Báo cáo "Một số vấn đề về đối tượng áp dụng chế độ tuyển dụng vào biên chế nhà nước " pptx

Trong thời kì kinh tế tập trung bao cấp, TDVBC gần như là biện pháp huy động lao động duy nhất nhằm đảm bảo nhu cầu lao động không chỉ cho cơ quan, xí nghiệp, công, nông, lâm trường của

ThS Nguyễn Hữu Chí * uyển dụng vào biên chế (TDVBC)

nhà nước là hình thức tuyển dụng

được áp dụng phổ biến ở nước ta

Trong thời kì kinh tế tập trung bao cấp,

TDVBC gần như là biện pháp huy động

lao động duy nhất nhằm đảm bảo nhu cầu

lao động không chỉ cho cơ quan, xí

nghiệp, công, nông, lâm trường của Nhà

nước mà còn giải quyết nhu cầu nhân sự

cho các tổ chức chính trị - xB hội Các

văn bản pháp luật quy định chế độ

TDVBC thời kì đó là Nghị định số 24/CP

ngày 13/13/1963 ban hành Điều lệ tạm

thời về tuyển dụng và cho thôi việc đối

với công nhân, viên chức nhà nước và

một số văn bản hướng dẫn Sự áp dụng

chế độ này là cần thiết trong giai đoạn đất

nước phải tập trung tài lực, vật lực cho

cuộc chiến tranh chống Mĩ cứu nước Tuy

nhiên, sau khi miền Nam được giải

phóng, đất nước được thống nhất, việc

tiếp tục duy trì TDVBC như là hình thức

tuyển dụng độc nhất trong quá trình

tuyển chọn và thu hút lao động đB gây ra

những bất cập và mâu thuẫn hơn trong

việc sắp xếp lao động và giải quyết việc

làm cho xB hội Bởi vì, trong thời kì kinh

tế kế hoạch hóa tập trung, quan hệ lao

động diễn ra chủ yếu giữa Nhà nước và

người lao động (quan hệ trực tiếp) theo

phương thức tuyển dụng suốt đời và được

kế hoạch hóa bằng các chỉ tiêu biên chế

được duyệt Theo phương thức này,

không có cơ sở để chấm dứt quan hệ với

người lao động dưới góc độ quan hệ lao

động với đúng bản chất và nội dung kinh

tế của nó Người lao động và người sử

dụng lao động đều là chủ, chế độ giám

đốc và thủ trưởng chỉ tồn tại trên danh nghĩa Chính vì vậy mà lực lượng công nhân viên chức thời gian này tăng lên không ngừng, kết quả là số lượng biên chế phình lên nhanh chóng nhưng chất lượng lại không đáp ứng được yêu cầu công tác

Từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI, tiếp

đến là các đại hội VII, VIII, kiên trì với

đường lối đổi mới và phát triển nền kinh

tế thị trường theo định hướng xB hội chủ nghĩa, chúng ta đB tạo điều kiện để phát huy khả năng của các thành phần kinh tế nên nhu cầu sử dụng lao động của xB hội gia tăng nhanh chóng Do đó, sự đa dạng hóa các hình thức tuyển dụng lao động nhằm đáp ứng đòi hỏi của xB hội là tất yếu khách quan Từ đây, đặt ra vấn đề cần phân định ranh giới, xác định rõ ràng phạm vi, đối tượng áp dụng cho từng hình thức tuyển dụng lao động

Hiện nay, theo quy định của một số văn bản pháp luật như Pháp lệnh cán bộ, công chức ngày 26/2/1998 và các văn bản hướng dẫn pháp lệnh này như Nghị định

số 96/CP, Nghị định số 97/CP ngày 17/11/1998 và Nghị định số 198/CP ngày 31/12/1994 hướng dẫn thực hiện một số quy định về hợp đồng lao động của Bộ luật lao động thì đối tượng áp dụng chế

độ TDVBC đB rõ ràng hơn

Trước hết, chế độ TDVBC được áp dụng để tuyển dụng công chức nhà nước

Đây là đối tượng chủ yếu của chế độ TDVBC Về bản chất, công chức nhà nước cũng là người lao động đi làm trước

