Nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước đều thuộc về nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân được ghi nhận trong hiến pháp của các nước XHCN ví đ„: Điều 2 Hiến pháp Liên xô cũ 1977 với mục ti
Trang 1NGHIEN CUU - TRAO DOI i
NGUYEN TAC TOAN QUYEN CUA NHAN DAN
TRONG MOI QUAN HE GIỮA NHÀ NƯỚC
VA CONG DAN DUGI CNXH
Ới sự ra đời của nhà nước XHCN -
kiểu nhà nước mới, cao nhất, tiến bộ
nhất và cuối cùng trong lịch sử nhân loại,
một kiểu quan hệ mới giữa nhà nước và
công dân cũng được thiết lập Đó là kiểu
quan hệ tiến bộ nhất, khác hăn về bản
chất so với các kiểu quan hệ trước đó Có
được sự tiến bộ và khác biệt về chất ấy là
do nhà nước XHƠN có bản chất và mục
tiêu hoạt động khác hẳn so với các kiểu
nhà nước chủ nô, phong kiến, tư sản Đó
là nhà nước của dân, do dân và vì dân;
một nhà nước dân chủ thực sự, coi việc
phục vụ lợi ích của nhân dân là mục đích
cao cả nhất trong hoạt động của mình
Quan hệ giữa nhà nước và công dân
được xây dựng, củng cố và phát triển trên
nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước đều
thuộc về nhân dân, do nhân dân và vì
nhân dân Đây là đặc trưng cơ bản nhất
phan ánh tập trung bản chất và mục đích
của mối quan hệ giữa nhà nước XHCN
với các cá nhân công dân V.I.Lênin đã
chỉ rõ: Dưới CNXH không còn quyền lực
nào khác ngoài quyền lực của chính
những người lao động liên hiệp lại
Nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước đều
thuộc về nhân dân, do nhân dân và vì
nhân dân được ghi nhận trong hiến pháp
của các nước XHCN (ví đ„: Điều 2 Hiến
pháp Liên xô cũ 1977) với mục tiêu xây
dựng một xã hội mà ở đó con người thực
sự được giải phóng, nhân dân lao động
làm chủ đất nước, mọi người có cuộc
NGUYEN VAN DONG * sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện cá nhân, công
bằng xã hội và dân chủ được đảm bảo C
Việt Nam, nguyên tắc này đã được quy định ngay từ Hiến pháp 1946 (Điều 1) va
sau đó ở Hiến pháp 1959 (Điều 4), Hiến pháp 1980 (Điều 6), hiện nay một lần nữa quy định tại Điều 2 Hiến pháp 1992:
"Nhà nưóc cộng hòa XHCN Việt Nam là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì
nhân dân Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên mình giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức" Nguyên
tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về
nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân là sợi
chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ quá trình hình
thành và phát triển mối quan hệ giữa nhà
nước và công dân dưới CNXH
Nhà nước XHCN là nhà nước của dân,
do dân, vì dân cho nên quan hệ giữa nhà nước với các công dân không phải là quan
hệ giữa một bộ máy chuyên chế, áp bức bóc lột với các giai tầng bị bóc lột, bị đàn
áp; giữa một tổ chức đại diện cho giai cấp thống trị chiếm thiểu số trong xã hội với
giai cấp, tầng lớp bị trị chiếm đa số trong
xã hội như trước đây nữa mà thực chất, đó
là mối quan hệ giữa tổ chức quyển lực
_ của nhân dân, do nhân đân thiết lập, kiểm
tra, giám sát, đại diện cho ý chí, lợi ích
của toàn thể nhân dân với các cá nhân
* Giảng viên Khoa hành chính - nhà nước Trường Đại học luật Hà Nội
Trang 2
oc
công dân trong xã hội - chủ thể của nhà
nước nhưng lại chịu sự chi phối của
quyền lực đó Quan hệ giữa nhà nước và
công dân dưới CNXH là quan hệ giữa hai
chủ thể độc lập mang tính chất đặc biệt
nếu nhìn từ góc độ xã hội và góc độ pháp
lí Nhà nước XHCN hoạt động với tư cách
