn cònmang tính hình thức, Quốc hội chưa nắm được thực quyền” [10, tr.144].Những hạn chế trong việc thực hiện thẩm quyền quyết định những vấn đềquan trọng của đất nước không những tác động trực tiếp tới hiệu quả hoạtđộng của Quốc hội mà còn ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực hiện quyềnlực của nhân dân trong quản lý, điều hành đất nước

Việc cung cấp đầy đủ cho các đại biểu Quốc hội những thông tin, tài liệu cầnthiết, phục vụ cho việc xem xét, quyết định một vấn đề nhất định là khâu mởđầu quan trọng, tạo cơ sở nhận thức cho đại biểu trước các vấn đề cần xem

xét Các tài liệu liên quan đến vấn đề được đưa ra Quốc hội xem xét, quyếtđịnh cần được gửi sớm cho đại biểu Quốc hội, tạo điều kiện để đại biểu Quốchội có đủ thời gian nghiên cứu, kiểm chứng, trong trường hợp cần thiết thì cóthể yêu cầu cung cấp thêm thông tin hoặc giải trình thêm để làm rõ vấn đềmình quan tâm Nghiên cứu để tổ chức một mạng lưới cộng tác viên của đạibiểu Quốc hội dưới dạng hợp đồng theo công việc, giúp đại biểu Quốc hội thuthập thông tin cần thiết về vấn đề được đưa ra xem xét, quyết định Đa dạnghoá các nguồn cung cấp thông tin, các phương thức cung cấp thông tin chođại biểu Quốc hội.

Luật hoá quy trình, thủ tục Quốc hội xem xét, quyết định những vấn đề quantrọng của đất nước là một vấn đề đáng được quan tâm hiện nay Việc luật hoá quytrình, thủ tục Quốc hội xem xét, quyết định những vấn đề quan trọng của đất nướckhông chỉ bảo đảm pháp chế trong việc thực hiện các thẩm quyền của Quốc hội màcòn tạo cơ sở bảo đảm tính hiệu quả của hoạt động này trên thực tế, góp phần hoànthiện hệ thống các quy định pháp luật về hoạt động của Quốc hội nước ta

3.1.2 Chính phủ

Trong tổ chức quyền lực nhà nước của các nhà nước hiện đại ngày naythì hành pháp là một nhánh quyền lực có vị trí quan trọng; là quyền quản lýnhà nước bằng pháp luật diễn ra trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội cả

về đối nội và đối ngoại Chính vì vậy, hoạt động của Chính phủ có ảnh hưởng

vô cùng lớn và trực tiếp đến toàn bộ đời sống xã hội Có thể nói, tổ chức vàthực thi quyền hành pháp, trong đó, Chính phủ là chủ thể cao nhất của quyềnhành pháp luôn trong trạng thái vận động và hoàn thiện không ngừng cùngvới sự vận động và phát triển của đời sống xã hội Chính phủ có vị trí, vai tròquan trọng trong bộ máy nhà nước, do vậy, ở nước ta cũng như nhiều nướckhác trên thế giới ngày nay đang tiến hành đổi mới hoạt động hành pháp củaChính phủ nhằm xây dựng một chính phủ vững mạnh, năng động, phù hợpvới nhu cầu hội nhập, mở cửa và tiến đến xây dựng hoàn thiện nhà nước phápquyền

 Về cơ cấu, bộ máy và hoạt động của Chính phủ

Chính phủ là cơ quan được lập ra để tổ chức thực hiện trên thực tế quyền lực nhànước, tiến hành hoạt động quản lý, điều hành thông qua cơ quan hành chính nhànước Tổ chức bộ máy Chính phủ có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt độngcủa toàn bộ bộ máy nhà nước Vì thế, việc cải cách bộ máy hành chính nhà nước ởtrung ương là vô cùng cấp thiết trong giai đoạn hội nhập và xây dựng nhà nướcpháp quyền Giải pháp đầu tiên được thực hiện trong thời gian này là cơ cấu lại bộmáy của Chính phủ theo hướng giảm các đầu mối, phù hợp với yêu cầu chức năng,nhiệm vụ Cơ cấu lại các cơ quan trong hệ thống hành chính nhà nước các cấp,giảm cấp phó, bỏ cấp trung gian; giảm bộ phận phục vụ trong cơ quan hành chính,chuyển sang hình thức hợp đồng dịch vụ; phân cấp mạnh cho cấp dưới gắn vớihướng dẫn và thực hiện thanh tra, kiểm tra của cấp trên.

