NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG BỐI CẢNH DỊCH COVID – 19 THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHỤC HỒI VIỆC LÀM VÀ THU NHẬP 1 Đặt vấn đề Đại dịch Covid – 19 đã gây ra những tác động rất lớn tới người lao động ở hầu hết các l.
Trang 1NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG BỐI CẢNH DỊCH COVID – 19: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHỤC HỒI VIỆC LÀM VÀ THU NHẬP
1 Đặt vấn đề
Đại dịch Covid – 19 đã gây ra những tác động rất lớn tới người lao động ở hầu hết các lĩnh vực kinh tế Tại Việt Nam, tốc độ tăng trưởng GDP quý III năm 2021 ước tính giảm 6,17% so với cùng kỳ năm trước, là mức giảm sâu nhất từ trước đến nay Các ngành bị ảnh hưởng nhiều nhất là các ngành sử dụng nhiều lao động như
du lịch và lưu trú, hàng không, bán lẻ và các ngành chế tạo xuất khẩu như dệt may,
da giày, chế biến gỗ, điện tử và chế biến thực phẩm Để ứng phó với tác động của Covid-19, đa số các doanh nghiệp trong các ngành này đã sử dụng các biện pháp liên quan đến lao động bao gồm thay đổi cách làm việc như làm việc tại nhà, thời gian làm việc linh hoạt, cắt giảm chi phí như giảm lương, tạm ngừng hợp đồng lao động và cắt giảm lao động Tất cả các biện pháp này đã ảnh hưởng rất lớn đến việc làm và thu nhập của người lao động
Thực tế cho thấy, sự xuất hiện của Covid-19 làm gián đoạn mọi hoạt động phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia Đối tượng bị ảnh hưởng nhiều nhất và nghiêm trọng nhất chính là lao động Vì vậy, bài báo sẽ tập trung xem xét tác động của đại dịch Covid-19 đến việc làm và thu nhập của người lao động; từ đó đưa ra một số kiến nghị hướng tới làm giảm tác động tiêu cực của đại dịch này tới cuộc sống người lao động Việt Nam
2 Tác động của dịch Covid – 19 đến việc làm và thu nhập của người lao động Việt Nam hiện nay
Tác động đến việc làm của người lao động
Dịch Covid – 19 bùng phát ở nhiều địa phương năm nay đã tác động đến tình hình lao động việc làm của cả nước và ảnh hưởng đến đà khôi phục việc làm và cải thiện thu nhập của người lao động Kết quả điều tra lao động, việc làm của Tổng
Trang 2cục Thống kê, tính riêng trong quý III năm 2021, cả nước có hơn 28,2 triệu người
từ 15 tuổi trở lên hứng chịu ảnh hưởng tiêu cực của đại dịch Covid-19 khiến họ bị mất việc làm, phải nghỉ giãn việc/nghỉ luân phiên, giảm giờ làm, giảm thu nhập,
… So với quý trước, số lao động chịu tác động xấu bởi đại dịch Covid-19 trong quý III tăng thêm 15,4 triệu người Hầu hết những người bị ảnh hưởng nằm trong
độ tuổi lao động, từ 25 đến 54 tuổi, chiếm 73,3% tổng số lao động chịu ảnh hưởng Trong tổng số hơn 28,2 triệu người bị tác động tiêu cực bởi dịch Covid-19, có 4,7 triệu người bị mất việc, chiếm 16,5%; 14,7 triệu người phải tạm nghỉ/tạm ngừng sản xuất kinh doanh, chiếm 51,1%; 12,0 triệu người bị cắt giảm giờ làm hoặc buộc phải nghỉ giãn việc, nghỉ luân phiên, chiếm 42,7% và 18,9 triệu lao động bị giảm thu nhập, chiếm 67,2%
Tác động đến việc làm theo vùng kinh tế - xã hội: Đông Nam Bộ và Đồng
bằng sông Cửu Long là hai vùng bị ảnh hưởng nặng nề nhất Tỷ lệ số người lao động ở hai vùng này chịu tác động tiêu cực bởi đại dịch là cao nhất, lần lượt là 59,1% và 44,7% Trong khi đó, ở khu vực Trung du, miền núi phía Bắc và Tây Nguyên thấp hơn nhiều, lần lượt là 17,4% và 19,7%
Hình 1: Tỷ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên bị ảnh hưởng tiêu cực chia theo vùng
kinh tế - xã hội, quý III năm 2021
Đơn vị tính: %
Trang 3Nguồn: Tổng cục Thống kê