là tổ chức quyền lực nhà nước, còn công
dân - chủ thể phụ thuộc vào quyền lực
nhà nước, cho nên quan hệ nhà nước -
công dân, từ một khía cạnh nào đó có thể
nói là quan hệ giữa quyền lực - phụ thuộc
(hay giữa quyền uy - phục tùng) Giống
như mọi nhà nước khác, nhà nước XHCN
có khả năng cho phép, cấm đoán, bắt
buộc, khuyến khích, yêu cầu, ra lệnh,
trừng phạt, cưỡng chế công dân VỊ
Lênin nói: "Bấf cứ quyền lực nhà nước
nào cũng mang tính chất cưỡng chế"):
"chúng ta không khi nào phủ nhận sự cân
thiết phải có một chính quyên mạnh
mể"Œ, Tuy nhiên, sự cưỡng chế trong nhà
nước XHƠN đã mang tính chất và mục
đích khác hẫn so với sự cưỡng chế của
các nhà nước bóc lột Nó được áp dụng
nhằm giáo dục, thuyết phục chứ không
gây nên sự đau đớn về thể xác cho con
người, không hạ thấp danh dự, nhân phẩm
con người Ngoài ra, sức mạnh và tính
tích cực của quyền lực nhà nước XHƠN
còn được bảo đảm thực hiện bằng khả
năng tổ chức, quản lí, hướng dẫn có hiệu
quả quá trình phát triển của xã hội; bằng
giáo dục, thuyết phục vận động quần
chúng, khơi dậy mọi tiểm năng sáng tạo
của họ; duy trì và bảo vệ các giá trị xã hội
đã đạt được, giữ vững an ninh chính trị,
trật tự, an toàn xã hội và kỉ luật nhà nước
Đó là những yếu tố hết sức quan trong chi
phối mối quan hệ quyền lực - phụ thuộc
(quyền uy - phục tùng) giữa nhà nước và
công dân dưới CNXH Bên cạnh giáo
dục, thuyết phục - với tư cách là phương
pháp chủ yếu, hàng đầu, nhà nước XHƠN
vẫn cần cưỡng chế để bắt ý chí của cá
nhân phục tùng ý chí nhà nước, ý chí
chung của nhân dân được thể hiện trong
pháp luật, chính sách của nhà nước, coi
đó là phương tiện để giải quyết mâu
thuẫn, sự khác biệt giữa ý chí chung của nhân dân và ý chí của cá nhân trong những trường hợp nhất định Như vậy, sự phục tùng quyền lực nhà nước, sự lệ thuộc của ý chí cá nhân vào ý chí nhà nước dưới CNXH là hết sức cần thiết nhằm tạo ra một trật tự xã hội mới, trong
đó lợi ích của nhà nước và công dân được bảo vệ, sự an toàn về tính mạng, danh dự,
nhân phẩm và tài sản của công dân được
bảo đảm ở mức cao nhất V.I.Lênin viết:
"Khi chúng ta không thể đi đến thắng lợi
của trật tự xã hội mới khi không tuân thủ
nguyên tắc: Thiểu số phục tùng đa số"©),
Trước đây, một số tác gia quan niệm: Dưới CNXH, quan hệ qua lại giữa các cơ quan chính quyền nhà nước với các cá nhân được hình thành như là mối quan hệ
giữa các chủ thể bình đẳng với nhau 'của
các quan hệ xã hội chứ không phải là mối
quan hệ giữa chủ thể quyền lực và khách thể quyền lực“ Chúng tôi tán đồng với ý
kiến của các tác giả khác cho rằng không
thể có sự bình đẳng giữa hai chủ thể đó được Mặc dù chúng ta không thể áp
dụng quan niệm truyền thống về chủ thể quyền lực và khách thể quyền lực trong
các nhà nước bóc lột nhưng quyền lực nhà nước XHCN không thể không có
người phục tùng, tức là không thể không
có các công dân chịu sự chi phối của
quyền lực nhà nước” Dưới CNXH, tư
tưởng về sự lệ thuộc của cá nhân vào nhà nước, vào kỉ luật nhà nước đã mang nội dung tiến bộ, tích cực Mối quan hệ ấy được xác lập, củng cố, bảo đảm thực hiện trên cơ sở pháp luật Pháp luật quy định
rõ quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm pháp lí (theo nghĩa tiêu cực) của cả hai bên, bảo
đảm mọi công dân đều bình đẳng trước
pháp luật, công dân được hưởng quyền và
Trang 3NGHIÊN CỨU - TâAO ĐỔI
lợi ích hợp pháp mà nhà nước ấn định
đồng thời phải làm nghĩa vụ đối với nhà
nước và phải chịu trách nhiệm pháp lí khi
vi phạm pháp luật Còn nhà nước có
