Tranh dân gian việt nam trong hoạt động trải nghiệm sáng tạo dạy học môn mt tại trường tiểu học brendon quận thanh xuân hà nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGHỆ THUẬT TRUNG ƯƠNG ĐỖ THỊ HIỀN TRANH DÂN GIAN VIỆT NAM TRONG HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO MÔN MỸ THUẬT TẠI TRƯỜNG TIỂU HỌC BRENDON QUẬN THANH XUÂN HÀ[.]

TRƯỜNGĐẠIHỌC SƯ PHẠMNGHỆTHUẬT TRUNGƯƠNG

ĐỖTHỊHIỀN

TRANHDÂNGIANVIỆTNAMT R O N G H O Ạ T Đ Ộ N G TR

ẢI NGHIỆM SÁNG TẠO MÔN MỸ THUẬT TẠI

TRƯỜNGTIỂUHỌCBRENDON QUẬNTHANHXUÂN -HÀNỘI

TÓMTẮTLUẬNVĂNLUẬNVĂNTHẠCSĨ

LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN MỸ

THUẬTKhóa 4 (2017-2019)

HàNội,2019

CÔNG TRÌNH NÀY ĐÃ ĐƯỢC HOÀN THIỆN TẠITRƯỜNGĐẠIHỌCSƯPHẠMNGHỆTHUẬTTRUNGƯƠNG

Có thể tìm hiểu luận văn tại Thư viện Trường Đại

họcSưphạmNghệthuậtTrung ương

LỜI CAMĐOAN

Tôi xincam đoan,đây làcông trìnhnghiêncứu,l à k ế t q u ả q u á

t r ì n h làm việc của riêng tôi Các số liệu kết quả trong luận văn là trung thực, chưacó aicôngbốtrongbất kỳcôngtrìnhnàokhác

Hà Nội,ngày 25t h á n g 1 1 năm2019

Tácgiảluậnvăn

Đỗ Thị Hiền

dângiant r o n g t r ư ờ n g h ọ c , h a y s â n c h ơ i n g o ạ i k h ó a l à r ấ t c ầ n t h i ế t p h ù

h ợ p vớitrườnghọc

Tìm hiểu nghiên cứu tranh dân gian giúp HS có kiến thức cơ bản vềđặcđiểm một số dòng tranh tìm hiểu về các cách tạo hình, in ấn, vẽ màu,của dòngtranh dân gian, áp dụng vào các bài học, nhằm tạo ra được nhiềusản phẩmtranh dân gian sáng tạo, hấp dẫn Trong chươngt r ì n h d ạ y h ọ c MT từcấp TH, THCS, có đưa dòng tranh dân gian vào chương trình dạynhưng sốlượng bài tranh dân gian còn ít, việc giáo dục và dạy học về tranhdân giancủa GV còn hạn chế, hoặc chưa biết cách truyền tải kiến thức mộtcách hiệuquả, mà chỉ sử dụng tranh dân gian làm giáo cụ trực quan trongtiết học Hiệntại trong cấp tiểu họcc h ư a c ó c h ư ơ n g t r ì n h n à o x â y

d ự n g giáotrìnhdạyhọctheohướngtrảinghiệmtranhdângianmộtcáchdễhiểu

về nội dung, ý nghĩa, giá trị tranh dân gian Chính vì những lý do trên tôi

đãnghiên cứu và chọn đề tài “Tranh dân gian Việt Nam trong hoạt động trảinghiệm

sáng tạo dạy học môn MT tại Trường Tiểu học Brendon HàNội".ĐểtiếptụcpháthuycácgiátrịvănhóacủachaôngtađểđểlàmđềtàiluậnvănThạc

quậnThanhXuân-sĩ

2 Tìnhhìnhnghiêncứu

Tranh dân gian Việt Nam đang được rất nhiều người quan tâm vàtìmhiểu nghiên cứu nhằm áp dụng vào giảng dạy MT ở trường phổ thông Liênquan đến vấn đề này có 2 mảng nghiên cứuchính gồm: Các nghiên cứu vềtranhdân gianvàcácnghiên cứu về giáo dục MTởphổthông