T

* Giảng viên Khoa pháp luật kinh tế Trường đại học luật Hà Nội

hết với mục đích để có thu nhập nuôi

sống mình và gia đình Tuy nhiên, công

chức nói chung có tư cách và địa vị pháp

lí đặc biệt Đó là khi làm việc, họ trực

tiếp hoặc gián tiếp nhân danh công

quyền Nói cách khác, khi thực hiện quan

hệ lao động, ở góc độ nhất định họ thể

hiện quyền lực nhà nước

Do đó, khi tham gia quan hệ lao động

với tư cách là công chức nhà nước, ngoài

những đòi hỏi về chuyên môn, nghiệp vụ

công dân còn phải đáp ứng những yêu

cầu về phẩm chất chính trị, tư cách đạo

đức Vì vậy, trên thế giới nói chung và ở

nước ta nói riêng thường áp dụng chế độ

tuyển dụng, sự đBi ngộ, đối xử đặc biệt

với công chức nhà nước

Ngoài công chức nhà nước, chế độ

TDVBC còn được áp dụng để tuyển chọn

người lao động vào làm việc trong các tổ

chức chính trị, chính trị - xB hội được Nhà

nước quản lí biên chế, thành viên hội

đồng quản trị, tổng giám đốc, phó tổng

giám đốc, giám đốc, phó giám đốc, kế

toán trưởng và những cán bộ quản lí khác

trong doanh nghiệp nhà nước(1)

Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi

chủ yếu đề cập một số đối tượng áp dụng

chế độ TDVBC nói trên

Trước hết là đối với các đối tượng

thuộc tổ chức chính trị và tổ chức chính

trị - xB hội Hệ thống các tổ chức chính trị

và chính trị - xB hội ở nước ta được tổ

chức thống nhất bao gồm: Đảng cộng sản

Việt Nam, Mặt trận tổ quốc Việt Nam,

công đoàn, Đoàn thanh niên cộng sản Hồ

Chí Minh, Hội phụ nữ Việt Nam Tư

cách và địa vị pháp lí của các tổ chức này

đB được văn bản pháp lí cao nhất (Hiến

pháp 1992) của Nhà nước ta ghi nhận

Xét về mặt bản chất, các tổ chức chính trị

và tổ chức chính trị - xB hội ra đời trên cơ

sở tự nguyện của các thành viên, hoạt

động nhân danh tổ chức mình nhằm thỏa

mBn các nhu cầu có tính nội bộ Do đó,

hiện nay ở hầu hết các nước trên thế giới

nói chung kinh phí hoạt động của các tổ chức xB hội trong đó kể cả chi phí liên quan đến đảm bảo nguồn nhân lực cho hoạt động của tổ chức xB hội đều phải do các tổ chức đó tự trang trải thông qua sự

đóng góp của các thành viên và các nguồn thu nhập khác chứ không phải từ ngân sách nhà nước Tuy nhiên, ở các nước xB hội chủ nghĩa trước đây và ở nước ta nói riêng, ngoài tính chất xB hội, các tổ chức xB hội nói trên còn là những

tổ chức chính trị trong hệ thống tổ chức chính trị - xB hội thống nhất, được pháp luật ghi nhận Chính với khía cạnh chính trị này tạo ra vị thế đặc biệt cho các tổ chức nói trên trong sinh hoạt đời sống chính trị - xB hội Vì vậy, hoạt động của các tổ chức này được Nhà nước bao cấp tương đối toàn diện về kinh phí Điều này

được cắt nghĩa bởi những lí do sau đây: Thứ nhất, các tổ chức chính trị xB hội

ở nước ta hoạt động không chỉ nhân danh

tổ chức mình hay chỉ vì những nhiệm vụ riêng mà còn nhằm tuyên truyền, vận

động, giám sát việc thực hiện các đường lối, chủ trương của Nhà nước Thực tế, các tổ chức chính trị - xB hội có vai trò rất quan trọng trong việc hoạch định, xây dựng cũng như thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế, xB hội ở địa phương cũng như trong phạm vi toàn quốc Có thể nói, hoạt động của các tổ chức chính trị - xB hội có mối quan hệ rất gần gũi và mật thiết với việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ, mục tiêu của Nhà nước

Thứ hai, với cơ chế tổ chức chính trị nhất nguyên, cơ cấu hệ thống tổ chức chính trị - xB hội của nước ta được hình thành theo chiều dọc dưới sự lBnh đạo của

