Tạp chí luật học - 41 hững tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng TNHS là những tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của trường hợp phạm tội cụ thể của loại tội giảm đi hoặc tăng lên so với trườn
Trang 1Tạp chí luật học - 41
hững tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng
TNHS là những tình tiết làm cho mức
độ nguy hiểm của trường hợp phạm tội cụ
thể của loại tội giảm đi hoặc tăng lên so với
trường hợp bình thường và do đó, là căn cứ
để giảm nhẹ hoặc tăng nặng TNHS đồng thời
cũng là một trong 4 căn cứ để tòa án cân
nhắc khi quyết định hình phạt đối với người
phạm tội
Số lượng và nội dung các tình tiết tăng
nặng, giảm nhẹ TNHS phải được quy định
trong BLHS, nó có tính ổn định khá cao Qua
15 năm thi hành BLHS năm 1985 với 4 lần
sửa đổi, bổ sung nhưng số lượng và nội dung
các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS vẫn
không có sự thay đổi Đến BLHS năm 1999,
phần lớn các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ
TNHS trong BLHS năm 1985 vẫn được kế
thừa song có một số tình tiết mới được bổ
sung, sửa đổi một cách khá hoàn chỉnh Có
thể tóm tắt những điểm mới sửa đổi, bổ sung
đó như sau:
1 Tên gọi và điều luật quy định: Tên cũ
là "Các tình tiết giảm nhẹ" quy định tại Điều
38 và "Các tình tiết tăng nặng" quy định tại
Điều 39 BLHS năm 1985 Tên mới là "Các
tình tiết giảm nhẹ TNHS" quy định tại Điều
46 và "Các tình tiết tăng nặng TNHS" quy
định tại Điều 48 BLHS năm 1999
Việc bổ sung cụm từ "TNHS" vào 2 chế
định nói trên là hoàn toàn đúng đắn và cần
thiết nhằm làm rõ nội dung của từng chế
định và làm chính xác hóa 2 thuật ngữ pháp
lí này
2 Đ[ tách khoản 3 Điều 38 BLHS năm
1985 thành 1 điều độc lập của BLHS năm
1999 Đó là Điều 47: Quyết định hình phạt nhẹ hơn quy định của Bộ luật So với khoản 3
Điều 38 BLHS năm 1985 thì Điều 47 BLHS năm 1999 đ[ có sự sửa đổi, bổ sung rất chi tiết Cụ thể:
- Về điều kiện áp dụng: Khoản 3 Điều 38 BLHS năm 1985 quy định rất chung chung là
"khi có nhiều tình tiết giảm nhẹ"; còn Điều
47 BLHS năm 1999 đ[ xác định rõ "khi có ít nhất 2 tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản
1 Điều 46 "
- Về mức hình phạt: Khoản 3 Điều 38 BLHS năm 1985 quy định tòa án có thể quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất mà
điều luật quy định nhưng không xác định
rõ khung hình phạt nào của điều luật Còn
Điều 47 BLHS năm 1999 đ[ thu hẹp phạm vi
áp dụng như sau: Hình phạt mà tòa án có thể quyết định trong trường hợp này chỉ có thể là hình phạt dưới mức thấp nhất của khung mà
điều luật đ[ quy định nhưng phải trong khung hình phạt liền kề nhẹ hơn; trong trường hợp điều luật chỉ có một khung hình phạt hoặc khung hình phạt đó là khung hình phạt nhẹ nhất của điều luật thì tòa án có thể quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hoặc chuyển sang hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn
Với quy định chặt chẽ như vậy đảm bảo cho việc áp dụng hình phạt được thống nhất, chính xác, tránh được sự tùy tiện khi áp dụng, góp phần thực hiện nguyên tắc phân hóa TNHS ngay trong luật
N
* Nghiên cứu sinh Trường đại học luật Hà Nội
Trang 242 - Tạp chí luật học
3 BLHS năm 1999 đ[ bổ sung khoản 3
Điều 46 nhằm khắc phục thiếu sót của BLHS
năm 1985 Trong đó quy định: "Các tình tiết