*Cácnghiên cứuvềtranhdângian

Cuốn sáchTranh dân gian Việt Namcủa hai tác giả Nguyễn Bá

VânvàChuQuangTrứxuấtbảnnăm1984

[28],làcuốnsáchđầutiênmangtínhhệthốngvềđềtàinàydongườiViệtNambiênsoạn,sáchdày120trang.Nộidungcáccôngtrình,bàiviếtđãcôngbốđềcậpnhiềuvấnđềkhácnhaunhư:nguồngốc,đặcđiểm,ýnghĩa,cácthểloại,tinhthầndântộc

CuốnĐồ họa cổ Việt Nam(2000) của nhà nghiên cứu Phan CẩmThượng,

Lê Quốc Việt, Cung Khắc Lược, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội [21],trong cuốn sáchtác giả nêu rất rõ về việc in, khắc tranh dân gian,KimHoàng,LàngSình,inkhắctranhthờ,inkhắcPhậtgiáo

*TàiliệunghiêncứuvềgiáodụcMTphổthông

Hiện nay ở Việt Nam có rất nhiều công trình nghiên cứu về đổimớiphương pháp dạy học, trong hệ thống các môn học ở trường học phổthôngnói chung ở tiểu học nói riêng, đổi mớip h ư ơ n g p h á p d ạ y h ọ c

l u ô n đ ư ợ c chú trọng và quan tâm của đông đảo của các cấp ngành giáodục, phụhuynh,học sinhnhàtrường

Nguyễn Quốc Toản (2008)Giáo trình Mỹ thuật và phương pháp dạyhọc

Mỹ thuật,Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Cuốn giáo trình này giớithiệu đến

giáo viên MT những nội dung cơ bản về bộ môn MT, và đề cậpđến nhữngphương pháp dạy học trong nhà trường phổ thông nói chung,cuốn giáo trìnhcung cấp một số kiến thức cơ bản về MT, về các phươngpháp dạy học, cuốngiáo trình nội dung giáo trình bao gồm hai phần cơ bản,Phần thứ nhất: Một số vấn đềchung của môn MT, phần thứ hai gồm nộidungvàphươngphápdạyhọcMTở tiểuhọc [22]

3 Mụcđíchvà nhiệmvụ nghiêncứu

3.1 Mụcđíchnghiêncứu

- Nghiêncứu vềcáchoạtđộng trảinghiệmsángtạo cho HS

- Xây dựng nội dung chương trình phù hợp để đưa các kiến thức vềcácdòng tranh dângianvào giáodụctruyền thốngvănhóaViệt

3.2 Nhiệmvụnghiêncứu

- Khảo sát thực trạng hoạt động giáo dục trải nghiệm qua mộtsốdòng tranh dân gian tìm ra hoạt động học trải nghiệm tích cực Nghiêncứukết quả học tập của HS nhằm nâng cao kỹ năng, sáng tạo, hứng thú vớicáchoạtđộnghọc tập

-Nghiên cứu về tranh dân gian Đông Hồ, tranh Hàng Trống,

tranhLàngSình,KimHoàng,tìmhiểunhữngvấnđềchungvềtranhdângianViệtNamởmộtsốphươngdiệnnhư,lịchsử,sựhìnhthành,nộidungđềtàimộtsốdòngtranhdângian

- TìmhiểuvềnộidunggiáodụcthẩmmỹtrongtranhdângianViệtNamtronghoạtđộngtrảinghiệmsángtạo,cungcấpchoHScácphươngpháp,hìnhthứchọctậphiệuquả

- Đề xuất một số phương pháp dạy học, một số hoạt động trảinghiệmsáng tạotranh dân gian nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn MTtạitrường TiểuHọc Brendon