Đảng cộng sản Việt Nam, đây là đảng cầm quyền và là tổ chức chi phối về

đường lối chính trị, tư tưởng đối với hoạt

động của tất cả các tổ chức chính trị - xB hội khác Rõ ràng, để đảm bảo cơ chế một đảng lBnh đạo trong điều kiện có sự hiện diện nhiều tổ chức chính trị - xB hội

thì việc chi phối về mặt kinh tế thông qua

đó tạo sự ảnh hưởng về mặt chính trị

trong hoạt động của các tổ chức chính trị

- xB hội từ đảng cầm quyền là một trong

những cơ sở quan trọng cho sự tồn tại của

cơ chế này nhằm ngăn ngừa sự đa nguyên

về chính trị

Tóm lại, xét về mặt nguyên tắc, cũng

như lịch sử của vấn đề thì hiện nay và

trong tương lai, hoạt động của các tổ chức

chính trị - xB hội ở nước ta nói chung và

lĩnh vực tuyển dụng lao động nói riêng ít

nhiều cần được Nhà nước bao cấp về kinh

phí Tuy nhiên, trong điều kiện của nền

kinh tế thị trường quan điểm nói trên cần

được xem xét và áp dụng với sự đổi mới

rất lớn về mặt nội dung và phạm vi Nếu

như trước đây tất cả những người lao

động làm việc trong các tổ chức chính trị

- xB hội đều thông qua chế độ TDVBC,

được Nhà nước đảm bảo toàn bộ quyền

lợi và chế độ thì hiện nay đối tượng làm

việc trong các tổ chức chính trị - xB hội

thiết lập quan hệ thông qua hình thức

TDVBC với quy mô rất hạn chế Cụ thể

chỉ bao gồm những người làm nhiệm vụ

chuyên trách trong các tổ chức chính trị -

xB hội (kể cả ở các doanh nghiệp) Như

vậy, bên cạnh việc áp dụng để tuyển chọn

công chức nhà nước thì chế độ TDVBC ở

nước ta còn được áp dụng cho một số đối

tượng thuộc tổ chức chính trị - xB hội

Tuy nhiên, theo quan điểm của chúng tôi,

mặc dù cơ sở phát sinh quan hệ lao động

đều là hình thức TDVBC nhưng những

người thuộc tổ chức chính trị - xB hội

trong trường hợp này chỉ nên coi họ có tư

cách pháp lí như là công chức chứ không

phải là công chức nhà nước Phần công

chức của họ thể hiện ở sự đảm bảo của

Nhà nước về quyền lợi, chế độ đối với họ

trong quá trình làm việc giống như công

chức (tiền lương, thời giờ làm việc, nghỉ

ngơi, bảo hiểm xB hội ) song không thể

coi họ là công chức nhà nước bởi lẽ công

chức làm việc nhằm thực hiện chức năng,

nhiệm vụ nhà nước, thực hiện công quyền Còn những đối tượng thuộc tổ chức chính trị - xB hội về bản chất họ làm việc nhân danh tổ chức mình Nói cách khác, mặc dù cùng hình thức pháp lí phát sinh quan hệ lao động song địa vị pháp lí của những đối tượng này khi thực hiện quan hệ lao động là khác nhau: Một bên nhân danh công quyền, một bên nhân danh tổ chức mình Quan điểm trên cho phép chúng ta dung hòa được các yêu cầu

về mặt khoa học quản lí hành chính, lao

động với những yêu cầu có tính lịch sử và thực tiễn ở nước ta, từ đó lí giải được vì sao khác với nhiều quốc gia, ở nước ta - hình thức TDVBC không chỉ áp dụng với công chức nhà nước mà còn áp dụng với một số đối tượng thuộc tổ chức chính trị -

xB hội

Chế độ TDVBC còn được áp dụng với các chức danh thành viên hội đồng quản trị, giám đốc (tổng giám đốc), phó giám

đốc (phó tổng giám đốc), kế toán trưởng trong doanh nghiệp nhà nước Như vậy, khác với các doanh nghiệp khác là mọi

đối tượng tham gia quan hệ lao động đều

có thể hình thành quan hệ thông qua chế

độ hợp đồng lao động, với doanh nghiệp nhà nước ba chức danh giám đốc, phó giám đốc, kế toán trưởng phải là người của Nhà nước, được Nhà nước bổ nhiệm giữ các trọng trách đó Theo chúng tôi cơ chế bổ nhiệm này được áp dụng vì những yêu cầu sau đây:

Thứ nhất, khi tham gia kinh doanh, doanh nghiệp nhà nước sử dụng số lượng tài sản nhất định thuộc sở hữu nhà nước