Lao động khu vực thành thị chịu thiệt hại nhiều hơn so với khu vực nông thôn
Có 46,2% lao động khu vực thành thị bị ảnh hưởng tiêu cực bởi dịch Covid-19, ở nông thôn là 32,4%
Tác động đến việc làm theo khu vực kinh tế: Số liệu từ Tổng cục Thống kê
cho thấy, lao động có việc làm trong khu vực nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản chịu ảnh hưởng ít nhất với khoảng một phần tư (26,4%) lao động trong khu vực này chịu ảnh hưởng tiêu cực bởi đại dịch Lao động làm việc trong khu vực công nghiệp và xây dựng và khu vực dịch vụ đều có mức độ chịu tác động tiêu cực cao hơn nhiều, lần lượt là 53,9% và 62,7%
Hình 2: Tỷ lệ người từ 15 tuổi trở lên bị ảnh hưởng tiêu cực chia theo khu vực
kinh tế
Đơn vị: %
Nguồn: Tổng cục Thống kê
Tác động đến việc làm theo tình trạng tham gia thị trường lao động: Số liệu
cho thấy, gần một nửa số người đang có việc làm (48,7%) gặp khó khăn trong công việc do đại dịch Hơn 2/3 tổng số người thất nghiệp (80.9%) và 14,5% tổng số người từ 15 tuổi trở lên không tham gia hoạt động kinh tế phải chịu tác động tiêu cực từ đại dịch
Trang 4Hình 3: Tỷ lệ người từ 15 tuổi trở lên bị ảnh hưởng tiêu cực chia theo tình
trạng tham gia thị trường lao động
Đơn vị: %
Nguồn: Tổng cục Thống kê
Tác động đến thu nhập của người lao động
Tác động đến thu nhập theo vùng kinh tế - xã hội: Lao động tại vùng Đông
Nam Bộ bị sụt giảm thu nhập nhiều nhất Quý III năm 2021, thu nhập bình quân của lao động vùng này là 5,7 triệu đồng, giảm 2,4 triệu đồng (giảm tương ứng 29,8%) so với quý trước và giảm 1,9 triệu đồng (giảm tương ứng 24,9%) so với cùng kỳ năm trước Đặc biệt, người lao động tại tâm dịch Thành phố Hồ Chí Minh còn chịu ảnh hưởng nặng nề hơn với mức thu nhập bình quân giảm sâu, giảm 2,6 triệu đồng (giảm tương ứng 31,0%) so với quý trước và giảm 2,5 triệu đồng (giảm tương ứng 30,3%) so với cùng kỳ năm trước Thu nhập bình quân tháng của người lao động Thành phố Hồ Chí Minh chỉ là 5,8 triệu đồng, mức thấp nhất trong nhiều năm trở lại đây
Thứ hai là những người lao động ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long Thu nhập bình quân của lao động ở vùng này là 4,5 triệu đồng, giảm 873 nghìn đồng (giảm tương ứng 16,1%) so với quý trước và giảm 623 nghìn đồng (giảm tương ứng 12,1% so với cùng kỳ năm trước) Chịu tác động ít nhất bởi đại dịch Covid-19 là
Trang 5những lao động ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc Thu nhập bình quân tháng của lao động vùng này là 4,4 triệu đồng, giảm không đáng kể so với quý trước (giảm 93 nghìn đồng)
Hình 5: Thu nhập bình quân tháng của người lao động theo vùng kinh tế - xã hội
Đơn vị: Triệu đồng
Nguồn: Tổng cục Thống kê
Tác động đến thu nhập theo khu vực kinh tế: Hầu hết các ngành kinh tế đều
ghi nhận mức sụt giảm thu nhập bình quân của người lao động so với quý trước Người lao động làm việc trong khu vực dịch vụ bị giảm thu nhập nhiều nhất, với mức thu nhập bình quân tháng là 6,2 triệu đồng, giảm khoảng 1,0 triệu đồng, tương ứng giảm 14,3% so với quý trước; lao động khu vực công nghiệp và xây dựng có mức thu nhập bình quân là 5,8 triệu đồng, giảm 906 nghìn đồng, tương ứng giảm 13,5% so với quý trước Lao động trong khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản không còn giữ được nhịp độ tăng trưởng ổn định như đã quan sát được trong nhiều quý vừa qua mà cũng bắt đầu bị rơi vào sụt giảm Thu nhập của lao động khu vực này là 3,4 triệu đồng/người/tháng, giảm 340 nghìn đồng/người, tương ứng giảm 9,2% so với quý trước