- Mô tả phân tích thực trạng về hoạt động trải nghiệm sáng tạodạyhọc môn MT, từ đó có cách sử lý những hạn chế, phát huy nhữngđiểmthành côngtrongquátrình nghiêncứu

- Phát hiện khắc phục những hạn chế còn tồn tại trong quá trìnhtổchức hoạt động trải nghiệm sáng tạo môn MT, tìm ra các cách thức sửdụngphương pháp, biện pháp nâng cao chất lượng dạy học trong hoạt động trảinghiệm

- Luậnv ă n g ó p p h ầ n n g h i ê n c ứ u c á c p h ư ơ n g p h á p , b i ệ n p h á p

đ ư a giáo dục di sản văn hóa Việt Nam của tranh dân gian vào dạy học một cáchhiệu quả phát huy tính tích cực, chủ động,sáng tạo của HS, nâng cao việcdạy và học môn mỹ thuật trên địa bàn quận ThanhXuân – Hà Nội nóichung ởTrườngTHBrendonnóiriêng

7 Bố cụccủaluậnvăn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Luậnvăngồm2chương

Chương 1:khái quát chung về tranh dân gian việt nam và thực

trạnghoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn mỹ thuật tại trường TH

BrendonChương2 :M ộ t số b i ệ n p h á p n â n g c a o c h ấ t l ư ợ n g d ạ y họ c trong

HàNội

hoạtđộngtrảinghiệmsángtạotạitrườngtiểuhọcBrendon,ThanhXuân-Chương1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRANH DÂN GIAN VIỆT NAM

VÀTHỰCTRẠNGHOẠTĐỘNGTRẢI NGHIỆMSÁNGTẠOTRONG

MÔNMỸTHUẬTTẠI TRƯỜNG THBRENDON 1.1 Mộtố háiniệmd ụ n g trong đềtài

1.1.1 Tranhdângian

Tranh dân gian là các tác phẩm do dân gian sáng tác và được lưutruyền

từ đời này sang đời khác, những tác phẩm này được truyền thụnhững kiếnthức, lưu giữ những giá trị văn hóa của dân gian, của các đờiqua các giaiđoạn, các thời kỳ khác nhau Đặc điểm của tranh dân gian là sựphản ánh các hoạtđộng sinh hoạt của đời sống của dân gian thông qua cácnội dung chủ đề khác nhau, như các nộidung về tranh thờ cúng, tranh sinhhoạt,tranhbùachú,tranh gắnliềnvớitínngưỡngdângian[24]

1.1.2 Tranhkhắcgỗdângian

Tranh khắc gỗ là thể loại tranh khắc trên ván gỗ để in nhân bản tranhtrêngiấy dó, giấy điệp hoặc giấy bản Tranh dân gian thường được in,khắcvàotrongnhữngdịptếtđểphụcvụchocáchoạtđộngtâmlinh,hoạtđộngsinhhoạt củangười dân vào dịp tết, bởi vậy trong tranh dân gian có nhiều nhữngchủđề,đềtàithểloạikhácnhau[8]

1.1.3 Hoạtđộngtrảinghiệmsángtạo

Theo tác giả Nguyễn Thị, định nghĩa hoạt động trải nghiệm sáng tạolàhoạt động được thực hiện phối hợp một cách hợp lí giữa trải nghiệmvàsángt ạ o H S đ ư ợ c t r ả i n g h i ệ m , đ ư ợ c n g h e , đ ọ c , t r ê n n h i ề u p h ư ơ n

g t i ệ n khác nhau, những gì các em được nhìn thấy hoặc đã từng trực tiếp thamgiatrongthựctiễncuộcsống.Tronghoạtđộngtrảinghiệm,GVlàngườiđưa

rađịnhhướngchocáchoạtđộng,theosátcácnhiệm vụcủaHScósựphảnhồi tíchcực của HS[3].

