Viện trợ phát triển chính thức (oda) trong bối cảnh việt nam trở thành nước có thu nhập trung bình (mic)

1 MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIÊT TẮT 3 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU 4 LỜI MỞ ĐẦU 5 Chương 1 Tổng quan về vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) 10 1 1 Các khái niệm chung về ODA 10 1 1 1 Khái niệm 10 1 1 2 P[.]

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIÊT TẮT 3

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU 4

LỜI MỞ ĐẦU 5

Chương 1: Tổng quan về vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) 10

1.1 Các khái niệm chung về ODA 10

1.1.1 Khái niệm 10

1.1.2 Phân loại ODA 10

1.1.3 Các nguồn cung cấp ODA 11

1.2 Viện trợ tại các nước thu nhập trung bình MIC 12

1.2.1 Các nước có thu nhập trung bình MIC 12

1.2.2 Quan điểm về cung cấp viện trợ cho các nước MIC 13

1.3 Đặc điểm và vai trò của ODA 13

1.3.1 Đặc điểm của ODA 13

1.3.2 Vai trò của ODA 15

1.4 Nguồn vốn ODA đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế Việt Nam 17

1.5 Những lưu ý khi sử dụng nguồn vốn ODA 17

Chương 2: Thực trạng ODA tại Việt Nam trong điều kiện có mức thu nhập trung bình 19

2.1 Bối cảnh 19

2.1.1 Bối cảnh kinh tế thế giới 19

2.1.2 Tình hình kinh tế Việt Nam 21

2.2 Đánh giá ODA tại Việt Nam trước và sau khi Việt Nam trở thành nước có thu nhâp trung bình 21

2.2.1 ODA – tăng trưởng kinh tế 22

2.2.2 ODA – phát triển xã hội 23

2.2.3 ODA có hiệu quả chưa cao do năng lực thấp thụ viện trợ của Việt Nam yếu 26

2.3 Các nhần tố tác động đến ODA Việt Nam khi trở thành nước có thu nhập trung bình 27

2.3.1 Các nhân tố từ phía cung cấp viện trợ 27

2.3.3 Các nhân tố nội tại Việt Nam 30

Chương 3: Quan điểm và định hướng ODA trong thời gian tới 34

3.1 Một số quan điểm về ODA tại Việt Nam trong bối cảnh MIC 34

3.2 Định hướng và giải pháp viện trợ phát triển tại Việt Nam trong bối cảnh MIC 35

3.2.1 Định hướng thu hút lĩnh vực phát triển nông nghiệp và nông thôn (nông nghiệp, thuỷ lợi, lâm nghiệp, thuỷ sản kết hợp xoá đói giảm nghèo) 35

3.2.2 Định hướng thu hút xây dựng hạ tầng kinh tế 35

3.2.3 Định hướng thu hút xây dựng kết cấu hạ tầng xã hội 36

3.2.4 Định hướng thu hút bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên 36

3.2.5 Định hướng thu hút các dự án cải cách hành chính, phát triển nguồn nhân lực và các lĩnh vực xã hội khác 36

3.2.6 Định hướng thu hút và sử dụng ODA theo nhà tài trợ 37

3.2.7 Định hướng sử dụng các phương thức viện trợ 38

3.3 Giải pháp thu hút và sử dụng vốn ODA trong thời gian tới 38

3.3.1 Giải quyết vấn đề về giải ngân vốn ODA 38

3.3.2 Đổi mới và đẩy mạnh công tác quy hoạch 40

3.3.3 Đào tạo, bố trí, sử dụng có hiệu quả cán bộ làm công tác kinh tế đối ngoại, xúc tiến đầu tư và quản lý các dự án ODA 41

3.3.4 Nâng cao năng lực quản lý điều hành của bộ máy quản lý nhà nước và thực hiện đề án 42

3.3.5 Trang bị hệ thống công nghệ thông tin, tạo kết nối với các nhà tài trợ và các Bộ, Ngành TW trong việc tìm nguồn ODA cho tỉnh 42

3.3.6 Lập đề cương sơ bộ, đề cương chi tiết cho các dự án ODA cụ thể để làm việc với các nhà tài trợ, các Bộ, ngành TW 43

KẾT LUẬN 44

TÀI LIỆU THAM KHẢO 45

DANH MỤC CÁC CHỮ VIÊT TẮT

OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế

UNDP Chương trình phát triển của Liên Hợp Quốc

UNIDO Tổ chức phát triển công nghiệp của

Liên Hợp Quốc IFDA Quỹ phát triển nông nghiệp Quốc Tế

CG Hội nghị các nhà tài trợ đầu tiên cho Việt Nam

JBIC Ngân hàng hợp tác quốc tế Nhật Bản

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Phân loại nước theo thu nhập của WB (năm 2012) 12

Bảng 2.1 Tăng trưởng GDP của kinh tế thế giới giai đoạn 2010 –

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Vốn luôn được coi là một trong những nhân tố quyết định cho quá trình sản xuất kinh doanh và tăng trưởng kinh tế của các quốc gia Đặc biệt là để đạt tăng trưởng kinh

tế cao, vấn đề tạo nguồn vốn và sử dụng nó một cách có hiệu quả càng trở nên cần thiết đối với tất cả các quốc gia muốn trở thành nước công nghiệp hoá - hiện đại hóa với thời gian ngắn nhất

Trong bối cảnh toàn cầu hoá nền kinh tế hiện nay, với vị trí là một quốc gia đang phát triển, việc nhận trợ cấp từ nước ngoài để phát triển nền kinh tế còn lạc hậu trong nước là một trong những giải pháp thiết yếu của Việt Nam Nền kinh tế Việt Nam đã thu được những kết quả đáng khả quan như tốc độ tăng trưởng nhanh, lạm phát ở mức có thể kiểm soát được, nhưng để duy trì tốc độ tăng trưởng như vậy thì nhu cầu về vốn đầu tư là rất lớn Trong khi đó nền kinh tế nước ta lại có xuất phát điểm thấp, nghèo nàn, lạc hậu nên nguồn vốn trong nước không thể đáp ứng hết nhu cầu về vốn đầu tư đó Vì vậy, nguồn vốn đầu tư nước ngoài nói chung và nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) nói riêng là rất quan trọng