giảm nhẹ đ được BLHS quy định là dấu
hiệu định tội hoặc định khung thì không được
sử dụng là các tình tiết giảm nhẹ TNHS khi
quyết định hình phạt" Quy định này đ[ khắc
phục được tình trạng nhận thức sai và áp
dụng các hình phạt nhẹ hơn mức cần thiết
đối với bị cáo
4 Số lượng, nội dung các tình tiết giảm
nhẹ và tăng nặng TNHS cũng được sửa đổi,
bổ sung
a Về các tình tiết giảm nhẹ TNHS
Khoản 1 Điều 38 BLHS năm 1985 có 8
điểm tương ứng với 8 nhóm tình tiết giảm
nhẹ TNHS Còn khoản 1 Điều 46 BLHS năm
1999 có tới 18 điểm tương ứng với 18 nhóm
tình tiết giảm nhẹ TNHS Việc tăng số điểm
quy định nhóm các tình tiết giảm nhẹ do các
lí do chủ yếu sau đây:
- Có nhiều điểm của Bộ luật cũ (xem
điểm a, b, d, e, g, h khoản 1 Điều 38) được
tách ra thành hai hoặc ba điểm quy định các
nhóm tình tiết giảm nhẹ của khoản 1 Điều 46
Bộ luật mới;
- Có hai tình tiết hoàn toàn mới được
quy định thành các điểm độc lập là người
phạm tội đ[ lập công chuộc tội (điểm r) và
người phạm tội có thành tích xuất sắc trong
sản xuất, chiến đấu, học tập hoặc công tác
(điểm s)
Ngoài ra, có một tình tiết mới được bổ
sung vào điểm b Điều 46 BLHS năm 1999 là
người phạm tội tự nguyện khắc phục hậu
quả
Việc bổ sung 3 tình tiết mới này là hoàn
toàn đúng đắn vì nó có tác dụng khuyến
khích người phạm tội lập công chuộc tội, chủ
động khắc phục hậu quả và thể hiện thái độ
của Nhà nước ta tôn trọng quá khứ của người
phạm tội đồng thời cũng gián tiếp khuyến
khích mọi người tích cực lập thành tích xuất
sắc trong sản xuất, chiến đấu, học tập và công tác
BLHS năm 1999 cũng đ[ loại bỏ tình tiết giảm nhẹ TNHS là phạm tội do trình độ nghiệp vụ non kém Việc loại bỏ tình tiết này, theo chúng tôi là hoàn toàn cần thiết vì
ba lí do sau đây:
Một là, Nhà nước ta không khuyến khích người kém năng lực chuyên môn tham gia hoạt động quản lí, đặc biệt là quản lí tài sản; Hai là, việc xác định trình độ nghiệp vụ như thế nào là non kém thường rất phức tạp;
Ba là, khắc phục được tình trạng nhiều tòa án lạm dụng tình tiết này để giảm nhẹ TNHS và hình phạt cho người phạm tội một cách không đúng đắn, chủ yếu do động cơ tư lợi
b Các tình tiết tăng nặng TNHS Khoản 1 Điều 39 BLHS năm 1985 có 9
điểm tương ứng với 9 nhóm tình tiết tăng nặng TNHS Còn khoản 1 Điều 48 BLHS năm 1999 có tới 14 điểm tương ứng với 14 nhóm tình tiết tăng nặng TNHS
Việc tăng số lượng điểm quy định các tình tiết tăng nặng TNHS do các lí do chủ yếu sau đây:
- Do có một số điểm quy định các tình tiết trong Bộ luật cũ (xem các điểm a, b, g khoản 1 Điều 39) được tách ra thành 2 hoặc
3 điểm của Bộ luật mới hoặc được sắp xếp lại cho có cùng tính chất
- Có 8 tình tiết mới tăng nặng TNHS
được quy định, đó là:
+ Phạm tội có tính chất chuyên nghiệp; + Phạm tội có tính chất côn đồ;
+ Xâm phạm tài sản nhà nước;
+ Phạm tội gây hậu quả rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng;
+ Lợi dụng tình trạng khẩn cấp, dịch bệnh để phạm tội;
+ Dùng phương tiện có khả năng gây nguy hiểm cho nhiều người
Trang 3Tạp chí luật học - 43
Trong số đó, có 3 tình tiết được quy định
thành các điểm độc lập của khoản 1 Điều 48
BLHS năm 1999 là phạm tội có tính chất
chuyên nghiệp (điểm b); phạm tội có tính
chất côn đồ (điểm d); xâm phạm tài sản nhà
nước (điểm i)