1.2 Kháiquát chungvềtranhdângianViệtNam

1.2.1 VàinétvềlịchsửtranhdângianViệtNam

Trong kho tàng di sản văn hóa, nghệ thuật của dân tộc Việt Nam,tranhdân gian có vị trí rất quan trọng do tính lâu đời và sự phổ biến của nó.Sự xuất hiệncủa tranh dân gian Việt Nam và sự hình thành các làng nghềĐông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng,Làng Sình, thì niên đại dòng tranh dângian được ghi nhận sớm nhất thế kỷXVI Trong số các làng tranh này thìhình thành muộnnhấtcólẽlàtranhKimHoàngvào quãngthếkỷXVIII

1.2.2 Mộtsốdòng tranhdângiantiêubiểu

1.2.2.1 Tranhdângian ĐôngHồ

Tranh Đông Hồ được làm ở làng Đông Hồ, tranh nổi tiếng về vàngmã

và tranh khắc gỗ dân gian, vàng mã thường được làm quanh năm, riêngtranhthì hầu như chỉ được in vào quãng thời gian cận Tết Thời điểm này,làngnghề trở nên sôi động và bận rộn hơn bao giờ hết Từ vàng mã cho đếntranh,người ta làm, in, vẽ, quẩy đi bán ở khắp các làng quê Bắc bộ,tranhĐôngHồxưahầuhếtlàphụcvụchonhucầutântrangnhàcửa,sửasanglạimangkhônggiantâmlinhthờ cúng[8]

1.2.2.2TranhdângianHàngTrống

Tranh Hàng Trống là một trong những dòng tranh khác với hầu hếtcácdòng tranh dân gian người Việt, tranh Hàng Trống xưa được hình thànhnên trongkhônggian của đất Kẻ Chợ - Thăng Long vào khoảng thế kỷ thứXVI- XVII và mangnhiều nét đặc sắc riêng đặc biệt là tranh có khổ lớn,được khắc in tinh xảo, pha màu, phối sắc cũngcầu kỳ hơn so với các dòngtranhkhác

Vào thời điểm thịnh đạt nhất của làng nghề làm tranh khoảng thếkỷXVIII- XIX, cùng với sự phát triển nhu cầu xã hội việc buônbánc ạ n h tranh để tạo thương hiệu co các thể loại tranh họ khắc in, khôngnhững

vậyđểkhẳngđịnhtaynghềsựđộcđáocủamỗihiệutranh,trêntácphẩmhọđều intêncửahiệu[8]

Về thể loại tranh so với tranh Đông Hồ thì tranh Hàng Trống khôngcóquá nhiều thể loại, các loại tranh Tôn giáo (hay còn gọi là tranh thờ)tranhchúc tụng, tranh được làm và bán quanh năm vào các dịpt ế t c ổ truyền,người dân có nhu cầu thay dọn ban thờ mua tranh để thay hoặc treothêm.Phát triển rực rỡ trongnhiều thế kỷ, đến đầu thế kỷ XXd ư ớ i t á c động củabiến cố lịch sử nước Việt và sự thay đổi căn bản về văn hóa saunăm 1975,dòng tranh này bắt đầu suy tàn Hầu như các nhà làm tranh đềubỏ nghề, nhiềunhà còn đốt bỏ hết dụng cụ làm tranh Một vài ván khắctranh Hàng Trống cổcòn lại đến ngày nay chủ yếu được lưu giữ tại Bảotàng LịchsửQuốcgia vàBảotàng MỹthuậtViệt Nam

Trên một bộ ván khắc hiện lưu tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, mặtsaughi cả niên đại “Quý Mùi lục nguyệt khởi Minh Mệnh tứ niên” tức nămQuýMùi nên hiệu Minh Mệnh 4 (1823), như vậy bộ ván này có niên đại từđầu thế kỷ XIX Hiện nay ở HàNội duy nhất chỉ có gia đình nghệ nhân LêĐình Nghiên còn vẽ và in tranh,không có tài liệu nào chứng minh về thờiđiểmrađờicủadòngtranhnày