Trang 6Hình 6: Thu nhập bình quân tháng của người lao động theo khu vực kinh tế
Đơn vị: Triệu đồng
Nguồn: Tổng cục Thống kê
Một số ngành kinh tế cũng ghi nhận tình trạng khó khăn của người lao động khi mức thu nhập bình quân của họ liên tục giảm qua mỗi đợt bùng phát của đại dịch Đó là các ngành: Dịch vụ lưu trú và ăn uống với mức thu nhập bình quân giảm 21,2%, giảm tương ứng khoảng 1,2 triệu đồng so với quý trước; ngành vận tải, kho bãi với thu nhập bình quân giảm 20,3%, giảm tương ứng khoảng 1,6 triệu đồng so với quý trước
Tác động đến thu nhập theo khu vực kinh tế: Trong quý III năm 2021, hầu
hết các ngành kinh tế đều ghi nhận mức sụt giảm thu nhập bình quân của người lao động so với quý trước Người lao động làm việc trong khu vực dịch vụ bị giảm thu nhập nhiều nhất, với mức thu nhập bình quân tháng là 6,2 triệu đồng, giảm khoảng 1,0 triệu đồng, tương ứng giảm 14,3% so với quý trước; lao động khu vực công nghiệp và xây dựng có mức thu nhập bình quân là 5,8 triệu đồng, giảm 906 nghìn đồng, tương ứng giảm 13,5% so với quý trước Thu nhập của lao động khu vực
Trang 7nông, lâm nghiệp và thủy sản là 3,4 triệu đồng/người/tháng, giảm 340 nghìn đồng/ người, tương ứng giảm 9,2% so với quý trước
Hình 7: Thu nhập bình quân tháng của người lao động theo khu vực kinh tế
Đơn vị: Triệu đồng
Nguồn: Tổng cục Thống kê
Một số ngành kinh tế cũng ghi nhận tình trạng khó khăn của người lao động khi mức thu nhập bình quân của họ liên tục giảm qua mỗi đợt bùng phát của đại dịch Đó là các ngành: Dịch vụ lưu trú và ăn uống với mức thu nhập bình quân giảm 21,2%, giảm tương ứng khoảng 1,2 triệu đồng so với quý trước; ngành vận tải, kho bãi với thu nhập bình quân giảm 20,3%, giảm tương ứng khoảng 1,6 triệu đồng so với quý trước
Tác động đến thu nhập theo trình độ học vấn: Xem xét ảnh hưởng của
Covid-19 đến thu nhập của lao động ở các nhóm trình độ khác nhau cho thấy, từ quý III/2020 đến quý I/2021 thu nhập bình quân tháng của lao động đều có xu hướng tăng lên ở tất cả các trình độ Tuy nhiên, bước sang quý II/2021, khi đại dịch Covid-19 bùng phát trở lại đã tác động đến hầu hết hoạt động kinh tế của đất nước thì sự giảm xuống trong thu nhập của lao động là không thể tránh khỏi Trong đó,
Trang 8nhóm lao động có trình độ thấp hoặc không có trình độ chuyên môn được ghi nhận
bị ảnh hưởng nặng nề nhất Nhóm lao động có trình độ cao chỉ giảm 632.000 đồng/ người/tháng
Bảng 1: Thu nhập của lao động theo trình độ học vấn
Đơn vị: Nghìn đồng
Loại hình Quý III/2020 Quý IV/2020 Quý I/2021 Quý II/2021
Nguồn: Tổng cục Thống kê
Tác động đến thu nhập theo giới tính: Khi đại dịch Covid-19 xuất hiện, việc
làm và thu nhập của hàng triệu lao động nữ, nhất là lao động nữ khu vực phi chính thức như bán hàng rong, dịch vụ, giúp việc nhà bị ảnh hưởng nặng nề Phần lớn phụ nữ thuộc khu vực phi chính thức chưa được tiếp cận đầy đủ với các hỗ trợ và quan tâm từ các tổ chức xã hội hoặc cộng đồng
Sự chênh lệch thu nhập giữa nam và nữ luôn tồn tại từ trước đến nay, mặc dù
đã có sự thu hẹp về trình độ giữa 2 đối tượng này Xu thế này bởi vì sự phân công không đồng đều trong việc chăm sóc gia đình giữa nam và nữ Tuy nhiên, khi đại dịch Covid-19 tác động đến việc làm của cả 2 giới, thì lao động nữ lại có khả năng chuyển đổi nghề nghiệp linh hoạt hơn so với lao động nam Vì vậy, khi Covid-19 xảy ra, mức lương bình quân tháng của nam giới sụt giảm nhiều hơn so với nữ giới Tuy nhiên, khoảng cách sự chênh lệch trong sụt giảm thu nhập giữa 2 giới là khá ít