quyền ấn định các quyền cho công dân,
yêu cầu công dân phải làm tròn nghĩa vụ
đối với nhà nước, xử lí theo pháp luật
những công dân không thực hiện đúng
quyền và trốn tránh nghĩa vụ Đồng thời,
nhà nước cũng có nghĩa vụ tạo mọi điều
kiện cho công dân được hưởng quyền và
làm tròn nghĩa vụ, cũng phải chịu trách
nhiệm pháp lí khi xâm phạm quyền và lợi
Khi xem xét sự lệ thuộc của ý chí ca
nhân vào ý chí nhà nước, ý chí của toàn
thể nhân dân (sự phục tùng của cá nhân
công dân với quyền uy của nhà nước)
- cũng phải thấy được rằng sự phục tùng, lệ
thuộc đó không phải mang tính thụ động,
tức là các công dân không phải chỉ biết
"ngoan ngoấn vâng lời", nghe theo mệnh
lệnh của các cơ quan chính quyền theo
kiểu chính quyển nói sao nghe vậy, bao
thế nào làm thế ấy như một cái máy Xuất
phát từ bản chất nhân dân và dân chủ, nhà
nước XHCN luôn tạo mọi điều kiện thuận
lợi để công dân được tham gia ngày càng
đông đảo vào quản lí nhà nước và xã hội;
được bày tỏ ý nguyện và những đề xuất
nhằm không ngừng hoàn thiện bộ máy -
nhà nước về mọi mặt Pháp luật bảo đảm
và bảo vệ quyền được tham gia quản lí
nhà nước của công dân, coi đó là một
trong những quyền cơ bản nhất đồng thời
là bổn phận cao qúy và nghĩa vụ của mỗi
công dân (Điều 53 Hiến pháp 1992) Đội
ngũ công chức nhà nước phải có nghĩa vụ
tôn trọng, lắng nghe ý kiến của nhân dân,
quan tam tới lợi ích của nhân dân và chịu
sự giám sát, kiểm tra của nhân dân Điều
8 Hiến pháp 1992 quy định: "Các cơ
quan nhà nước, cán bộ viên chức nhà
nước phải tôn trọng nhân dân, tận tụy
phục vụ nhân dân, lắng nghe ý kiến và
chiu sự giám sát của nhân dân; kiên quyết đấu tranh chống mọi biểu hiện quan liêu, hách dịch, tham những”
Như vậy, trong tổ chức và hoạt động của mình, nhà nước XHCN luôn luôn dựa vào dân và phục vụ lợi ích của dân Giữa nhà nước và công dân luôn luôn có sự liên kết chặt chế, cùng phối kết hợp với nhau để giải quyết những nhiệm vụ chung cũng như những vấn đề riêng, cụ thể liên quan đến lợi ích của từng cá nhân
Những điều phân tích ở trên cho thấy,
quan hệ giữa nhà nước và công dân dưới CNXH là một trong những quan hệ xã hội
cơ bản nhất, mang tính chính trị - pháp lí đặc biệt, trong đó vừa có sự phụ thuộc,
kia, vừa có sự hợp tác của hai bên nhằm
đảm bảo lợi ích chung của xã hội và lợi
ích riêng của từng thành viên xã hội Có
thé coi quan hé "guyén lực - phục tùng"
giữa nhà nước với công dân là quan hệ
theo chiều dọc, trong đó ý chí nhà nước thể hiện trong chính sách, pháp luật được
đặt cao hơn ý chí của cá nhân và đó là tiền đề tự nhiên, cần thiết cho sự hoạt động của cả hai bên chứ không chỉ đối với nhà nước XHCN; còn quan hệ hợp tác giữa nhà nước và công dân trong quản lí nhà nước, quản lí xã hội được gọi là quan
hệ theo chiều ngang nhằm phát huy hết
nỗ lực của cả hai bên vì lợi ích chung, trong đó có lợi ích riêng của từng cá nhân công dân
Nguyên tắc toàn quyền của nhân dân cũng làm biến đổi tính chất, nội dung của mối quan hệ giữa nhà nước và công dân Nội dung quan hệ giữa nhà nước và công dân bao gồm các quyền và nghĩa vụ pháp
lí của hai bên trong các lính vực chính i,
kinh tế, xã hội, tự do cá nhân và được bảo đảm thực hiện bằng pháp luật Dưới chế
độ XHCN, nhà nước là một tổ chức chính
trị đo nhân dần thiết lập và được nhân dân
ủy quyền thực thi quyền lực của toàn xã
Trang 4NGHIEN CUU -TRAO DSI | eb eet ted
hội Mặc dù là một tổ chức được nhân
dân giao phĩ thực hành quyền lực cơng