1.2.2.3 Tranhdângian KimHoàng

Tranh Kim Hoàng là tên thường gọi của dòng tranh dân, tranhKimHoàng được ra đời vào thể kỷ XVIII, tại làng Kim Hoàng, xã VânCanh,huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây cũ Trước đây với sự hợp nhất của hailàngKim Bảng và Hoàng Bảng thành Kim Hoàng, đã tiến tới xây dựngđìnhchung“Trưởng bảnghộiđình”vàongày3/2 nămChínhHòathứ22(1701),

đời vua Lê Hy Tông, ngôi đình Kim Hoàng được khởi dựng và ngườitacũngl ấ y m ố c t h ờ i g i a n n à y làmsựk h ở i đ ầ u c h o n g h ề i n t r a n h X a x ư a ,làng tranh Kim Hoàng có nghề thêu, nghề làm đồ chơi dân gian, nhữngnghềnàylà nền tảng chonghềintranh thịnhhành cuốithế kỷXVIII.[9]

Đến trước năm 2015, nghề làm tranh ở làng Kim Hoàng hầu như bịxóa

sổ hoàn toàn Theo lịch sử của làng tranh, các ván in đã bị cuốntrôi,gầnn h ư m ấ t s ạ c h s a u k h i t r ậ n v ỡ đ ê L i ê n M ạ c n ă m Ấ t M ã o ( 1 9 1 5 ) g

â y ngập lụt cả một vùng rộng lớn từ Cầu Giấy Trận hồng thủy này làmộttrongn h ữ n g n g u y ê n n h â n k h i ế n n g h ề i n , v ẽ t r a n h K i m H o à n g n g à

y s a u càng sa sút, sau năm 1945, tranh Kim Hoàng không được sản xuất nữa VìthếtranhKimHoànghầunhưđãbịlãngquênvàxemlàthất truyền[9]

Sau trận lụt 1915, nghề vẽ tranh Kim Hoàng cũng ngày càng sa sút,chođến sau cách mạng tháng tám, tranh Kim Hoàng hầu như ít sản xuất Vìthế trongnhiều năm tranh đỏ Kim Hoàng hầu như đã bị lãng quênv à x e m là thất truyền tuy vậy theo hồi

ức của các cụ thì Tết những năm 1946, 1947vẫn còn lác đác tranh KimHoàng bán ở chợ làng và các chợ quanhvùng,1950.Cólầnvìsailầmchốngmêtindịdoanmàphầnlớncácvánincònlại bịđốt nốt Rõ ràng tranh Kim Hoàng là một di sản nghệ thuật có mộtthời huy hoàng ít ra vào khoảng trướcđây hơn một thế kỷ, nhưng đã bị lãngquên sau trận lụt lại cộng thêm đã giảm sút nhu cầu chơi tranh dângian nóichung của nửa thế kỷ gần đây nữa Tuy vậy vẫn là một kho di sản đíchthựccủa dân tộc, cần phải được nghiên cứu, sưu tầm, phục hồi dùng tranh nàytrướcnguycơ thấttruyền[9]

Đến năm 1979-1976, dòng tranh này mới lại có dịp giới thiệucôngchúng Để phục hồi dòng tranh dân gian Kim Hoàng, năm 2012 cónhómcác cụ làng Kim Hoàng trong đó có cụ Thịnh có mong muốn khôi phụclạidòngt r a n h , t ổ c h ứ c c á c c h u y ế n đ i t h ă m q u a n , n g h i ê n c ứ u t u y n h i ê n

v à o

thời gian này, các tư liệu để khôi phục dòng tranh Kim Hoàng còn rấtthiếu.Đến khi tác phẩm của M.Durand được tái bản, lúc này mới khởi động lạiviệcphụchồidòngtranhKimHoàng[9].