3 Một số kiến nghị
Sự bùng phát của dịch Covid-19 đã gây ra sức ép nặng nề về mọi mặt cho nền kinh tế Việt Nam nói chung và cho thị trường lao động nói riêng Trước tình hình
đó, tác giả đề xuất một số kiến nghị nhằm làm giảm tác động tiêu cực của đại dịch
Trang 9đối với cuộc sống của người lao động trong bối cảnh dịch Covid-19 vẫn còn diễn biến khó lường Cụ thể như sau:
- Quyết liệt thực hiện các biện pháp nhằm kiểm soát và đẩy lùi Covid-19, nhất
là tại thành phố lớn, các địa phương có nhiều khu công nghiệp Đẩy mạnh chiến lược tiêm vắc-xin, tạo cơ chế miễn dịch cộng đồng trong thời gian sớm nhất
- Triển khai hiệu quả các gói hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động phục hồi sau đại dịch; xây dựng và thực hiện các chương trình, chính sách khuyến khích người lao động, đặc biệt là thanh niên tích cực học tập nâng cao trình độ để có các
kỹ năng cần thiết đáp ứng yêu cầu phục hồi sản xuất kinh doanh của nền kinh tế
- Chính phủ cần có chính sách khuyến khích các địa phương thiết lập các kênh thông tin chính thống, chuyên ngành để cập nhật cho doanh nghiệp và người lao động về chiến lược phát triển kinh tế, các chính sách hỗ trợ lao động và thu hút lao động, các kế hoạch về xét nghiệm, kiểm soát bệnh dịch của địa phương để họ xây dựng và thực hiện các kế hoạch khôi phục và phát triển sản xuất
- Do tác động Covid tới những lao động ở những ngành nghề là khác nhau, do
đó cần có những chính sách hỗ trợ khác nhau với lao động ở các ngành nghề khác nhau
- Cần tập trung ưu tiên hỗ trợ vào nhóm lao động có trình độ thấp, lao động nữ Việc hỗ trợ không chỉ nên dừng lại ở tài chính, mà nên hỗ trợ lao động chuyển đổi công việc phù hợp trong thời kỳ dịch bệnh để giúp lao động có thể tự ổn định cuộc sống nếu dịch bệnh kéo dài
- Lao động mất việc kéo theo số lao động nộp đơn xin hưởng bảo hiểm thất nghiệp gia tăng Cần hỗ trợ về thủ tục giải quyết nhanh kịp thời cho lao động thì có thể kéo dài thời gian hưởng chế độ bảo hiểm này Ngoài ra, cần nới lỏng, linh hoạt qui định hưởng chế độ bảo hiểm thất nghiệp cho các đối tượng chưa đủ 12 tháng đóng theo qui định của pháp luật
Trang 10- Cần đặc biệt quan tâm đến nhóm lao động làm việc ở khu vực phi chính thức
bị nằm ngoài vùng phủ của bảo hiểm thất nghiệp
- Đẩy mạnh các hoạt động cung cấp thông tin việc làm, hỗ trợ lao động tìm việc khi lao động khó khăn trong việc bắt nhịp lại với thị trường lao động sau dịch bệnh
Kết luận
Đại dịch Covid-19 là cú sốc lớn đối với nền kinh tế Việt Nam, gây ảnh hưởng xấu tới hoạt động sản xuất hàng hóa và dịch vụ của doanh nghiệp, từ đó tác động tiêu cực đến cung và cầu lao động Cuộc khủng hoảng đã làm ảnh hưởng đến người lao động trên cả hai khía cạnh là việc làm và thu nhập Bài viết đã chỉ ra những tác động của đại dịch Covid-19 đến người lao động ở cả hai khía cạnh này
Tài liệu tham khảo
1 Đặng Thị Tố Như, Đặng Thị Hồng Dân (2021) Tác động của Covid-19 tới Việt Nam: Nhìn từ góc độ thu nhập, việc làm của lao động.
https://tapchicongthuong.vn/bai-viet/tac-dong-cua-covid 19-toi-viet-nam-nhin-tu-goc-do-thu-nhap-viec-lam-cua-lao-dong-82145.htm Ngày đăng 11/07/2021
2 ILO (2020), Báo cáo nhanh COVID-19 và Việc làm: Tác động và Ứng phó https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/ -asia/ -ro-bangkok/ -ilo-hanoi/ documents/ briefingnote/wcms_740946.pdf Đăng ngày 18/3/2020
3 Tổng cục Thống kê, Báo cáo tác động của đại dịch Covid-19 đến tình hình lao động, việc làm quý III năm 2021, ngày 12/10/2021.