nHưng nhà nước vẫn cĩ tính độc lập tương
đối của nĩ và quyền lực nhà nước luơn
được coi là một "gwyền lực cơng cộng đặc
biệt", điều mà Ăng ghen đã nêu ra cách
đây hơn 100 nam trong tác phẩm "NW guon
gốc của gia đình, của sở hữu tự nhân và
của nhà nước"®, Song khơng phải vì thế
mà nhà nước đứng trên nhân dân, tách rời
nhân dân Tư tưởng "/ấy dân làm gốc” và
vì lợi ích của nhân dân luơn luơn là sợi
chỉ đỏ xuyên suốt tồn bộ quá trình tồn
tại và phát triển của nhà nước KHCN
Trong quan hệ giữa nhà nước và cơng
dân, nhà nước vừa cĩ quyền vừa cĩ nghĩa
vụ và cơng dân được hưởng quyền cũng
phải làm nghĩa vụ với nhà nước và xã hội
Như vậy, giữa nhà nước và cơng dân cĩ
sự bình đẳng về quyền và nghĩa vụ khơng
bên nào chỉ cĩ quyền mà khơng cĩ nghĩa
vu va ngược lại, khơng bên nào chỉ cĩ
nghĩa vụ mà khơng được quyền 8ì nhà
nước và cơng dân coi các quyền của nhau
là nghĩa vụ của chính mình Tính chất
bình đẳng và thống nhất về quyền và
nghĩa vụ đĩ chỉ cĩ được trong nhà nước
XHCN và là một trong những điểm khác
biệt cơ bản giữa kiểu quan hệ nhà nước -
cơng dân dưới chế độ XHCN với các kiểu
quan hệ nhà nước - cơng dân dưới chế độ
bĩc lột
Quyền và nghĩa vụ của nhà nước và
cơng dân luơn luơn phù hợp với thực tiễn
Trong quan hệ với cơng dân, nhà nước
khơng thể tự cho mình bất cứ quyền gì
hộc đặt ra những nghĩa vụ của mình dễ
thực hiện hơn nghĩa vụ của cơng dân;
hoặc yêu cầu cơng dân làm những nghĩa
vụ vượt quá khả năng và điều kiện của
họ mà năng lực pháp luật của nhà nước
lệ thuộc vào khả năng, điều kiện vật chất
của xã hội cũng như các yếu tố khác nhau
như tư tưởng, quan điểm của chủ nghĩa
Mác - Lênin về con người va lợi ích của con người dưới chế độ XHCN và trách nhiệm của nhà nước; các quy phạm đạo đức tốt đẹp của dân tộc v.v Nhà nước khơng ban, tặng cho cơng dân các quyền
vốn cĩ của họ mà bằng pháp luật, nhà
nước ghi nhận và bảo đảm thực hiện trên thực tế các quyền tự nhiên vốn cĩ của con người, biến những quyền đĩ thành những
giá trị xã hội được thừa nhận chung mà
ai, cơ quan, tổ chức nào cũng phải tơn
trọng Bởi thế, dưới chế độ XHCN “mội mặt, cá nhân con người phải thấy rằng
khi giá trị xã hội của các quyền và nghĩa
vụ chưa xuất hiện thì trong mối quan hệ
với nhà nước và xã hội nĩi chung, các quyền và nghĩa vụ chưa được thừa nhận tức là chưa ra đời Và mặt khác, nhà
nước phải cĩ trách nhiệm phát hiện nhu
câu và giá trị xã hội của các quyền và
nghĩa vụ để sớm thế chế và bảo vệ bằng
pháp luật Như vậy, mối quan hệ giãa
nhà nước và cá nhân là mối quan hệ thống nhất biện chứng, trong đĩ trách nhiệm của nhà nước là phải thể chế mối quan hệ ấy thành hệ thống các quyền và
nghĩa vu"
(1).V.1.Lénin, Todn tap, T.35; tr.100 (Ban tiéng Nga)
(2).V.LLénin, Todn tap, T.32; tr.172 (Ban tiéng Nga)
(3).V.I.Lênin, Tồn tập, T.33; tr.83 (Ban tiéng Nga)
(4) Xem: I.E.Pharber, V.A.Rgievski, Những vấn đề lí luận của luật nhà nước Xơviết Xuất bản tần L, Saratov, 1967; tr.87 (Bản tiếng Nga)
(5).Xem: Lí luận chung Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật nhà nước XHCN Tập thể tác giả Nxb.Sách báo pháp li, Matxcova 1972; tr.399 (Bản tiếng Nga)
(6).C.Mác - Ángghen: Tuyển tập, Tập VI, Nxb.Sự thật, Hà Nội 1984; tr.261 - 262
(7) Xem:
- Trin Ngoc Dudng - Chu Van Thanh: Modi quan hé pháp li giữa cá nhân cơng dân với nhà nước Nxb Chính trị quốc gia, Ha N6i 1994, tr.16
- Pham Khiém Ích, Hồng Văn Hảo: Quyển con người trong thế giới hiện đại; Nxb.Viện thơng tin khoa học xã hội, Hà
Nội 1995, tr.19