1.2.2.4 Tranhd â n gian LàngSình

Trong số các dòng tranh dân gian, tranh làng Sình có một không gianđịavăn hóa khác hẳn với ba dòng tranh kể trên Đây là dòng tranh dân giangắn liền với các tập tục sinh hoạttín ngưỡng của dân gian xứ Huế LàngSình, cócái tên chữ LàngLạiÂn, thuộc

xã Phú Mậu, huyệnPhúV a n g , cách thành phố Huế 9 Km về phía Đông.Nằm trên điểm hợp lưu giữa sôngBồ vớisôngHương,rấtthuậntiện choviệcgiaothương

Tranh Làng Sình đã chiếm lĩnh thị trường khắp các tỉnh miềnTrungtừHuếđếnQuảngTrị,QuảngNam-

ĐàNẵng,vàotớitậnQuảngNam-Đà Nẵng, vào tới tận Quảng Ngãi Tuy nhiên phổ biến nhất vẫn là ởHuế,thậmc h í c h ú n g c ò n x u ấ t h i ệ n , ở c u n g c ấ m t r o n g c á c l ễ c ú n g t ế c

ầ u t ự dângian.Tranh làngSìnhkhôngchỉđượcbánvàodịpTếtmàcòn đượcbánquanh năm phục vụ cho nhucầutâm linh, nhưngTết vẫnl à

d ị p r ộ nhất,x u ấ t h i ệ n , t ồ n t ạ i , t h ă n g t r ầ m t r o n g m ấ y n ă m q u a , t r a n h l

à n g S ì n h đã cộng nhập những dấu ấn lịch sử và những giá trị văn hóa nhân văn củacộngđồng[8]

Đềtàivànộidungtranh:TranhlàngSìnhchủyếulàtranhphụcvụtínngưỡng, thờ cúng làng Sình chia làm ba thể loại chính: tranh nhân vật,tranh súc vật và tranh đồ vật, ngoài

ra tranh Làng Sình còn có chung kỹthuật với các dòng tranh khác, gồm cáccông đoạn khá cầu kỳ, về các sửdụng nguyênliệu,cáchinmang đặctrưngriêng

Trường TH Brendon thành lập 2011 đến nay đã được 8 năm kể từngàythành lập, trường nằm trên địa bàn thuộc Lô T2 Trung Hòa NhânChính, thuộcphường Nhân Chính, quận Thanh Xuân - Hà Nội Điều kiệnthuận lợi trườngđược nằm trong khu vựcđông dân cư, có cơ sở hạ tầngđang phát triển, cónhiều tòa nhà mới xây dựng, hiện đại của thủ đô Hà Nộivề diện tích, trường nhỏ, vì vậy cáchoạt động học tập môn học ngoài trờihay điều kiện HS tham gia các hoạt ngoài trời còn gặpkhó khăn TrườngTH Brendonluôn luôn vững tin, luôn luôn học hỏi, đổi mớitìm ra nhữngphương pháp đổi mới về chươg trình học tập, cũng như điềukiện thuận lợinhất choHShọc tại TrườngTHBrendon[35].

Trải qua 8 năm xây dựng, phát triển và trưởng thành, cùng với sựquantâm của các cấp chính quyền quận Thanh Xuân, sự hỗ trợ tích cực củaphòngGD&ĐT, nỗ lực phấn đấu của ban Giám hiệu, đội ngũ cán bộ giáoviên và sự hỗ trợ tích cực của cha

mẹ HS Trường đầu tư xây dựng khangtrang, hiện đại khuôn viên đẹp nằmngay đường Hoàng Đạo Thúy, đườngNguyễn Tuân, thuộc quận Thanh Xuân– Hà Nội , là một khu vực có cơ sởhạ tầng hiện đại, trường đảm bảo các điềukiện dạy và học, chăm sóc, dinhdưỡng, y tế khép kín, đồng bộ trên nền tảngchuỗi dịch vụ cao cấp cùngvới sự quản lý chặt chẽ của trường Hệ thốngphòng học của trường đượcthiết kế tiêu chuẩn, trang bị đầy đủ các phươngtiện hỗ trợ dạy học hiện đại,phục vụ hiệu quả việc triển khai các phương pháp dạy học tích cực, lấyHSlàmtrungtâm.[35]