Nguồn vốn ODA đã hỗ trợ đắc lực cho phát triển hạ tầng cơ sở ở Việt Nam, đồng thời

là sự phát triển về mặt xã hội trong thời kì xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Trong bối cảnh hiện nay, tình hình trong nước và quốc tế có nhiều thay đổi, Việt Nam

có nhiều thuận lợi cho phát triển, xong vẫn phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức Năm 2010, Việt Nam đã đạt mức thu nhập GDP bình quân đầu người đạt khoảng 1.168 USD/người – vượt mức khởi điểm của nước thu nhập trung bình (theo phân loại của Ngân hàng thế giới) Đây là một cột mốc quan trọng mà Việt Nam đạt được trên con đường phát triển kinh tế - xã hội 2011-2020, bên cạnh nguồn vốn trong nước có vai trò quyết định, Đảng và Nhà nước chủ trương huy động các nguồn vốn từ bên ngoài, chủ yếu là vốn FDI và ODA và vay vốn ưu đãi từ các nhà tài trợ nước ngoài Theo tính toán của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, để đảm bảo thực hiện mục tiêu tăng trưởng 6,5-7%/năm trong thời kì 2016 – 2020 cần phải dựa vào các nguồn vốn phát triển từ ngân sách nhà nước khoảng 180 tỷ USD, trong đó 25% phải dựa vào các nguồn vốn nước ngoài, chủ yếu vẫn là vốn FDI và vốn ODA và vay vốn ưu đãi từ các nhà tài trợ nước ngoài Do

vậy, nguồn vốn ODA và vay vốn ưu đãi vẫn tiếp tục có vai trò quan trọng đối với Việt Nam trong bối cảnh MIC

Phù hợp với thông lệ viện trợ phát triển quốc tế, các nhà tài trợ áp dụng các chính sách khác nhau với nhóm nước chậm phát triển thu nhập thấp và nhóm nước thu nhập trung bình Trở thành nước có thu nhập trung bình, mặc dù trung bình thấp, song các nhà tài trợ áp dụng đối với Việt Nam một chính sách tài trợ như một nước trung bình không có ngoại lệ

Xuất phát từ những thực tiễn nêu trên, đề tài nghiên cứu “Viện trợ phát triển chính thức (ODA) trong bối cảnh Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình (MIC)” nhằm góp phần giải quyết một phần yêu cầu đặt ra đối với công tác quản lý sử dụng nguồn vốn vay trong giai đoạn phát triển mới của đất nước

2 Tổng quan tài liệu

1 Lương Thị Quế Anh (2015), Quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA trong lĩnh vực giáo

dục và đào tạo tại Việt Nam Bài viết đã chỉ ra được một cách rõ ràng thực trạng trong

việc quản lí vốn ODA tại Việt Nam, bên cạnh đó đã đi sâu vào thực trạng ODA trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo và đã đưa ra được giải pháp cụ thể cho việc sử dụng nguồn vốn ODA trong lĩnh vực giáo dục

2 Nguyễn Hữu Dũng (2008), Thu hút và sử dụng ODA của ngân hàng thế giới tại Việt

Nam Bài nghiên cứu đã tổng quan được thực trạng thu hút ODA của Việt Nam trong

giai đoạn 15 năm thu hút ODA giai đoạn 1993 - 2007, bên cạnh đó còn phân tích được các nhân tố ảnh hưởng đến thu hút và sử dụng ODA của Ngân hàng thế giới tại Việt Nam

và đưa ra được giải pháp cải thiện tình hình thu hút vốn ODA của Việt Nam với Ngân hàng Thế giới Cách giải quyết các vấn đề còn tồn đọng trong việc xử lý và giải ngân vốn ODA của Việt Nam

3 Đồng Thị Thu Hằng (2003), Những giải pháp nhằm tăng cường thu hút và sử dụng có

hiệu quả nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức ODA đối với phát triển ngành giáo dục của Việt Nam trong thời gian tới, Khóa luận tốt nghiệp Bài viết đã chỉ ra được thực

trạng huy động và sử dụng ODA đối với phát triển ngành giáo dục ở Việt Nam, những giải pháp nhằm tăng cường thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA trong phát triển giáo dục

ở việt nam trong thời gian tới Tuy nhiên thì bài viết chưa nêu ra được tình hình huy động vốn của Việt Nam trong thời gian qua

4 Nguyễn Thị Phương Lan (2016), Thực trạng huy động, quản lý và sử dụng nguồn vốn

ODA ở Việt Nam trong thời gian qua Bài nghiên cứu đã đánh giá và phân tích được tình

hình thu hút và sử dụng vốn ODA ở Việt Nam trong giai đoạn từ năm 1993 đến 2016

Tác giả đã đưa ra những số liệu cụ thể về tình hình hút ODA cũng như những đóng góp của nguồn vốn ODA vào sự phát triển của các ngành kinh tế ở Việt Nam Đồng thời cũng đưa ra những vấn đề còn vướng mắc trong vấn đề quản lý và sử dụng nguồn vốn này Tuy nhiên nghiên cứu vẫn chưa đưa ra được những nguyên nhân của các vấn đề và những giải pháp cụ thể

5 Tôn Thành Tâm (2005), Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nguồn vốn hỗ trợ phát

triển chính thức ODA tại Việt Nam, Đại học Kinh tế Quốc dân, Hà Nội Tác phẩm đã đề

cập đến các nội dung: Những vấn đề lý luận cơ bản về hiệu quả quản lý nguồn vốn ODA Phân tích, đánh giá thực trạng hiệu quả quản lý nguồn vốn ODA ở Việt Nam Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nguồn vốn ODA trong thời gian tới Tác giả phân tích kinh nghiệm sử dụng nguồn vốn ODA của các nước trên thế giới và các bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam về quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA Tuy nhiên phân tích này chỉ nêu lên kết quả của các nước trong quá trình sử dụng vốn mà không phân tích sâu các nguyên nhân, tác giả cũng không đưa ra các khuyến nghị về chính sách, mô hình quản lý sử dụng ODA… của các nước sử dụng và quản lý thành công hay thất bại nguồn vốn ODA Tác giả đã đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nguồn vốn ODA tại Việt Nam trong thời gian tới gồm: thành lập ngân hàng bán buôn nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức, hoàn thiện các cơ chế, chính sách quản lý ODA, bổ sung, sửa đổi nội dung các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan đến quá trình thực hiện các chương trình, dự án, và các giải pháp bổ trợ khác nhằm góp phần nâng cao năng lực quản lý về ODA

6 Andy Sumner, Jonathan Glennie, Nilima Gulrajani, and Myles Wickstead (2019),

ODA, The next 50 years: a proposal for a new universal development commitment Tác

giả đã đưa ra được tình hình thu hút nguồn vốn ODA từ trước 2019 và từ đó đưa ra được

dự báo Tuy nhiên, bài nghiên cứu chưa đi sâu vào một khu vực cụ thể và chưa đưa ra được định hướng và giải pháp trong tương lai

7 Chenery và Strout (1996), Foreign Assistance and Economic Development, đã nhấn

mạnh tầm quan trọng của nguồn vốn ODA Tác giả đã lập luận rằng hỗ trợ phát triển từ các nước giàu cho các nước đang phát triển sẽ thu hẹp khoảng cách giàu - nghèo, bằng cách cung cấp một lượng vốn cần thiết ở giai đoạn đầu, rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của một quốc gia