Về nguyên tắc, khối tài sản này chịu rủi

ro (thua lỗ, phá sản) như bất cứ loại tài sản nào khác song Nhà nước với tư cách

là chủ sở hữu có trách nhiệm bảo toàn khối tài sản đó Chính vì vậy, khi kinh doanh để duy trì và phát triển khối tài sản của Nhà nước, đặc biệt trong điều kiện nền kinh tế thị trường, Nhà nước cần phải

có những người của mình có đủ năng lực,

phẩm chất, chuyên môn, nghiệp vụ

tham gia lBnh đạo doanh nghiệp

Thứ hai, chúng ta phát triển nền kinh

tế thị trường theo định hướng xB hội chủ

nghĩa, trong đó các thành phần kinh tế

đều bình đẳng trước pháp luật, kinh tế

quốc doanh đóng vai trò chủ đạo Đây là

mô hình kinh tế thị trường mới, chưa có

tiền lệ trong lịch sử, vì vậy tính xB hội

chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường

mới chỉ là lí thuyết, thể hiện qua chủ

trương, đường lối phát triển kinh tế của

Đảng và Nhà nước ta Do đó, ở khía cạnh

này, trọng trách của doanh nghiệp nhà

nước rất lớn Chúng cần phải tạo ra được

diện mạo của doanh nghiệp trong nền

kinh tế thị trường theo định hướng xB hội

chủ nghĩa, tức nó phải là các doanh

nghiệp mẫu mực không chỉ trong lĩnh vực

kinh doanh được thể hiện qua tốc độ tăng

trưởng, năng suất, chất lượng, hiệu quả

mà còn gương mẫu trong việc thực hiện

pháp luật, thực hiện trách nhiệm của

doanh nghiệp đối với Nhà nước, với xB

hội (thông qua nghĩa vụ thuế, bảo vệ môi

trường, tham gia giải quyết các vấn đề xB

hội ) với việc đảm bảo các quyền và lợi

ích hợp pháp của người lao động trong

quan hệ lao động

Như vậy, vai trò và trách nhiệm của

doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế

thị trường theo định hướng xB hội chủ

nghĩa là rất quan trọng và nặng nề Trọng

trách của chúng không chỉ thuần túy về

mặt kinh tế - xB hội mà nó còn là sự kiểm

nghiệm thực tế cho sự tồn tại và phát triển

bền vững của mô hình kinh tế thị trường

theo định hướng xB hội chủ nghĩa Đây

cũng chính là những cơ sở lí luận cho

việc duy trì chế độ bổ nhiệm các chức

danh lBnh đạo doanh nghiệp nhà nước

Tuy nhiên, hiện nay cũng có quan

điểm cho rằng, đối với doanh nghiệp nhà

nước, nên chăng áp dụng cơ chế thuê

giám đốc như bất cứ doanh nghiệp nào

khác trong thị trường Quan điểm này

xuất phát từ hai lí do sau:

Thứ nhất, sau hơn 10 năm xây dựng

và phát triển nền kinh tế theo mô hình kinh tế thị trường, mặc dù chúng ta đạt

được rất nhiều thành tựu lớn lao song riêng với các doanh nghiệp nhà nước tuy

có nhiều ưu thế nhưng tốc độ phát triển còn chậm, tình trạng trì trệ và thua lỗ còn phổ biến (nhất là các doanh nghiệp nhà nước ở địa phương) Đặc biệt tình trạng

để thất thoát tài sản doanh nghiệp nhà nước dưới dạng này, dạng khác là rất trầm trọng Các vụ án hình sự lớn về tội phạm kinh tế xảy ra trong thời gian gần

đây có thể nói ít nhiều đều liên quan đến doanh nghiệp nhà nước Như vậy, sự mong muốn, đòi hỏi của Đảng, Nhà nước

và nhân dân với doanh nghiệp nhà nước là rất lớn khi chúng ta quyết định phát triển nền kinh tế theo mô hình kinh tế thị trường song rất tiếc sự đáp ứng từ các doanh nghiệp thực tế mấy năm qua còn nhiều hạn chế Tất nhiên, có nhiều lí do khác nhau nhưng phải chăng có nguyên nhân từ vấn đề tuyển dụng, bổ nhiệm giám đốc, cơ chế trách nhiệm, sự ràng buộc - đặc biệt với tài sản của doanh nghiệp nhà nước ở đây còn lỏng lẻo, chưa

rõ ràng và thiếu chặt chẽ

Thứ hai, xuất phát từ một trong những yêu cầu của nền kinh tế thị trường, đó là vấn đề cạnh tranh Hiện nay, với cơ chế

bổ nhiệm các chức danh lBnh đạo trong doanh nghiệp nhà nước mà thông thường

là từ những người thuộc đối tượng TDVBC (về mặt pháp lí Nhà nước có thể

bổ nhiệm các chức danh này đối với những người làm hợp đồng lao động nhưng thực tế rất hBn hữu xảy ra), các chức vụ lBnh đạo này thường có tính ổn