Việc bổ sung 8 tình tiết mới nói trên là
rất cần thiết vì nó đáp ứng được yêu cầu đấu
tranh phòng chống tội phạm của Nhà nước ta
trong tình hình hiện nay, khắc phục được các
hạn chế của BLHS năm 1985 Việc bổ sung
những tình tiết mới này có tác dụng răn đe,
phòng ngừa cao; mặt khác nó cũng là căn cứ
để tòa án áp dụng mức hình phạt cao hơn đối
với người phạm tội, thể hiện rõ mục đích
trừng trị của luật hình sự nói chung và của
hình phạt nói riêng
Trước hết, phải kể đến trường hợp phạm
tội có tính chất chuyên nghiệp, có tính chất
côn đồ hoặc dùng phương tiện có khả năng
gây nguy hiểm cho nhiều người Thời gian
qua, có rất nhiều đối tượng phạm tội có tính
chất chuyên nghiệp, côn đồ hoặc dùng
phương tiện có khả năng gây nguy hiểm cho
nhiều người nhưng đều ở các tội mà tình tiết
này không phải là yếu tố định tội hoặc định
khung hình phạt Do đó, việc tòa án muốn
tăng hình phạt đối với bị cáo không có căn
cứ vì BLHS chưa quy định những tình tiết
này là tình tiết tăng nặng TNHS
Bởi vậy, với việc bổ sung này thì từ nay
các tòa án hoàn toàn có đủ căn cứ để nâng
hình phạt đối với các bị cáo phạm tội nếu có
các tình tiết tăng nặng TNHS nói trên
Thứ hai, có hai tình tiết tăng nặng TNHS
được bổ sung là do có sự thay đổi trong phân
loại tội phạm của BLHS năm 1999 (phạm tội
gây hậu quả rất nghiêm trọng và đặc biệt
nghiêm trọng) và do sự sáp nhập hai chương
của BLHS cũ (chương IV - Các tội xâm
phạm sở hữu XHCN, chương VI - Các tội
xâm phạm sở hữu của công dân) thành
chương XIV của BLHS năm 1999 - Các tội
xâm phạm sở hữu
Thật vậy, các tội phạm trong BLHS năm
1985 được phân làm hai loại: ít nghiêm trọng
và nghiêm trọng (khoản 2 Điều 8) nhưng trong BLHS năm 1999, các tội phạm được phân thành 4 loại: ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng (khoản 2 Điều 8) Do đó, ngoài trường hợp nghiêm trọng, BLHS năm 1999 coi trường hợp phạm tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng là tình tiết tăng nặng TNHS là việc làm đương nhiên Tương tự như vậy, việc sáp nhập hai chương của Bộ luật cũ thành một chương của Bộ luật mới nhằm làm cho kết cấu của Bộ luật mới gọn nhẹ hơn đồng thời thể hiện sự bình đẳng của các hình thức sở hữu trước pháp luật Nhưng
do tính chất đặc biệt của hình thức sở hữu nhà nước nên nhà làm luật đ[ bổ sung tình tiết xâm phạm tài sản của Nhà nước thành tình tiết tăng nặng TNHS nhằm góp phần bảo
vệ có hiệu quả tài sản của Nhà nước
Mặt khác, BLHS mới còn loại bỏ tình tiết tăng nặng TNHS được quy định tại điểm d khoản 1 Điều 39 BLHS cũ là phạm tội trong thời gian đang chấp hành hình phạt vì trùng với tình tiết phạm tội nhiều lần, tái phạm, tái phạm nguy hiểm (tại điểm g Điều 48); đồng thời cũng xóa bỏ bổ ngữ xác định thời gian
"sau khi phạm tội" trong tình tiết tăng nặng TNHS "sau khi phạm tội, đ[ có những hành
động xảo quyệt, hung h[n nhằm trốn tránh, che giấu tội phạm" để làm cho tình tiết này bao quát cả các hành vi trốn tránh và che giấu tội phạm trước, trong và sau khi phạm tội Bộ luật hình sự mới còn sửa điểm c khoản 1 Điều 39 BLHS năm 1985 "lợi dụng chức vụ cao để phạm tội" thành điểm c khoản 1 Điều 48 BLHS năm 1999 "lợi dụng chức vụ quyền hạn để phạm tội" nhằm bao quát toàn bộ các hành vi phạm tội do lợi dụng chức vụ, quyền hạn, khắc phục hạn chế của BLHS cũ./