8 Helmut Fuhrer (1996), A history of the development assistance committee and the

development co-operation directorate in dates, names and figures Bài nghiên cứu cho

thấy năm 1969, tổ chức OECD đã đưa ra khái niệm về nguồn vốn ODA lần đầu tiên như sau: “Nguồn vốn phát triển chính thức (viết tắt là ODA) là nguồn vốn hỗ trợ để tăng cường phát triển kinh tế và xã hội của các nước đang phát triển, thành tố hỗ trợ chiếm

một khoảng xác định trong khoản tài trợ này” Như vậy, khái niệm sơ khai đã phân biệt ODA với các nguồn vốn đầu tư khác với hai đặc điểm chính: đây là khoản hỗ trợ phát triển chính thức và có bao gồm thành tố hỗ trợ Các khái niệm sau về ODA đã bổ sung

và lượng hóa tỷ lệ phần trăm thành tố hỗ trợ là 20 - 30% tùy vào nhà tài trợ và quốc gia nhận tài trợ Tuy nhiên, qua thời gian mục đích viện trợ và tùy thuộc vào quốc gia viện trợ và nhận viện trợ ODA cũng thay đổi từ mục đích ban đầu là hàn gắn viết thương chiến tranh, sau này là trách nhiệm của các nước giàu giúp các nước nghèo để phát triển kinh tế - xã hội

9 Lensink và Morrissey (2000), Aid instability as a measure of uncertainty and the

positive impact of aid on growth, đã tập trung đánh giá hiệu quả của nguồn vốn ODA

đối với quá trình phát triển kinh tế của các nước đang phát triển từ góc độ kinh tế vi mô, chỉ ra các hạn chế và tác động xấu của các nước đang phát triển khi tiếp nhận nguồn vốn ODA Đó là việc nhận nguồn viện trợ không ổn định và không chắc chắn từ bên ngoài

đã ảnh hưởng tiêu cực đến chính sách tài chính và đầu tư của nước nhận viện trợ Các nghiên cứu này đã nhấn mạnh trách nhiệm của các nhà tài trợ trong chính sách ODA Hơn nữa, các tác giả đã khẳng 9 định rằng tác động của ODA là nguy hiểm và tiêu cực đến phát triển kinh tế, phần lớn là do tham nhũng và thiếu hiệu quả trong quá trình thực hiện nguồn vốn ODA của nước nhận viện trợ

10 Tun Lin Moe (2008), An empirical investigation of relationships between official

development assistance (ODA) and human and educational development Tác phẩm đã

đánh giá tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức ODA vào sự phát triển giáo dục và con người ở tám quốc gia được lựa chọn tại khu vực Nam Á và chỉ ra sự khác biện các chỉ số phát triển con người, cơ sở hạ tầng và chất lượng giáo trình, giáo viên đã được cải thiện sau 15 năm tiếp nhận nguồn vốn ODA

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Bài viết nhằm góp phần giải quyết một phần yêu cầu đặt ra đối với công tác quản

lý và sử dụng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức trong giai đoạn thời kì mới của đất nước khi Việt Nam chuyển từ nước chậm phát triển, thu nhập thấp sang nước thu nhập trung bình thấp, đồng thời, chính sách ODA cho Việt Nam thay đổi từ quan hệ cho và nhận ODA sang quan hệ đối tác phát triển Xuất phát từ đó, bài viết đề xuất những giải pháp quản lí và sử dụng nguồn vốn ODA một cách hợp lý và đạt hiệu quả phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài tập trung và vốn ODA và vốn vay ưu đãi

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài

• Về mặt không gian: Nghiên cứu trên địa bàn Việt Nam

• Về mặt thời gian: Tập trung phân tích ODA trong giai đoạn 1993 – 2005, chú

trọng vào các vấn đề nổi lên trong thời kỳ 2010 – 2015 (Việt Nam bước vào

ngưỡng của nước có thu nhập trung bình)

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong phần trình bày đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu cụ thể như phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh, các số liệu thống kê từ Tổng cục thống kê,

Bộ Kế hoạch đầu tư và một vài dữ liệu sơ cấp, thứ cấp khác

6 Đóng góp của đề tài

- Đóng góp một số hiểu biết ban đầu dựa trên kinh nghiệm thực tế Việt Nam quản lý và

sử dụng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và vốn vay ưu đãi của các nhà tài trợ trong môi trường MIC

- Đưa ra một số giải pháp về quản lý và sử dụng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) một cách hiệu quả trong bối cảnh thời kì mới

Chương 1: Tổng quan về vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA)

1.1 Các khái niệm chung về ODA

1.1.1 Khái niệm

Theo cách hiểu chung nhất, ODA là tất cả các khoản vốn hỗ trợ không hoàn lại

và các khoản tín dụng ưu đãi (cho vay dài hạn và lãi suất thấp của các Chính phủ, các tổ chức thuộc hệ thống Liên hợp quốc, các tổ chức phi Chính phủ (NGO), các tổ chức tài chính quốc tế (IMF, ADB, WB, ) dành cho các nước nhận viện trợ không hoàn lại, vay

ưu đãi về lãi suất và thời hạn thanh toán (theo định nghĩa của OECD, nếu ODA là khoản vay ưu đãi thì yếu tố cho không phải đạt 25% trở lên) Về thực chất, ODA là sự chuyển giao một phần GNP từ bên ngoài vào một quốc gia, do vậy ODA được coi là một nguồn lực từ bên ngoài

1.1.2 Phân loại ODA

Tùy theo phương thức phân loại mà ODA được xem có mấy loại:

a Phân theo phương thức hoàn trả: ODA có 3 loại:

- Viện trợ không hoàn lại: bên nước ngoài cung cấp viện trợ (mà bên nhận không hoàn trả lại) để bên nhận thực hiện các chương trình, dự án theo sự thỏa thuận giữa các bên Viện trợ không hoàn lại thường được thực hiên dưới các dạng:

• Hỗ trợ kỹ thuật

• Viện trợ nhân đạo bằng hiện vật

- Viện trợ có hoàn lại: nhà tài trợ cho nước cần vốn vay một khoản tiền (tùy theo quy mô

và mục đích đầu tư) với mức lãi suất ưu đãi và thời gian trả nợ thích hợp Những điều kiện ưu đãi thường là:

• Lãi suất thấp (tùy thuộc vào mục tiêu vay và nước vay)

• Thời hạn vay nợ dài (từ 20 - 30 năm)

• Có thời gian ân hạn (từ 10-20 năm)

- ODA cho vay hỗn hợp: là các khoản ODA kết hợp một phần ODA không hoàn lại và một phần tín dụng thương mại theo các điều kiện của tổ chức Hợp tác kinh tế và phát triển

b Nếu phân loại theo nguồn cung cấp, ODA có hai loại:

- ODA song phương: Là các khoản viện trợ trực tiếp từ nước này đến nước kia thông qua hiệp định được ký kết giữa hai Chính phủ

- ODA đa phương: Là viện trợ chính thức của một tổ chức quốc tế (IMF, WB, ) hay tổ chức khu vực (ADB, EU, ) hoặc của một Chính phủ của một nước dành cho Chính phủ của một nước nào đó, nhưng có thể được thực hiện thông qua các tổ chức đa phương như

UNDP (Chương trình phát triển Liên Hiệp Quốc), UNICEF (Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc) Các tổ chức tài chính quốc tế cung cấp ODA chủ yếu:

• Ngân hàng thế giới (WB)

• Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF)

• Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB)

c Phân loại theo mục tiêu sử dụng:

- Hỗ trợ cán cân thanh toán: Thường là tài trợ trực tiếp (chuyển giao tiền tệ) nhưng đôi khi lại là hiện vật (hỗ trợ hàng hóa) như hỗ trợ nhập khẩu bằng hàng hoặc vận chuyển hàng hóa vào trong nước qua hình thức hỗ trợ cán cân thanh toán hoặc có thể chuyển hóa thành hỗ trợ ngân sách

- Tín dụng thương mại: Với các điều khoản “mềm” (lãi suất thấp, hạn trả dài) trên thức

tế là một dạng hỗ trợ hàng hóa có ràng buộc

- Viện trợ chương trình (gọi tắt là viện trợ phi dự án): Là viện trợ khi đạt được một hiệp định với đối tác viện trợ nhằm cung cấp một khối lượng ODA cho một mục đích tổng quát với thời hạn nhất định, mà không xác định một cách chính xác nó sẽ được sử dụng như thế nào

- Hỗ trợ cơ bản chủ yếu là về xây dựng cơ sở hạ tầng: Thông thường, các dự án này có kèm theo một bộ phận không viện trợ kỹ thuật dưới dạng thuê chuyên gia nước ngoài để kiểm tra những hoạt động nhất định nào đó hoặc để soạn thảo, xác nhận các báo cáo cho các đối tác viện trợ

- Hỗ trợ kỹ thuật: Chủ yếu tập trung vào chuyển giao tri thức hoặc tăng cường cơ sở lập

kế hoạch, cố vấn nghiên cứu tình hình cơ bản, nghiên cứu khi đầu tư Chuyển giao tri thức có thể là chuyển giao công nghệ như thường lệ nhưng quan trọng hơn là đào tạo về

kỹ thuật, phân tích kinh tế, quản lý, thống kê, thương mại, hành chính nhà nước, các vấn

đề xã hội

1.1.3 Các nguồn cung cấp ODA

Trong thời kỳ chiến tranh lạnh và đối đầu Đông Tây, trên thế giới tồn tại 3 nguồn ODA chủ yếu:

• Liên Xô cũ, Đông Âu

• Các nước thuộc tổ chức OECD

• Các tổ chức quốc tế và phi Chính phủ

Hiện nay, trên thế giới có hai nguồn ODA chủ yếu: các nhà tài trợ đa phương và các

tổ chức viện trợ song phương

a Các nhà tài trợ đa phương

- Các tổ chức thuộc hệ thống Liên Hiệp Quốc gồm:

• Chương trình phát triển của Liên Hiệp Quốc (UNDP)

• Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF)

• Tổ chức Nông nghiệp và lương thực (FAO)

• Chương trình lương thực thế giới (WFD)

• Quỹ dân số Liên Hiệp Quốc (UNFDA)

• Tổ chức y tế Thế giới (WHO)

• Tổ chức phát triển công nghiệp của Liên Hiệp Quốc (UNIDO)

• Quỹ phát triển nông nghiệp Quốc tế (IFDA)

- Các tổ chức tài chính quốc tế:

• Quỹ tiền tệ Quốc tế (IMF)

• Ngân hàng Thế giới (WB)

• Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB)

- Liên minh Châu ÂU (EU)

- Các Tổ chức phi Chính Phủ (NGO)

- Tổ chức xuất khẩu dầu mỏ (OPEC)

- Quỹ Cô-oét

b Các nước viện trợ song phương:

- Các nước thành viên Ủy ban Hỗ trợ phát triển (DAC) của tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD)

- Các nước đang phát triển

1.2 Viện trợ tại các nước thu nhập trung bình MIC

1.2.1 Các nước có thu nhập trung bình MIC

Các quốc gia có thu nhập trung bình theo cách xác định của Nhóm Ngân hàng Thế giới là những quốc gia có tổng thu nhập quốc gia trên đầu người từ 1.035 đến 12.616 USD

Thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam năm 2010 đạt khoảng 1.160 USD và bước

từ nước có thu nhập thấp nên nước có thu nhập trung bình thấp

Bảng 1.1 Phân loại nước theo thu nhập của WB (năm 2012)

Phân loại thu nhập GNP/đầu người

Thu nhập cao > 12.616

1.2.2 Quan điểm về cung cấp viện trợ cho các nước MIC

- Một số nhà tài trợ chuyển đổi hình thức quan hệ hợp tác phát triển chính thức sang quan

hệ đối tác, với việc hỗ trợ trực tiếp quan hệ hợp tác giữa các đối tác của hai bên hoặc chấm dứt chương trình cung cấp viện trợ phát triển cho nước nhận ODA khi đi từ nước

có thu nhập trung bình thấp lên trung bình

- Các nhà tài trợ sẽ điều chỉnh cơ cấu nguồn vốn ODA theo hướng giảm nguồn vốn viện trợ không hoàn lại và các khoản vay ưu đãi; mở các kênh tín dụng mới với các điều kiện cho vay kém ưu đãi hơn, song vẫn tốt hơn so với vay thương mại…

- Nhiều cách tiếp cận và mô hình tài trợ phát triển sẽ được áp dụng như tiếp cận chương trình, ngành (PBA), hỗ trợ ngân sách có mục tiêu (TBS); khuyến khích sự tham gia và quá trình phát triển của các tổ chức phi chính phủ; hỗ trợ khu vực tư nhân tham gia đầu

tư phát triển các lĩnh vực công, nhất là phát triển cơ sở hạ tầng; phân công lao động và

bổ trợ lẫn nhau trên cơ sở lợi thế so sánh giữa các đối tác phát triển sẽ được đẩy mạnh Khuyến khích phát triển quan hệ đối tác giữa các cơ quan đơn vị

1.3 Đặc điểm và vai trò của ODA

1.3.1 Đặc điểm của ODA

Trong giai đoạn này đã xuất hiện một số đặc điểm quan trọng sau:

Thứ nhất tỉ trọng ODA song phương có xu thế tăng lên, ODA đa phương hóa có xu thế

giảm đi Quá trình quốc tế hóa đời sống kinh tế thế giới và xu thế hội nhập đã tạo điều kiện cho các quan hệ kinh tế, chính trị giữa các quốc gia ngày càng được đẩy mạnh và tăng cường Hoạt động của một số tổ chức đa phương tỏ ra kém hiệu quả làm cho một

số nhà tài trợ ngần ngại đóng góp cho tổ chức này Điều đó là nguyên nhân chính tạo nên sự chuyển dịch, tỉ trọng ODA song phương có xu hướng tăng lên, ODA đa phương

có xu hướng giảm đi Điều đó đã được chứng minh trên thực tế là trong các năm

1980-1994 trong tổng số ODA của thế giới, tỉ trọng ODA song phương từ 67% tăng lên 69% trong khi đó tỉ trọng ODA đa phương giảm từ 33% xuống 31% ( Nguồn: Bộ Kế hoạch- Đầu tư)

Thứ hai, sự cạnh tranh ngày càng tăng trong quá trình thu hút ODA Trên thế giới, một

số nước mới giành được độc lập hoặc mới tách ra các nhà nước liên bang tăng lên đáng

kể và có nhu cầu lớn về ODA Một số nước cộng hòa thuộc Nam Tư cũ và một số nước Châu Phi bị tàn phá nặng nề trong chiến tranh sắc tộc đang cần đến sự hỗ trợ quốc tế Ở Châu Á, Trung Quốc, các nước Đông Dương, Myanmar cũng dang cần đến nguồn ODA lớn để xây dựng kinh tế, phát triển xã hội Số nước có nhu cầu tiếp nhận ODA là rất lớn

vì vậy sự cạnh tranh giữa các nước ngày càng trở nên gay gắt Các vấn đề mà các nước cung cấp ODA quan tâm đến tạo nên sự cạnh tranh giữa các nước tiếp nhận là năng lực

kinh tế của quốc gia tiếp nhận, các triển vọng phát triển, ngoài ra còn chịu nhiều tác động của các yếu tố khác như: Nhãn quan chính trị, quan điểm cộng đồng rộng rãi, dựa trên

sự quan tâm nhân đạo và hiểu biết về sự cần thiết đóng góp vào ổn định kinh tế- xã hội quốc tế Cùng mối quan hệ truyền thống với các nước thế giới thứ ba của các nước phát triển, hay tầm quan trọng của các nước đang phát triển với tư cách là bạn hàng thị trường, nơi cung cấp nguyên liệu, lao động Mặt khác, chính sách đối ngoại, an ninh và lợi ích chiến lược, trách nhiệm toàn cầu hay cá biệt… cũng là nhân tố tạo nên xu hướng phân

bổ ODA trên thế giới theo vùng Ngoài ra còn có thêm lý do đó là sự chuẩn bị đáp ứng nhu cầu riêng biệt về thủ tục, quy chế, chiến lược, viện trợ khác nhau của các nhà tài trợ trên thế giới cũng tạo nên sự chênh lệch trong quá trình thu hút và sử dụng ODA giữa các quốc gia hấp thụ nguồn vốn này

Chính sự cạnh tranh gay gắt đã tạo nên sự tăng giảm trong tiếp nhận viện trợ của các nước đang phát triển Kể từ năm 1970, ODA chủ yếu hướng vào tiểu vùng Sahara và Trung Đông kể cả Ai Cập Bên cạnh đó, Trung Mỹ là vùng nhận được tỷ trọng viện trợ tăng lên chút ít, tỷ trọng này đã thực sự bị cắt giảm mạnh đối với các vùng Nam Á (đặc biệt là Ấn Độ) và Địa trung Hải trong vong 10 năm, từ tài khóa 1983/1984 đến 1993/1994, tỷ trọng thu hút ODA thế giới và của tiểu vùng Sahara đã tăng từ 29,6% lên 36,7%, của Nam và Trung Á khác và Châu Đại Dương từ 20,3% lên 22,9%; Châu Mỹ

La Tinh và vùng Caribe từ 12% lên 14%

Thứ ba, sự phân phối ODA theo khu vực nghèo của thế giới không đồng đều Nguyên

nhân tạo nên sự khác biệt như vậy có thể có rất nhiều lý giải khác nhau, có thể là do những mong muốn của các quốc gia đi viện trợ như mở rộng quan hệ hợp tác về chính trị hay kinh tế, mục đích xã hội, điều đó phụ thuộc rất nhiều vào ý muốn chủ quan của nhà tài trợ Lúc đầu họ chỉ quan tâm đến việc thiết lập các mối quan hệ với nước láng giềng của mình, nhưng sau họ lại nhận thấy rằng cần thiết lập các quan hệ với các nước khác trên thế giới để tìm kiếm thị trường trao đổi buôn bán hay đầu tư mà việc đầu tư thiết lập quan hệ ngoại giao bằng cách viện trợ ODA Mặt khác chính những yếu tố trong nội bộ của quốc gia cũng tạo nên những khác biệt lớn trong quá trình nhận viện trợ như các mối quan hệ với các nước phát triển, hay những thành tích trong phát triển đất nước hay cũng có thể là do nhu cầu hết sức cần thiết như chiến tranh, thiên tai…

Thứ tư, triển vọng gia tăng nguồn vốn ODA ít lạc quan Mặc dù Đại hội đồng Liên Hợp

Quốc đã khuyến khích dành 1% GNP của các nước phát triển để cung cấp ODA cho các nước nghèo Nhưng nước có khối lượng ODA lớn như Nhật Bản, Mỹ thì tỷ lệ này mới chỉ đạt ở mức trên dưới 0,3% trong nhiều năm qua Tuy có một số nước như Thụy Điển,