15

Chính phủ cần tập trung vào chức năng quản lý nhà nước và chỉ đạo vĩ

mô các hoạt động sự nghiệp, cung cấp dịch vụ công, chứ không cần thiết phảitrực tiếp tổ chức tất cả các hoạt động cung cấp dịch vụ công Chính phủ chỉtrực tiếp đảm nhận những loại hình dịch vụ công nào mà thị trường và xã hộikhông thể hoặc không muốn cung ứng

Trong công tác xây dựng pháp luật, Chính phủ cần tăng cường công tácxây dựng văn bản pháp luật, tránh tình trạng “luật phải chờ nghị định, thôngtư”

 Về cơ chế trách nhiệm của Chính phủ

Cơ chế trách nhiệm của Chính phủ là “hình thức và trình tự chịu sựphán xét và gánh chịu chế tài của Chính phủ, các thành viên Chính phủ trướccác cơ quan nhà nước cấp cao có thẩm quyền” [20, tr.306] Vấn đề cơ chếtrách nhiệm của Chính phủ là một vấn đề rất được quan tâm, chính vì vậy, cầnquy định rõ hơn trách nhiệm của Chính phủ và các thành viên Chính phủtrước Quốc hội: đối với trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội, cần quyđịnh rõ hình thức trách nhiệm cụ thể và trình tự xử lý trách nhiệm Đối với cácthành viên của Chính phủ cần làm rõ hơn “trường hợp nào Quốc hội sẽ tự nêuvấn đề miễn nhiệm, trường hợp nào Thủ tướng đề nghị Quốc hội, trường hợpnào đề nghị Uỷ ban thường vụ Quốc hội” [20, tr.308]

3.1.3 Chính quyền địa phương

Việc đổi mới, hoàn thiện tổ chức và hoạt động của chính quyền địaphương cần thực hiện theo hướng:

- Quy định các tiêu chí cụ thể đối với từng loại đơn vị hành chính ởnước ta để đi đến ổn định, chấm dứt tình trạng chia, tách nhiều như thời gianqua

- Xác định rõ chức năng, nhiệm vụ quyền hạn và trách nhiệm của chínhquyền địa phương trên cơ sở phân cấp rõ ràng và hợp lý giữa trung ương và

địa phương; phân biệt chức năng, nhiệm vụ coi tổ chức bộ máy của chínhquyền ở đô thị với chính quyền ở nông thôn; xúc tiến nghiên cứu tổ chức hợp

lý Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân ở từng cấp

- Sắp xếp, tổ chức lại các cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dâncác cấp theo hướng trách nhiệm rõ ràng, phân công rành mạch, bộ máy gọnnhẹ, tăng cường tính chuyên nghiệp, giải quyết nhanh chóng công việc của cánhân và tổ chức

3.1.4 Các cơ quan tư pháp

Thực tiễn tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp và vị trí, vai tròcủa nó trong sự nghiệp đổi mới, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa đang đặt ra vấn đề cần phải tiến hành cải cách hệ thống tư pháp ViệtNam một cách cơ bản Xây dựng nhà nước pháp quyền với những nguyên tắc

cơ bản bắt buộc là phải có một nền tư pháp công minh, độc lập, vững mạnh,hiệu quả Đảng ta đã đề ra chủ trương đổi mới tổ chức và hoạt động của cáctoà án theo hướng “sắp xếp lại hệ thống toà án nhân dân, phân định hợp lýthẩm quyền của toà án các cấp Tăng cường đội ngũ thẩm phán và hội thẩmnhân dân cả về số lượng và chất lượng” [5, tr.134] Dưới đây là một sốphương hướng nhằm hoàn thiện tổ chức và hoạt động của hệ thống cơ quan tưpháp, đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền

 Về thẩm quyền, tổ chức, hoạt động của tòa án

Đối với thẩm quyền xét xử về hành chính của toà án, theo quy định củapháp luật hiện hành còn bị hạn chế, giới hạn ở một số loại khiếu kiện hànhchính nhất định, trong khi đó, quyết định hành chính, hành vi hành chính rất

đa dạng, có ở hầu hết các lĩnh vực của quản lý hành chính nhà nước Vì vậy,cần thiết phải mở rộng thẩm quyền xét xử về hành chính theo hướng mọiquyết định hành chính, hành vi hành chính nếu xâm phạm đến quyền và lợiích hợp pháp của công dân thì đều có thể trở thành đối tượng của khiếu kiệnhành chính mà toà án có thẩm quyền giải quyết, trừ trường hợp người dân có

sự lựa chọn khác hoặc pháp luật có quy định khác ở đây, vấn đề đặt ra là, nênchăng cần nghiên cứu, xem xét thành lập một cơ quan tài phán hành chính ởViệt Nam, nhằm giảm tải gánh nặng cho toà án, mặt khác cũng để cho người

dân có thêm sự lựa chọn cơ chế giải quyết hợp lý đối với các khiếu kiện hànhchính của họ?

Nghiên cứu, xác định hợp lý phạm vi thẩm quyền xét xử của toà ánquân sự theo hướng chủ yếu xét xử những vụ án về các tội xâm phạm nghĩa

vụ, trách nhiệm của quân nhân, những vụ án liên quan đến bí mật quân sự…Hiện nay, các tòa án quân sự có thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự mà chủthể của hành vi phạm tội là quân nhân hoặc là người dân nếu có hành vi phạmtội gây thiệt hại cho quân đội hoặc trong khu vực quân đội quản lý Nênchăng, xem xét để quy định hợp lý thẩm quyền của các toà án quân sự để triểnkhai theo hướng người dân nếu có hành vi phạm tội thông thường trong khuvực hoặc đối tượng do quân đội quản lý thì nên giao cho Toà án nhân dân xét

xử, trừ những vụ án liên quan đến bí mật quân sự

Về tổ chức, cần đổi mới tổ chức toà án nhân dân tối cao theo hướngtinh gọn đội ngũ thẩm phán là những chuyên gia đầu ngành về pháp luật, cókinh nghiệm lâu năm trong công tác xét xử của toà án các cấp.

Bên cạnh đó cũng cần tăng quyền và trách nhiệm cho thẩm phán để họchủ động thực thi nhiệm vụ, nâng cao tính độc lập và chịu trách nhiệm trướcpháp luật về các hành vi và quyết định tố tụng của mình Đổi mới thủ tụcnhằm tạo điều kiện cho người dân nhanh chóng tiếp cận với công lý Đổi mớiviệc tổ chức phiên toà xét xử, xác định rõ hơn vị trí, quyền hạn, trách nhiệmcủa người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng theo hướng bảo đảmtính công khai, minh bạch, dân chủ; nâng cao chất lượng tranh tụng tại cácphiên toà xét xử Xây dựng cơ chế xét xử theo thủ tục rút gọn đối với những

vụ án có đủ một số điều kiện nhất định Khắc phục tình trạng kháng nghị trànlan, thiếu căn cứ; quy định chặt chẽ những căn cứ kháng nghị và quy định rõtrách nhiệm của người ra kháng nghị đối với bản án hoặc quyết định của toà

án đã có hiệu lực pháp luật Từng bước thực hiện công khai hoá các bản án,trừ những bản án hình sự về tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia hoặc liênquan đến thuần phong mỹ tục

 Về tổ chức, hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân

Từ chức năng của Viện kiểm sát cấp huyện là giữ quyền công tố vàkiếm sát hoạt động điều tra của cơ quan điều tra, hoạt động xét xử toà án cấphuyện, để bảo đảm tính đồng bộ, thẩm quyền của Viện kiểm sát cấp huyệncần được mở rộng tương ứng với thẩm quyền của toà án cấp huyện Bên cạnh

đó cũng cần nghiên cứu phương án thành lập Viện kiểm sát khu vực

 Về tổ chức, hoạt động của cơ quan điều tra

Nghiên cứu để tiến tới thu gọn đầu mối các cơ quan điều tra Xác định

rõ nhiệm vụ của cơ quan điều tra trong mối quan hệ với các cơ quan khácđược giao một số hoạt động điều tra theo hướng cơ quan điều tra chuyên tráchđiều tra tất cả các vụ án hình sự, các cơ quan khác chỉ tiến hành một số biệnpháp điều tra theo yêu cầu của cơ quan điều tra chuyên trách

 Về tổ chức, hoạt động của cơ quan thi hành án

Thống nhất quản lý cơ quan thi hành án nhằm tạo điều kiện thuận lợitrong việc tập trung nhân lực, vật lực cho việc kiện toàn bộ máy, tạo cơ chếquản lý thống nhất.