định và thời hạn đảm đương chức vụ không hạn chế trong khi tất cả những đối tượng lao động khác của doanh nghiệp nhà nước thực hiện quan hệ lao động theo chế độ hợp đồng lao động nên thực tế các chức vụ lBnh đạo này đối với họ là rất xa vời

nếu không muốn nói là không tưởng Do đó,

nó hạn chế phần nào sự phấn đấu, học tập,

trau dồi chuyên môn, nghiệp vụ, phẩm chất

để vươn lên của người lao động Như vậy, cơ

chế tuyển dụng, bổ nhiệm hiện hành của

doanh nghiệp nhà nước ít nhiều làm giảm sự

cạnh tranh trong quan hệ lao động của doanh

nghiệp nhà nước

Tuy nhiên, trong khi chờ đợi việc áp

dụng thử nghiệm và đánh giá hiệu quả

của cơ chế thuê giám đốc thì hiện tại chế

độ bổ nhiệm các chức danh lBnh đạo

doanh nghiệp nhà nước vẫn còn được tiếp

tục áp dụng Hơn nữa, không phải doanh

nghiệp nhà nước nào cũng có thể áp dụng

cơ chế thuê giám đốc Tuy nhiên, cũng

cần xem lại cách thức và cơ chế áp dụng

chế độ bổ nhiệm hiện hành Theo quan

điểm của chúng tôi, khi bổ nhiệm các

chức danh lBnh đạo doanh nghiệp, ngoài

những tiêu chuẩn về năng lực chuyên

môn, phẩm chất, uy tín, cần tạo môi

trường pháp lí thuận tiện, cơ chế ràng

buộc chặt chẽ, cụ thể trách nhiệm và

quyền lợi của họ Thực tế là những người

giữ vị trí lBnh đạo doanh nghiệp nhà nước

thường có thu nhập cao bất kể doanh

nghiệp đó hoạt động có hiệu quả hay

không Rõ ràng ở đây cơ chế trách nhiệm

và quyền lợi trong doanh nghiệp nhà nước

là có vấn đề Nếu không kịp thời chấn

chỉnh sẽ dễ dàng triệt tiêu động lực phát

triển doanh nghiệp đồng thời làm đảo lộn

các thang giá trị đánh giá năng lực phẩm

chất cũng như sự cống hiến của những

người giữ cương vị lBnh đạo doanh nghiệp

nhà nước Chính vì vậy, rất cần thiết phải

thể chế hóa chi tiết và cụ thể trách nhiệm

cũng như quyền lợi của giám đốc doanh

nghiệp nhà nước, không nên chỉ quy định

chung chung như hiện nay

Tóm lại, hình thức TDVBC đB, đang

và sẽ còn là hình thức tuyển dụng lao

động quan trọng ở nước ta bởi kết quả

của nó là sự tạo lập nên hệ thống đội ngũ

công chức nhà nước có đủ phẩm chất và năng lực, có khả năng thực thi nhiệm vụ, chức năng của Nhà nước Mặt khác, chế

độ TDVBC còn đáp ứng nhu cầu về bộ phận nhân lực chủ yếu và quan trọng nhất của các tổ chức chính trị - xB hội đB được Nhà nước thừa nhận và xác định chỉ tiêu biên chế Đây vừa là sự công nhận vai trò,

vị trí, công lao đồng thời cũng là đòi hỏi

sự chung sức cống hiến, đóng góp của các tổ chức chính trị - xB hội vào tiến trình phát triển kinh tế - chính trị - xB hội chung của đất nước Hơn nữa, chế độ TDVBC còn là cơ sở để Nhà nước bổ nhiệm những người ưu tú vào vị trí lBnh

đạo trong bộ phận quan trọng giữ vai trò chủ đạo của nền kinh tế quốc dân là các doanh nghiệp nhà nước Ngoài ra, chế độ TDVBC còn được áp dụng với một số đối tượng làm việc trong lực lượng vũ trang, chức vụ dân cử Chính với ý nghĩa như vậy, trong phạm vi bài viết này chúng tôi

đưa ra một vài ý kiến trao đổi về một số

đối tượng thuộc chế độ TDVBC với mong muốn nhằm củng cố, hoàn thiện hơn nữa chế độ TDVBC với tư cách là công cụ pháp lí hữu hiệu giúp Nhà nước lựa chọn

được những người lao động có trình độ chuyên môn, phẩm chất đạo đức tốt để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước một cách công bằng, chính trực, vô tư và trong sáng./

(1).Xem: Pháp lệnh cán bộ, công chức 26/2/1998