Na Uy, Phần Lan, Đan Mạch… đã có tỷ lệ ODA chiếm hơn 1% GNP, song khối lượng ODA tuyệt đối của các nước này không lớn Thêm vào đó tình hình kinh tế phục hồi chậm chạp ở các nước đang phát triển cũng là một trở ngại gia tăng ODA Ngoài ra, hàng

năm các nước cung cấp ODA dựa vào kết quả hoạt động của nền kinh tế của mình để xem xét khối lượng ODA có thể cung cấp được Nhưng hiện nay các nước phát triển đang có dấu hiệu đáng lo ngại trong nền kinh tế của mình như khủng hoảng kinh tế hay hàng loạt các vấn đề xã hội trong nước, chịu sức đàm phán của dư luận đòi giảm viện trợ để tập trung giải quyết các vấn đề trong nước Tuy nhiên, ở các nước phát triển, kinh

tế tăng bình quân 6%/năm trong các năm 1991-1994 (4%/năm trong thập kỉ 80) Đời sống nhân dân đang được cải thiện rõ rệt Do sự phục hồi kinh tế ở các nước phát triển, nguồn vốn chuyển dịch vào các nước đang phát triển có thể sẽ giảm sút trong các năm tới, ODA là một khoản vốn mà các nước phát triển hỗ trợ cho các nước đang phát triển

nó được thực hiện từ rất lâu, qua các giai đoạn nhất định, có những xu thế vận động riêng, nhìn chung lại, xu hướng vận động hiện nay hàm chứa cả các yếu tố thuận lợi lẫn khó khăn cho một số nước đang phát triển như nước ta đang tìm kiếm nguồn hỗ trợ phát triển chính thức, tuy nhiên các yếu tố thuận lợi là cơ bản Xét trên phạm vi quốc tế, ODA

có thể huy động được lại tùy thuộc vào chính sách đối ngoại khôn khéo và khả năng hấp thụ vốn nước ngoài của chính nền kinh tế nước đó Qua đó ta có thể thấy rõ được những đặc điểm riêng biệt của ODA so với các nguồn vốn khác

1.3.2 Vai trò của ODA

ODA thể hiện mối quan hệ đối ngoại giữa hai bên cung cấp và bên tiếp nhận, tuy vậy đối với mỗi bên nó sẽ mang một ý nghĩa khác nhau

a, Đối với nước xuất khẩu vốn

Viện trợ song phương tạo điều kiện cho các công ty của bên cung cấp hoạt động thuận lợi hơn tại các nước nhận viện trợ một cách gián tiếp Cùng với sự gia tăng của vốn ODA, các dự án đầu tư của những nước viện trợ cũng tăng theo những điều kiện thuận lợi, đồng thời kéo theo sự gia tăng về buôn bán giữa hai quốc gia Ngoài ra, nước viện trợ còn đạt được những mục đích về chính trị, ảnh hưởng của họ về mặt kinh tế - văn hóa đối với nước nhận cũng sẽ tăng lên

Nguồn ODA đa phương mặc dù cũng có ưu điểm giúp các nước tiếp nhận khôi phục và phát triển kinh tế, nhưng nó cũng có mặt tiêu cực ở chỗ dễ tạo ra nạn tham nhũng trong các quan chức Chính phủ hoặc phân phối giàu nghèo trong các tầng lớp dân chúng nếu không có những chính sách kiểm soát và quản lý chặt chẽ việc sử dụng nguồn vốn này trong nước

Điều nguy hiểm nhất có thể xảy ra của viện trợ ODA là các nước cung cấp không nhằm cải tạo nền kinh tế - xã hội của nước đang phát triển nhằm vào các mục đích quân sự

b, Đối với các nước tiếp nhận

Tầm quan trọng của ODA đối với các nước đang và kém phát triển là điều không thể phủ nhận Điều này được thể hiện rõ qua những thành công mà các nước tiếp nhận ODA đã đạt được

Đầu tiên, trong khi các nước đang phát triển đa phần là trong tình trạng thiếu vốn trầm

trọng nên thông qua ODA song phương có thêm vốn để phục vụ cho quá trình phát triển kinh tế - xã hội ODA mang lại nguồn lực cho đất nước

Thứ hai, theo các nhà kinh tế, việc sử dụng viện trợ ở các nước đang phát triển nhằm loại

bỏ sự thiếu vốn và ngoại tệ, tăng đầu tư vốn đến thời điểm mà ở đó sự tăng trưởng kinh

tế tạo điều kiện cho các nước này đạt được đến quá trình tự duy trì và phát triển

Thứ ba, tạo điều kiện để các nước tiếp nhận có thể vay thêm vốn của các tổ chức quốc

tế, thực hiện việc thanh toán nợ tới hạn qua sự giúp đỡ của ODA

Thứ tư, ODA còn có thể giúp các nước đang lâm vào tình trạng phá giá đồng nội tệ có

thể phục hồi đồng tiền của nước mình thông qua những khoản hỗ trợ lớn của các tổ chức tài chính quốc tế mang lại

Thứ năm, ODA giúp các nước nhận hỗ trợ tạo ra những tiền đề đầu tiên, đặt nền móng

cho sự phát triển về lâu dài thông qua lĩnh vực đầu tư chính của nó là nâng cấp cơ sở hạ tầng về kinh tế

Thứ sáu, ODA tác động tích cực đến phát triển kinh tế xã hội của các địa phương và

vùng lãnh thổ, đặc biệt là ở các thành phố lớn: nguồn vốn này trực tiếp giúp cải thiện điều kiện về vệ sinh y tế, cung cấp nước sạch, bảo vệ môi trường Đồng thời nguồn vốn ODA cũng góp phần tích cực trong việc phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn, phát triển nông nghiệp, xóa đói giảm nghèo

Thứ bảy, ODA giúp các doanh nghiệp nhỏ trong nước có thêm vốn, tạo điều kiện nâng

cao hiệu quả đầu tư cho sản xuất kinh doanh, dần dần mở rộng quy mô doanh nghiệp Ngoài ra, ODA còn giúp các nước nhận viện trợ có cơ hội để nhập khẩu máy móc thiết

bị cần thiết cho quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước từ các nước phát triển Thông qua nước cung cấp ODA nước nhận viện trợ có thêm nhiều cơ hội mới để tham gia vào các tổ chức tài chính thế giới, đạt được sự giúp đỡ lớn hơn về vốn từ các tổ chức này

Bên cạnh những mặt tích cực, ODA cũng có không ít những mặt hạn chế Hạn chế rõ nhát của viện trợ phát triển chính thức ODA là các nước đều muốn nhận được nguồn vốn này phải đáp ứng các yêu cầu của bên cấp viện trợ Mức độ đáp ứng càng cao thì viện

trợ tăng lên càng nhiều Ngay ở trong một nước, tình trạng tập trung ODA vào các thành phố trọng điểm cũng tạo nên sự mất cân đối trong cơ cấu kinh tế - xã hội của quốc gia

đó, làm cho hố ngăn cách giàu nghèo thành thị và nông thôn càng trở nên cách biệt Cho đến nay, mặc dù bối cảnh quốc tế đã có nhiều biến đổi, song mục tiêu và lợi ích của các nước cấp vốn theo đuổi hầu như không thay đổi so với trước đây: tập trung cho an ninh của hệ thống TBCN, tuyên truyền dân chủ kiểu phương Tây, trói buộc sự phát triển kinh

tế của cá quốc gia phụ thuộc thế giới thứ ba vào trong một trật tự tự do mà các trung tâm

tư bản đã sắp đặt khuyến khích tự do hóa kinh tế để mở đường cho tư bản nước ngoài tràn vào…