 Về tổ chức, hoạt động của cơ quan bổ trợ tư pháp

- Đối với giám định tư pháp: nâng cao trách nhiệm pháp lý, trình độchuyên môn, nghiệp vụ của đội ngũ giám định viên chuyên trách Cần quantâm đầu tư hơn nữa và thành lập tổ chức giám định chuyên trách Cần phảixác định rõ cơ chế đánh giá, kiểm tra các kết luận giám định trước khi các kếtluận giám định đó được dùng để làm cơ sở giải quyết vụ việc

- Về tổ chức luật sư: đào tạo, phát triển đổi ngũ luật sư đủ về số lượng,

có trình độ chuyên môn cao, tăng cường khả năng tranh tụng tại phiên toà,

đồng thời xác định rõ chế độ trách nhiệm đối với luật sư

3.2 Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật

Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật có chất lượng tốt cả về nộidung lẫn hình thức là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, một đòi hỏi cấpthiết, một tất yếu khách quan của việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hộichủ nghĩa Không sớm xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật với chấtlượng tốt sẽ không kịp thời tạo ra được môi trường pháp lý bình đẳng, thuậnlợi cho mọi thành phần kinh tế tồn tại và phát triển, không thể quản lý xã hội

ổn định nếu thiếu pháp luật Chính vì vậy, cần có những giải pháp nhằm hoànthiện hệ thống pháp luật, từ đó thực hiện quản lý nhà nước bằng pháp luật mớiđạt hiệu quả cao.

Trước hết, pháp luật phải thể hiện đúng đắn ý chí và nguyện vọng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động - số đông người trong xã hội Nội dung của ý chí và nguyện vọng thể hiện trong luật phải phù hợp với các điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội tồn tại một cách khách quan trong thời kỳ đó.

Để nguyên tắc này được thực hiện, việc xây dựng luật, pháp lệnh phảitiến hành điều tra xã hội học để tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng của nhân dân,nghiên cứu lợi ích khác nhau của các đối tượng điều chỉnh Trên cơ sở đóhình thành các quy phạm pháp luật Tuỳ theo phạm vi và đối tượng điều chỉnhcủa dự án luật rộng hay hẹp mà tiến hành việc lấy ý kiến của nhân dân trêndiện rộng hay trong phạm vi hẹp, nhằm thu hút nhân dân đóng góp ý kiến mộtcách thiết thực, tránh hình thức, qua loa, hời hợt Bằng cách đó mà pháp luật

sẽ thể hiện được ý chí, nguyện vọng của nhân dân, phù hợp với thực tiễn kinh

tế, xã hội trong từng thời kỳ Đồng thời cũng bằng cách đó mà luật sau khiban hành nhanh chóng đi vào cuộc sống, được nhân dân tự giác chấp hành

Hai là, pháp luật phải thể chế đúng đắn đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng trong từng thời kỳ

Đường lối chính sách của Đảng chỉ đạo pháp luật từ nội dung đến cảhình thức văn bản quy phạm pháp luật Ngược lại pháp luật lại thể chế hoáđường lối, chính sách của Đảng thành các quy phạm pháp luật có tính bắtbuộc chung Do đó nhà làm luật phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc nàytrong hoạt động lập pháp Xa rời nguyên tắc này pháp luật thiếu sự địnhhướng nội dung điều chỉnh về phương diện chính trị pháp lý Vì thế, thể chếhoá đúng đắn đường lối, chính sách của Đảng thành các quy phạm pháp luật trong các đạo luật là nguyên tắc và là đảm bảo cho việc nâng caochất lượng của luật

Ba là, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp của luật