1.4 Nguồn vốn ODA đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế Việt Nam

Nguồn vốn này đã đóng một phần rất quan trọng trong chiến lược tăng trưởng, giảm nghèo, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cải cách thể chế, thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội của nước ta

Nguồn vốn ODA đã ưu tiên sử dụng cho các lĩnh vực giao thông vận tải, phát triển nguồn

và mạng lưới truyền tải và phân phối điện, phát triển nông nghiệp và nông thôn, cấp thoát nước và bảo vệ môi trường, y tế, giáo dục, và đào tạo, khoa học và công nghệ Nguồn vốn ODA đã đóng góp cho sự thành công của một số chương trình quốc gia có ý nghĩa sâu rộng như chương trình dân số và phát triển, tiêm chủng mở rộng, dinh dưỡng trẻ em

ODA cũng góp phần quan trọng tăng cường khả năng quản lý của nhà nước thông qua các chương trình hỗ trợ phát triển pháp luật, các dự thảo cải cách bộ máy hành chính quan liêu và lạc hậu trước đây Thông qua các dự án ODA, trình độ khoa học kĩ thuật trong sản xuất, trình độ quản lý của các cán bộ Việt Nam phát triển rất nhiều

Một loạt những thành tích mà Việt Nam đạt được từ thời kì mở cửa cho đến nay trong mọi lĩnh vực: văn hóa, y tế, giáo dục, kinh tế, chính trị, xã hội, đã là bằng chứng cho

sự đóng góp không nhỏ của nguồn vốn ODA trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội

ở Việt Nam…

1.5 Những lưu ý khi sử dụng nguồn vốn ODA

Ngoài mục tiêu cung cấp ODA cho các nước nghèo giúp họ phát triển kinh tế, thực chất là trong tương lai, các nước nghèo sẽ đóng góp vai trò quan trọng trong sự phát triển của chính các nước giàu cụ thể là biến họ thành nơi cung cấp nguyên vật liệu rẻ, nhân công rẻ, tiếp nhận công nghệ và tư bản thừa, là thị trường tiêu thụ hàng hóa, đón nhận những ngành, công nghệ ít hàm lượng khoa học, gây ô nhiễm môi trường

Như vậy, các nước giàu khi cung cấp ODA cho các nước nghèo đều gắn với những lợi ích và chiến lược như mở rộng thị trường, mở rộng hợp tác có lợi ích cho họ, đảm bảo mục tiêu về an ninh quốc phòng hoặc đuổi theo mục tiêu chính trị…

Về kinh tế, các nước tiếp nhận ODA phải chấp nhận dỡ bỏ dần hàng rào thuế quan, bảo

hộ các ngành công nghiệp non trẻ và bảng thuế xuất nhập khẩu của các nước tài trợ Nước tiếp cận ODA cũng được yêu cầu từng bước mở cửa thị trường, yêu cầu có những

ưu đãi đối với các nhà đầu tư trực tiếp từ nước ngoài như cho phép họ đầu tư vào những lĩnh vực hạn chế có khả năng sinh lời cao

Nguồn vốn ODA của các nước này cũng thường gắn với việc mua sản phẩm từ nước này đôi khi không hoàn toàn phù hợp, không cần thiết đối với các nước nghèo

Các nước nhận ODA buộc phải chấp nhận một phần trợ cấp là hàng hóa hoặc dịch vụ từ các nước giàu

Các nước tiếp nhận tuy có toàn quyền sử dụng ODA nhưng thông thường, các danh mục

dự án ODA cũng phải có sự thỏa thuận, đồng ý của nước viện trợ, do đó một số dự án

có thể không thật cần thiết và quan trọng đối với nước tiếp nhận Tác động của tỷ giá hối đoái có thể làm cho giá trị tiền trả lớn hơn Thêm vào đó là tình trạng thất thoát, sử dụng không hiệu quả nguồn vốn ODA có thể đẩy nước tiếp nhận vào tình trạng nợ nần

Chương 2: Thực trạng ODA tại Việt Nam trong điều kiện có mức thu

nhập trung bình

2.1 Bối cảnh

2.1.1 Bối cảnh kinh tế thế giới

Sau cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu năm 2008, kinh tế thế giới vẫn biến động đầy bất ổn Tăng trưởng kinh tế khó khăn, thất nghiệp cao, hoạt động thương mại suy giảm, dòng vốn có nhiều biến động, nợ công có xu hướng gia tăng mạnh,… là những hệ lụy vẫn tiếp tục kéo dài sang giai đoạn mới vè khiến nền kinh tế toàn cầu phải đối diện với muôn vàn khó khăn

Tại các nước phát triển, bức tranh màu xám của tăng trưởng được ghi nhận ở hầu hết các nhóm nước Tại các nền kinh tế phát triển, tăng trưởng chuyển biến hết sức chậm chạp trong hai năm đầu 2011 – 2012, và chỉ bắt đầu có dấu hiệu lấy lại đà phục hồi từ năm

2013, tuy nhiên quá trình phục hồi vẫn còn khá mong manh Đối với các nền kinh tế đang phát triển và mới nổi, tình hình dường như cũng không mấy sáng sủa hơn Nếu như giai đoạn 2010 trở về trước, tốc độ tăng trưởng của các nền kinh tế này được coi là động lực cho quá trình phục hồi của kinh tế toàn cầu, thì đến giai đoạn này tốc độ tăng trưởng

đã bắt đầu chậm lại

Bảng 2.1 Tăng trưởng GDP của kinh tế thế giới giai đoạn 2010 – 2015 (%)

Nguồn: World bank Outlock, IMF

Đồng thời, giai đoạn 2011 – 2015 cũng chứng kiến sự tiếp tục đi xuống của dòng vốn đầu tư toàn cầu (thể hiện qua chỉ tiêu tổng lượng vốn xuyên biên giới gộp – gross cross-border capital) Dòng vốn này đã giảm liên tục từ mức đỉnh điểm 11,8 nghìn tỷ USD vào năm 2007, tương đương xấp xỉ 20% GDP toàn, xuống còn chưa đến 2 nghìn tỷ USD vào năm 2009, sau đó bắt đầu phục hồi trở lại đạt mức 6,1 nghìn tỷ trong năm 2010 nhưng lại tiếp tục giảm xuống còn 5,3 nghìn tỷ năm 2011, 4,6 nghìn tỷ năm 2012 và hiện chỉ dao động ở mức khoảng 4 nghìn tỷ USD, tức là chỉ bằng 1/3 so với mức đỉnh của năm

2007, và tương đương khoảng 6% GDP toàn cầu

Điều này tác động rất lớn đến nguồn vốn ODA vì các nước phát triển là nguồn cung chủ yếu cho dòng vốn ODA

2.1.2 Tình hình kinh tế Việt Nam

Tính chung giai đoạn 2011 - 2015, mặc dù tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân ước đạt khoảng 5,82%, thấp hơn so với giai đoạn 2006 - 2010, nhưng trong bối cảnh nền kinh tế phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức và kinh tế thế giới thường xuyên xuất hiện nhiều nhân tố bất lợi thì đây vẫn là mức tăng tương đối tốt Hơn thế nữa, xu hướng phục hồi kinh tế trong 2 năm gần đây cũng rõ nét hơn GDP bình quân đầu người cũng tăng trưởng khá, trong bối cảnh lạm phát được duy trì ở mức thấp đã góp phần nâng cao mức sống thực tế của người dân

Biểu đồ 2.1 Tình hình thu hút vốn ODA tại Việt Nam giai đoạn 1993 - 2014

Nguồn: Bộ Kế hoạch và Đầu tư

Có thể thế thấy năm 2010 nguồn vốn ODA chảy vào Việt Nam giảm mạnh cả về số lượng được kí kết, chỉ bằng một nửa so với năm 2010, điều này chứng tỏ ảnh hưởng từ biết động của nền kinh tế thế giới và một lí do khác là Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình

2.2 Đánh giá ODA tại Việt Nam trước và sau khi Việt Nam trở thành nước có thu nhâp trung bình

Tại các nước kém và đang phát triển như Việt Nam, nguồn vốn ODA tiếp nhận chủ yếu được dùng để đầu tư cơ sở hạ tầng, các công trình trọng yếu, như các tuyến đường giao thông, các công trình năng lượng và công nghiệp, bệnh viện, trường học,… Tình trạng các nhà tài trợ đã, đang giảm dần và sẽ cắt hẳn viện trợ khi Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình ảnh hưởng tới tiến độ thi công của các công trình đang xây dựng,

hoặc làm hạn chế nguồn vốn đầu tư phát triển của nước tiếp nhận Tốc độ phát triển và khả năng cạnh tranh do đó cũng sẽ bị ảnh hưởng Đặc biệt trong trường hợp của Việt Nam, dù đã thoát nghèo, song, quá trình phát triển vẫn chưa thực sự ổn định và vững chắc, đất nước vẫn đang trong công cuộc công nghiệp hóa - hiện đại hoá, đời sống người dân chỉ vừa được cải thiện, cơ sở hạ tầng còn thô sơ, vai trò của ODA, do đó, là rất lớn trong việc cung cấp tiềm lực cho nền kinh tế Ước tính, nguồn vốn dành cho đầu tư cơ

sở hạ tầng chiếm tới 40% tổng vốn ODA

2.2.1 ODA – tăng trưởng kinh tế

Trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, với mục tiêu phấn đấu tới năm

2020 cơ bản trở thành một nước công nghiệp Để đạt được thành công ấy, bên cạnh khai thác tối ưu các nguồn lược trong nước thì tranh thủ sự đóng góp từ nguồn lực bên ngoài

là vô cùng quan trong Trong đó, gói viện trợ ODA có ý nghĩa hết sức to lớn Cách đây

20 năm (ngày 9/11/1993), một sự kiện quan trọng đã chính thức đánh dấu sự mở đầu mối quan hệ hợp tác phát triển giữa Việt Nam và cộng đồng các nhà tài trợ quốc tế là hội nghị bàn tròn về viện trợ dành cho Việt Nam đã được tổ chức lần đầu tại Thủ đô Paris, Pháp Trong 20 năm qua, đã có 19 Hội nghị Nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam được tổ chức, 5 trong số đó được tổ chức ở nước ngoài Trong thời gian qua, cộng đồng tài trợ tại Việt Nam liên tục được mở rộng và hiện có 51 nhà tài trợ, bao gồm cả nhà tài trợ song phương và nhà tài trợ đa phương đang hoạt động thường xuyên tại Việt Nam Thực tế cho thấy, từ năm 1993 đến cuối năm 2012, Việt Nam đã nhận được tổng giá trị cam kết hỗ trợ khoảng 78 tỷ USD, tổng vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), ký kết khoảng 58 tỷ USD và giải ngân 37 tỷ USD Trong 9 tháng đầu năm 2013, vốn ODA ký kết đạt gần 4,6 tỷ USD, giải ngân khoảng 3,13 tỷ USD Giao thông vận tải và bưu chính viễn thông là lĩnh vực tiếp nhận nguồn vốn ODA lớn nhất, tiếp theo là ngành năng lượng

và công nghiệp

Thực tế tiếp nhận, sử dụng vốn ODA cho thấy ODA là một nguồn vốn quan trọng đối với sự phát triển của đất nước ODA giúp chúng ta tiếp cận khoa học công nghệ hiện đại, xây dựng cơ sở hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực

Biểu đồ 2.2 Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) Việt Nam giai đoạn 2005 - 2015

Nguồn: World bank

Chịu ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng năm 2008, tốc độ tăng trưởng kinh tế Việt Nam

có xu hướng xuống dốc, tuy nhiên đang dần dần vực dậy trong những năm sau đó Đến năm 2010, Việt Nam bước lên trở thành nước có thu nhập trung bình bên cạnh những chiều hướng tích cực thì các tác động tiêu cực kèm theo là việc bị giảm các ưu đãi từ nguồn vốn ODA và các nguồn vốn viện trợ không hoàn lại, tốc độ tăng trưởng GDP của Việt Nam có dấu hiệu giảm, giảm 1.17% từ 6.42% năm 2010 xuống còn 5.25% năm

2012

Có thể nói ODA là một nguồn vốn cần thiết cho Việt Nam trong giai đoạn công nghiệp hóa hiện đại hóa để phát triển đất nước

2.2.2 ODA – phát triển xã hội

2.2.2.1 ODA hỗ trợ phát triển khoa học, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực

Một trong những yếu tố quan trọng góp phần đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đó là yếu tố khoa học công nghệ và khả năng tiếp thu những thành tựu khoa học tiên tiến của đội ngũ lao động Thông qua các dự án ODA các nhà tài trợ có những hoạt động nhằm giúp Việt Nam nâng cao trình độ khoa học công nghệ và phát triển nguồn nhân lực như: cung cấp các tài liệu kỹ thuật, tổ chức các buổi hội thảo với

sự tham gia của những chuyên gia nước ngoài, cử các cán bộ Việt Nam đi học ở nước ngoài, tổ chức các chương trình tham quan học tập kinh nghiệm ở những nước phát triển,

cử trực tiếp chuyên gia sang Việt Nam hỗ trợ dự án và trực tiếp cung cấp những thiết bị

kỹ thuật, dây chuyền công nghệ hiện đại cho các chương trình, dự án Thông qua những hoạt động này các nhà tài trợ sẽ góp phần đáng kể vào việc nâng cao trình độ khoa học, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực của Việt Nam và đây mới chính là lợi ích căn bản, lâu dài đối với chúng ta